ഇയം സാ മത്തനുര് മത്തദേവസ്ത്രീഗണലാലിതാ । സരീസൃപമുഖക്ഷുണ്ണാ പശ്യ ശേതേ ധരാതലേ
ഇവളാണ് ആ മദംപിടിച്ച ശരീരം, ദൈവസ്ത്രികൾ കൂട്ടമായി അണിഞ്ഞു കളിച്ചിരുന്നത്, ഇപ്പോൾ ഉരുളുന്ന ജീവികളുടെ വായിൽ ചവിട്ടി നിലത്ത് കിടക്കുകയാണ്.
നന്ദനോദ്യാനഷണ്ഡേഷു മമ തന്വാ യയാനയാ । ചിരം വിലസിതം സേയം ശുഷ്കകങ്കാലതാം ഗതാ
നന്ദനോദ്യാനത്തിലെ തോട്ടങ്ങളിൽ എന്റെ ഈ ശരീരത്തോടെ ഞാൻ ഏറെക്കാലം സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു. ഇപ്പോൾ അതു ഉണങ്ങിയ അസ്ഥിപഞ്ചിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
സുരാങ്ഗനാങ്ഗസംസങ്ഗാദ് ഉത്തുങ്ഗാനങ്ഗരങ്ഗയാ । ചേതോവൃത്ത്യാ രഹിതയാ തന്വേഹ മമ ശുഷ്യതേ
ദേവതകളുടെ സ്ത്രീകളുമായി ചേർന്ന്, അത്യന്തമായ ആനന്ദത്തിൽ മനസ്സു മുഴുവനും ലയിപ്പിച്ചിരുന്ന ഞാൻ, ആ ചിന്തകൾ ഇല്ലാതായപ്പോൾ എന്റെ ഈ ശരീരം ഇവിടെ ഉണങ്ങി പോകുന്നു.
തേഷു തേഷു വിലാസേഷു താസു താസു ദശാസു ച । തഥാ താ ഭാവനാ ബദ്ധ്വാ കഥം സ്വസ്ഥോ ഽസി ദേഹക
അനേകം ആസ്വാദനങ്ങളിലും പലവിധ അവസ്ഥകളിലും നീ ആ ചിന്തകളിൽ പറ്റിപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ശരീരം, നീ എങ്ങനെ ഇപ്പോൾ സമാധാനത്തിലാണു?
ഹാ തനോ ക്വാവഭഗ്നാസി താപസംശോഷമ് ആഗതാ । കരങ്കതാം പ്രയാതാസി മാം ഭാവയസി ദുര്ഭഗേ
അയ്യോ ശരീരമേ, നീ എവിടെയാണു വീണു പോയത്? വ്രതശുദ്ധിയുടെ ഉണങ്ങലിൽ എത്തി, അസ്ഥിപഞ്ചിയായി മാറി, ദുർഭാഗ്യവാനായ എന്നെ ചിന്തിപ്പിക്കുന്നു.
ദേഹേനാഹം വിലാസേഷു യേനൈവ മുദിതോ ഽഭവമ് । കങ്കലതാമ് ഉപഗതാത് തസ്മാദ് ഏവ ബിഭേമ്യ് അഹമ്
ഈ ശരീരത്തിൽ ഞാൻ ഒരിക്കൽ ആനന്ദത്തോടെ ഇഹലോകസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകിയിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അതു അസ്ഥിപഞ്ചരമായി മാറിയപ്പോൾ അതിനെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു.
താരാജാലസമാകാരോ യത്ര ഹാരോ ഽഭവത് പുരാ । മമോരസി നിലീയന്തേ പശ്യ തത്ര പിപീലകാഃ
ഒരു കാലത്ത് എന്റെ നെഞ്ചിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെയുള്ള ഒരു മാല അണിഞ്ഞിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അവിടെയെല്ലാം പുഴുക്കൾ കയറി തുഴയുന്നത് നോക്കൂ.
ദ്രവത്കാഞ്ചനകാന്തേന ലോഭം നീതാ വരാങ്ഗനാഃ । യേന മദ്വപുഷാ തേന പശ്യ കങ്കലതോഹ്യതേ
എന്റെ ശരീരത്തിന് ഒരിക്കൽ ഉജ്ജ്വലമായ പൊന്നുപോലുള്ള കാന്തിയുണ്ടായിരുന്നു; അതിനാൽ മനോഹരിയായ സ്ത്രീകൾ ആകർഷിതരായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അതു അസ്ഥിപഞ്ചരമായി പരിഹസിക്കപ്പെടുന്നത് കാണൂ.
പശ്യേമേ വിതതാസ്യേന താപസംശുഷ്കകൃത്തിനാ । മത്കങ്കാലകുവക്ത്രേണ വിത്രാസ്യന്തേ വനേ മൃഗാഃ
ഇവിടെ നോക്കൂ, എന്റെ വായ് തുറന്നുകിടക്കുന്നു, തപസ്സിന്റെ ചൂടിൽ ചർമ്മം ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു; എന്റെ അസ്ഥിപഞ്ചരത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ മുഖം കണ്ട് കാട്ടിലെ മൃഗങ്ങൾ പോലും പേടിക്കുന്നു.
പശ്യാതിസംശുഷ്കതയാ ശവോദരദരീ മമ । പ്രകാശാര്കാംശുജാലേന വിവേകേനേവ ശോഭതേ
എന്റെ ശവത്തിന്റെ വയറിന്റെ അകത്തളം അതിയായ ഉണക്കത്താൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ വീശുന്ന പോലെ തെളിഞ്ഞ് കാഴ്ചയാകുന്നു; അതു വിവേകത്തിന്റെ പ്രകാശംപോലെയാണ്.
മത്തനുഃ പരിശുഷ്കേയം സ്ഥിതോത്താനാ വനാവനൌ । വൈരാഗ്യം നയതീവാത്മതുച്ഛത്വേനാമ്ബരസ്ഥിതാന്
എന്റെ ശരീരം കാട്ടിലും മരുഭൂമിയിലും ഉണക്കപ്പെട്ട് നേരെ കിടക്കുന്നു; അതിന്റെ ശൂന്യത കാണുന്നവരിൽ വിരക്തി ഉണർത്തുന്നു, ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങുന്നതുപോലെ.
ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധലോഭവിമുക്തയാ । നിര്വികല്പസമാധ്യേവ മമ തന്വോഷ്യതേ ഗിരൌ
ശബ്ദം, രൂപം, രുചി, സ്പർശം, ഗന്ധം എന്നിവയിലേക്കുള്ള ആസക്തി വിട്ട്, എന്റെ ശരീരം പർവതത്തിൽ അചഞ്ചലമായ സമാധിയിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സംശാന്തേ ചിത്തവേതാലേ യാമ് ആനന്ദകലാം തനുഃ । യാതി താമ് അപി രാജ്യേന ജാഗതേന ന ഗച്ഛതി
ചിത്തത്തിലെ ഭ്രാന്ത് ശമിച്ചാൽ, ശരീരം ആനന്ദത്തിന്റെ ഒരു അംശം പ്രാപിക്കുന്നു; ലോകം ഭരിച്ചാലും അതു ലഭിക്കില്ല.
പശ്യ വിശ്രാന്തസര്വേഹം വിഗതാശേഷകൌതുകമ് । നിരസ്തകല്പനാജാലം സുഖം ശേതേ കലേവരമ്
നോക്കൂ, ഞാൻ പൂർണ്ണമായും വിശ്രമത്തിലാണ്, എല്ലാ ആസക്തികളും മാറിയിരിക്കുന്നു; ഈ ശരീരം എല്ലാ ഭ്രമങ്ങളും വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിക്കുന്നു.
ചിത്തമര്കടസംരമ്ഭസങ്ക്ഷുബ്ധഃ കായപാദപഃ । തഥാ വേഗേന ചലതി യഥാ മൂലാനി കൃന്തതി
ചഞ്ചലമായ മനസ്സിന്റെ കലഹത്തിൽ ഈ ശരീരവൃക്ഷം അത്രയും ശക്തിയോടെ ഇളകുന്നു, അങ്ങനെ അതിന്റെ വേരുകളും തറപ്പിക്കുന്നു.
ചിത്താനര്ഥവിമുക്തോ ഽദ്രൌ ഗജാഭ്രഹരിവിഭ്രമമ് । നായം പശ്യതി മേ ദേഹഃ പരാനന്ദ ഇവ സ്ഥിതഃ
മനസ്സിന്റെ ദുർഭാഗ്യങ്ങൾ വിട്ട്, എന്റെ ശരീരം ആനകളുടേയും മേഘങ്ങളുടേയും സിംഹങ്ങളുടേയും ആശങ്കകൾ ഒന്നും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; പരമാനന്ദത്തിൽ നില്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സര്വാശാജ്വരസമ്മോഹമിഹികാശരദാഗമമ് । അചിത്തത്വം വിനാ നാന്യച് ഛ്രേയഃ പശ്യാമി ജന്തുഷു
ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും മോഹങ്ങളുടെയും മഞ്ഞ് ശരദ്കാല സൂര്യൻ പോലെ നീക്കുന്നത് മനസ്സില്ലായ്മ മാത്രമാണ്; അതിന് പുറമെ ജീവികൾക്ക് മറ്റേതെങ്കിലും നല്ലത് ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
ത ഏവ സുഖസമ്ഭോഗസീമാന്തം സമുപാഗതാഃ । മഹാധിയശ് ശാന്തധിയോ യേ യാതാ വിമനസ്കതാമ്
ആ മഹാന്മാരും ശാന്തമായ മനസ്സുള്ളവരും മനസ്സില്ലായ്മയിലേക്കെത്തിയവരും സുഖത്തിന്റെയും ആനന്ദത്തിന്റെയും പരമാവധി പരിധിയിലേക്കാണ് എത്തിയത്.
സര്വദുഃഖദശാമുക്താം സംശാന്താം വിഗതജ്വരാമ് । ദിഷ്ട്യാ പശ്യാമ്യ് അമനനാം വനേ തനുമ് ഇമാമ് അഹമ്
എനിക്ക് ഭാഗ്യവശാൽ ഈ കാടിൽ എല്ലാ ദുഃഖാവസ്ഥകളിൽ നിന്നും മോചിതമായ, പൂർണ്ണമായും ശാന്തമായ, രോഗരഹിതമായ ഈ ശരീരം മനസ്സില്ലായ്മയിലാണെന്ന് കാണാൻ കഴിഞ്ഞു.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ ഭാര്ഗവേണ തദാ കില । സുബഹൂന്യ് ഉപഭുക്താനി ശരീരാണി പുനഃ പുനഃ
ഭഗവൻ, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും അറിയുന്നവനേ, ആ കാലത്ത് ഭാർഗവൻ പല ശരീരങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിച്ചു.
ഭൃഗുണോത്പാദിതേ കായേ തത് തസ്മിംസ് തസ്യ കിം മുനേ । മഹാന് അതിശയോ ജാതഃ പരിദേവനമ് ഏവ വാ
മഹർഷേ, ഭൃഗു സൃഷ്ടിച്ച ആ ശരീരത്തിൽ അവനു വലിയ അത്ഭുതമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടായോ?
ശുക്രസ്യ കലനാ രാമ യാസൌ ജീവദശാം ഗതാ । കര്മാത്മികാ സമുത്പന്നാ ഭൃഗോര് ഭാര്ഗവരൂപിണീ
രാമാ, ശുക്രന്റെ സാരഭാവം ജീവസ്വരൂപം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, അതു കര്മരൂപം ധരിച്ച് ഭൃഗുവിന്റെ ഭാർഗവസ്വഭാവമായി ഉദിച്ചു.
സാ ഹീദമ്പ്രഥമത്വേന സമേത്യ പരമാത് പദാത് । ഭൂതാകാശപദം പ്രാപ്യ വാതവ്യാവലിതാ സതീ
അവ സാരം ആദ്യം പരമാവസ്ഥയുമായി ഐക്യമായ്, അതിനുശേഷം ഭൂതാകാശസ്വഭാവം കൈവരിച്ചു, വായുവിന്റെ സ്പർശനത്തിൽ ആകുലമായി.
പ്രാണാപാനപ്രവാഹേണ പ്രവിശ്യ ഹൃദയം ഭൃഗോഃ । ക്രമേണ വീര്യതാമ് ഏത്യ സമ്പന്നൌശനസീ തനുഃ
പ്രാണവും അപാനവുമായ പ്രവാഹത്തിലൂടെ ഭൃഗുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ക്രമേണ ശക്തി നേടുകയും ഉശനസിന്റെ ശരീരമായി രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്തു.
വിഹിതബ്രാഹ്മസംസ്കാരാ തതസ് സാ പിതുര് അഗ്രഗാ । കാലേന മഹതാ പ്രാപ്താ ശുഷ്കകങ്കാലരൂപതാമ്
ബ്രാഹ്മണസംസ്കാരങ്ങൾ ലഭിച്ച അവൾ പിന്നീട് പിതാവിന്റെ മക്കളിൽ പ്രധാനിയായി, കാലക്രമത്തിൽ ഉണങ്ങിയ അസ്ഥിരൂപം പ്രാപിച്ചു.
ഇദമ്പ്രഥമമ് ആയാതാ യദാ സാ ബ്രഹ്മണസ് തനുഃ । തതസ് താം പ്രതി ശുക്രേണ തദാ തത് പരിദേവിതമ്
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ ശരീരം ആദ്യം വിട്ടുപോയപ്പോള്, അപ്പോള് തന്നെ ശുക്രന് അവളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു.
വീതരാഗോ ഽപ്യ് അനിച്ഛോ ഽപി സമങ്ഗാവിപ്രരൂപവാന് । സ്വാം ശുശോച തനും ശുക്രസ് സ്വഭാവോ ഹ്യ് ഏഷ ദേഹജഃ
അവന് ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, വാസനകളില്ലാത്തവനും, സമത്വം പുലര്ത്തുന്നവനും ആയിരുന്നെങ്കിലും, ശുക്രന് തന്റെ തന്നെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു. ശരീരമുള്ളവരുടെ സ്വഭാവം ഇതാണ്.
കിം തു പ്രദര്ശിതം തേന ശോകവ്യാജേന ധീമതാമ് । വൈരാഗ്യപ്രതിപത്ത്യൈ തത് പൃഥക്ത്വം ദേഹദേഹിനോഃ
എങ്കിലും, ആ ദുഃഖം കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികള്ക്ക് ശരീരത്തിന്റെയും അതിനുള്ളിലെ ആത്മാവിന്റെയും വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാന് വേണ്ടി, വൈരാഗ്യം ഉണ്ടാകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ഉദാഹരിച്ചു.
ജ്ഞസ്യാജ്ഞസ്യ ച ദേഹസ്യ യാവജ്ജീവമ് അയം ക്രമഃ । ലോകവദ് വ്യവഹാരോ യത് സക്ത്യാസക്ത്യാഥ വാ സദാ
ജ്ഞാനിയുടെയോ അജ്ഞാനിയുടെയോ ശരീരത്തിന് ജീവിതം കഴിയുന്നവരെ ഇതാണ് സ്വഭാവം. ലോകത്ത് സാധാരണയായി, കഴിവ് ഉണ്ടെങ്കിലോ ഇല്ലെങ്കിലോ, പ്രവൃത്തികള് അങ്ങനെ തന്നെ നടക്കുന്നു.
യേ പരിജ്ഞാതഗതയോ യേ ചാജ്ഞാഃ പശുധര്മിണഃ । ലോകസംവ്യവഹാരേഷു തേ സ്ഥിതാ വനജാലവത്
വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കിയവരും, അതറിയാതെ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നവരും, ഇരുവരും ലോകത്തിലെ ഇടപാടുകളിൽ കുഴപ്പത്തിലായ കമലപൂവിനെപ്പോലെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.