മത്തനുഃ പരിശുഷ്കേയം സ്ഥിതോത്താനാ വനാവനൌ । വൈരാഗ്യം നയതീവാത്മതുച്ഛത്വേനാമ്ബരസ്ഥിതാന്
എന്റെ ശരീരം കാട്ടിലും മരുഭൂമിയിലും ഉണക്കപ്പെട്ട് നേരെ കിടക്കുന്നു; അതിന്റെ ശൂന്യത കാണുന്നവരിൽ വിരക്തി ഉണർത്തുന്നു, ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങുന്നതുപോലെ.
ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധലോഭവിമുക്തയാ । നിര്വികല്പസമാധ്യേവ മമ തന്വോഷ്യതേ ഗിരൌ
ശബ്ദം, രൂപം, രുചി, സ്പർശം, ഗന്ധം എന്നിവയിലേക്കുള്ള ആസക്തി വിട്ട്, എന്റെ ശരീരം പർവതത്തിൽ അചഞ്ചലമായ സമാധിയിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സംശാന്തേ ചിത്തവേതാലേ യാമ് ആനന്ദകലാം തനുഃ । യാതി താമ് അപി രാജ്യേന ജാഗതേന ന ഗച്ഛതി
ചിത്തത്തിലെ ഭ്രാന്ത് ശമിച്ചാൽ, ശരീരം ആനന്ദത്തിന്റെ ഒരു അംശം പ്രാപിക്കുന്നു; ലോകം ഭരിച്ചാലും അതു ലഭിക്കില്ല.
പശ്യ വിശ്രാന്തസര്വേഹം വിഗതാശേഷകൌതുകമ് । നിരസ്തകല്പനാജാലം സുഖം ശേതേ കലേവരമ്
നോക്കൂ, ഞാൻ പൂർണ്ണമായും വിശ്രമത്തിലാണ്, എല്ലാ ആസക്തികളും മാറിയിരിക്കുന്നു; ഈ ശരീരം എല്ലാ ഭ്രമങ്ങളും വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിക്കുന്നു.
ചിത്തമര്കടസംരമ്ഭസങ്ക്ഷുബ്ധഃ കായപാദപഃ । തഥാ വേഗേന ചലതി യഥാ മൂലാനി കൃന്തതി
ചഞ്ചലമായ മനസ്സിന്റെ കലഹത്തിൽ ഈ ശരീരവൃക്ഷം അത്രയും ശക്തിയോടെ ഇളകുന്നു, അങ്ങനെ അതിന്റെ വേരുകളും തറപ്പിക്കുന്നു.
ചിത്താനര്ഥവിമുക്തോ ഽദ്രൌ ഗജാഭ്രഹരിവിഭ്രമമ് । നായം പശ്യതി മേ ദേഹഃ പരാനന്ദ ഇവ സ്ഥിതഃ
മനസ്സിന്റെ ദുർഭാഗ്യങ്ങൾ വിട്ട്, എന്റെ ശരീരം ആനകളുടേയും മേഘങ്ങളുടേയും സിംഹങ്ങളുടേയും ആശങ്കകൾ ഒന്നും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; പരമാനന്ദത്തിൽ നില്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സര്വാശാജ്വരസമ്മോഹമിഹികാശരദാഗമമ് । അചിത്തത്വം വിനാ നാന്യച് ഛ്രേയഃ പശ്യാമി ജന്തുഷു
ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും മോഹങ്ങളുടെയും മഞ്ഞ് ശരദ്കാല സൂര്യൻ പോലെ നീക്കുന്നത് മനസ്സില്ലായ്മ മാത്രമാണ്; അതിന് പുറമെ ജീവികൾക്ക് മറ്റേതെങ്കിലും നല്ലത് ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
ത ഏവ സുഖസമ്ഭോഗസീമാന്തം സമുപാഗതാഃ । മഹാധിയശ് ശാന്തധിയോ യേ യാതാ വിമനസ്കതാമ്
ആ മഹാന്മാരും ശാന്തമായ മനസ്സുള്ളവരും മനസ്സില്ലായ്മയിലേക്കെത്തിയവരും സുഖത്തിന്റെയും ആനന്ദത്തിന്റെയും പരമാവധി പരിധിയിലേക്കാണ് എത്തിയത്.
സര്വദുഃഖദശാമുക്താം സംശാന്താം വിഗതജ്വരാമ് । ദിഷ്ട്യാ പശ്യാമ്യ് അമനനാം വനേ തനുമ് ഇമാമ് അഹമ്
എനിക്ക് ഭാഗ്യവശാൽ ഈ കാടിൽ എല്ലാ ദുഃഖാവസ്ഥകളിൽ നിന്നും മോചിതമായ, പൂർണ്ണമായും ശാന്തമായ, രോഗരഹിതമായ ഈ ശരീരം മനസ്സില്ലായ്മയിലാണെന്ന് കാണാൻ കഴിഞ്ഞു.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ ഭാര്ഗവേണ തദാ കില । സുബഹൂന്യ് ഉപഭുക്താനി ശരീരാണി പുനഃ പുനഃ
ഭഗവൻ, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും അറിയുന്നവനേ, ആ കാലത്ത് ഭാർഗവൻ പല ശരീരങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിച്ചു.
ഭൃഗുണോത്പാദിതേ കായേ തത് തസ്മിംസ് തസ്യ കിം മുനേ । മഹാന് അതിശയോ ജാതഃ പരിദേവനമ് ഏവ വാ
മഹർഷേ, ഭൃഗു സൃഷ്ടിച്ച ആ ശരീരത്തിൽ അവനു വലിയ അത്ഭുതമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടായോ?
ശുക്രസ്യ കലനാ രാമ യാസൌ ജീവദശാം ഗതാ । കര്മാത്മികാ സമുത്പന്നാ ഭൃഗോര് ഭാര്ഗവരൂപിണീ
രാമാ, ശുക്രന്റെ സാരഭാവം ജീവസ്വരൂപം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, അതു കര്മരൂപം ധരിച്ച് ഭൃഗുവിന്റെ ഭാർഗവസ്വഭാവമായി ഉദിച്ചു.
സാ ഹീദമ്പ്രഥമത്വേന സമേത്യ പരമാത് പദാത് । ഭൂതാകാശപദം പ്രാപ്യ വാതവ്യാവലിതാ സതീ
അവ സാരം ആദ്യം പരമാവസ്ഥയുമായി ഐക്യമായ്, അതിനുശേഷം ഭൂതാകാശസ്വഭാവം കൈവരിച്ചു, വായുവിന്റെ സ്പർശനത്തിൽ ആകുലമായി.
പ്രാണാപാനപ്രവാഹേണ പ്രവിശ്യ ഹൃദയം ഭൃഗോഃ । ക്രമേണ വീര്യതാമ് ഏത്യ സമ്പന്നൌശനസീ തനുഃ
പ്രാണവും അപാനവുമായ പ്രവാഹത്തിലൂടെ ഭൃഗുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ക്രമേണ ശക്തി നേടുകയും ഉശനസിന്റെ ശരീരമായി രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്തു.
വിഹിതബ്രാഹ്മസംസ്കാരാ തതസ് സാ പിതുര് അഗ്രഗാ । കാലേന മഹതാ പ്രാപ്താ ശുഷ്കകങ്കാലരൂപതാമ്
ബ്രാഹ്മണസംസ്കാരങ്ങൾ ലഭിച്ച അവൾ പിന്നീട് പിതാവിന്റെ മക്കളിൽ പ്രധാനിയായി, കാലക്രമത്തിൽ ഉണങ്ങിയ അസ്ഥിരൂപം പ്രാപിച്ചു.
ഇദമ്പ്രഥമമ് ആയാതാ യദാ സാ ബ്രഹ്മണസ് തനുഃ । തതസ് താം പ്രതി ശുക്രേണ തദാ തത് പരിദേവിതമ്
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ ശരീരം ആദ്യം വിട്ടുപോയപ്പോള്, അപ്പോള് തന്നെ ശുക്രന് അവളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു.
വീതരാഗോ ഽപ്യ് അനിച്ഛോ ഽപി സമങ്ഗാവിപ്രരൂപവാന് । സ്വാം ശുശോച തനും ശുക്രസ് സ്വഭാവോ ഹ്യ് ഏഷ ദേഹജഃ
അവന് ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, വാസനകളില്ലാത്തവനും, സമത്വം പുലര്ത്തുന്നവനും ആയിരുന്നെങ്കിലും, ശുക്രന് തന്റെ തന്നെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു. ശരീരമുള്ളവരുടെ സ്വഭാവം ഇതാണ്.
കിം തു പ്രദര്ശിതം തേന ശോകവ്യാജേന ധീമതാമ് । വൈരാഗ്യപ്രതിപത്ത്യൈ തത് പൃഥക്ത്വം ദേഹദേഹിനോഃ
എങ്കിലും, ആ ദുഃഖം കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികള്ക്ക് ശരീരത്തിന്റെയും അതിനുള്ളിലെ ആത്മാവിന്റെയും വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാന് വേണ്ടി, വൈരാഗ്യം ഉണ്ടാകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ഉദാഹരിച്ചു.
ജ്ഞസ്യാജ്ഞസ്യ ച ദേഹസ്യ യാവജ്ജീവമ് അയം ക്രമഃ । ലോകവദ് വ്യവഹാരോ യത് സക്ത്യാസക്ത്യാഥ വാ സദാ
ജ്ഞാനിയുടെയോ അജ്ഞാനിയുടെയോ ശരീരത്തിന് ജീവിതം കഴിയുന്നവരെ ഇതാണ് സ്വഭാവം. ലോകത്ത് സാധാരണയായി, കഴിവ് ഉണ്ടെങ്കിലോ ഇല്ലെങ്കിലോ, പ്രവൃത്തികള് അങ്ങനെ തന്നെ നടക്കുന്നു.
യേ പരിജ്ഞാതഗതയോ യേ ചാജ്ഞാഃ പശുധര്മിണഃ । ലോകസംവ്യവഹാരേഷു തേ സ്ഥിതാ വനജാലവത്
വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കിയവരും, അതറിയാതെ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നവരും, ഇരുവരും ലോകത്തിലെ ഇടപാടുകളിൽ കുഴപ്പത്തിലായ കമലപൂവിനെപ്പോലെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
വ്യവഹാരീ യഥൈവാജ്ഞസ് തഥൈവ കില പണ്ഡിതഃ । വാസനാമാത്രഭേദോ ഽത്ര കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ
അറിയാത്തവൻ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു, അതുപോലെയാണ് ജ്ഞാനിയും പെരുമാറുന്നത്; ഇവിടെ ബന്ധനത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം വെറും മനസ്സിലെ പ്രവണതകളിലുളള വ്യത്യാസം മാത്രമാണ്.
യാവച് ഛരീരം താവദ് ധി ദുഃഖേ ദുഃഖം സുഖേ സുഖമ് । അസംസക്തധിയോ ധീരാ ദര്ശയന്ത്യ് അപ്രബുദ്ധവത്
ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നവരെ ദു:ഖത്തിൽ ദു:ഖവും സുഖത്തിൽ സുഖവും അനുഭവപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അകത്തുനിന്ന് ബന്ധമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള ജ്ഞാനികൾ ഉണരാത്തവരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
സുഖേഷു സുഖിതാ നിത്യം ദുഃഖിതാ ദുഃഖവൃത്തിഷു । മഹാത്മാനോ ഹി ദൃശ്യന്തേ നൂനമ് അന്തസ് തു ശീതലാഃ
സുഖങ്ങളിൽ അവർ എപ്പോഴും സന്തോഷമുള്ളവരായി തോന്നുന്നു; ദു:ഖകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ദു:ഖിതരായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മഹാത്മാക്കൾ അകത്തുനിന്ന് ശാന്തരും സ്വാധീനമില്ലാത്തവരുമാണ്.
സ്തമ്ഭസ്യ പ്രതിബിമ്ബാനി ക്ഷുഭ്യന്തി ന വപുസ് സ്ഥിരമ് । ജ്ഞസ്യ കര്മേന്ദ്രിയാണ്യ് ഏവ ക്ഷുഭ്യന്തി ന മനസ് സ്ഥിരമ്
സ്തംഭത്തിലെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ അലറിയാൽ പോലും, ആസ്തംഭം അശാന്തമാകുന്നില്ലല്ലോ. അതുപോലെ, ജ്ഞാനിക്ക് പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ മാത്രം ചലിക്കും, മനസോ ശാന്തമായിരിക്കും.
ചലാചലതയാ തജ്ജ്ഞോ ലോകവൃത്തിഷു തിഷ്ഠതി । അധസ്സ്ഥിതിര് ഇവ സ്വച്ഛം പ്രതിബിമ്ബേഷു ഭാസ്കരഃ
ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ ജ്ഞാനി ലോകത്തിലെ പ്രവൃത്തികളിൽ, ചലനത്തോടോ അചലതയോടോ, സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, നിർമലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സന്ത്യക്തലോകകര്മാപി ബദ്ധ ഏവാപ്രബുദ്ധധീഃ । അത്യക്തമോഹലീലോ ഽപി മുക്ത ഏവ പ്രബുദ്ധധീഃ
ലോകപ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, മനസ്സ് ഉണരാത്തവൻ എങ്കിൽ അവൻ ബന്ധിച്ചവനാണ്. മോഹത്തിന്റെ കളി ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നാലും, മനസ്സ് ഉണർന്നവൻ എങ്കിൽ അവൻ മുക്തനാണ്.
മുക്തബുദ്ധീന്ദ്രിയോ മുക്തോ ബദ്ധകര്മേന്ദ്രിയോ ഽപി ഹി । ബദ്ധബുദ്ധീന്ദ്രിയോ ബദ്ധോ മുക്തകര്മേന്ദ്രിയോ ഽപി ഹി
മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മുക്തമായവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മുക്തൻ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ ബന്ധിച്ചാലും. മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബന്ധിച്ചവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ മുക്തമായാലും.
സുഖദുഃഖദൃശോര് ലോകേ ബന്ധമോക്ഷദൃശോസ് തഥാ । ഹേതുര് ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണ്യ് ഏവ തേജാംസീവ പ്രകാശനേ
ലോകത്തിൽ സന്തോഷവും ദു:ഖവും, ബന്ധനവും മോക്ഷവും അനുഭവിക്കാൻ കാരണമാകുന്നത് മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും തന്നെയാണ്. പ്രകാശം ഉണ്ടാകാൻ വെളിച്ചം എങ്ങനെ ആവശ്യമായതോ അതുപോലെ.
ബഹിര് ലോകോചിതാചാരസ് ത്വ് അന്തര് ആചാരവര്ജിതഃ । സമോ ഽസന്ന് ഇവ തിഷ്ഠ ത്വം സംശാന്തസകലൈഷണഃ
പുറത്തേക്ക് ലോകത്തിലെ ആചാരങ്ങൾ പാലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക, അകത്തേക്ക് എല്ലായിടത്തും ആചാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ശമിച്ചവനായി, അകമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുക.
സര്വൈഷണാവിമുക്തേന സ്വാത്മനാത്മനി തിഷ്ഠതാ । കുരു കര്മാണി കാര്യാണി നൂനം സാമനസി സ്ഥിതിഃ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടുവിട്ട്, സ്വന്തം ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ടുകൊണ്ട്, നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവൃത്തികൾ നിർവഹിക്കുക. ഇതാണ് സമത്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.