ത്വമ് അനന്തതപാ വിപ്രോ വയം നിയതിപാലകാഃ । തേന സമ്പൂജ്യസേ പൂജ്യ സാധോ നേതരയേച്ഛയാ
നിനക്ക് അന്ത്യമില്ലാത്ത തപസ്സാണ്, നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ. ഞങ്ങൾ വിധിയുടെ രക്ഷകരാണ്. അതുകൊണ്ടാണ്, മഹാനേ, നിന്നെ ആദരിക്കേണ്ടത്. ഇതു വെറും ആഗ്രഹം കൊണ്ടല്ല.
മാ തപഃ ക്ഷപയ ക്ഷുബ്ധൈഃ കല്പകാലമഹാനലൈഃ । യോ ന ദഗ്ധോ ഽസ്മി മേ തസ്യ കിം ത്വം ശാപേന ധക്ഷ്യസി
കല്പാന്തത്തിലെ മഹാനാളുകൾ പോലെയുള്ള കഠിനമായ തപസ്സിൽ നീ സ്വയം ക്ഷയിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. അത്തരം തീയിൽ ഞാൻ കത്തിയില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ ശാപം കൊണ്ട് എങ്ങനെ ഞാൻ കത്തും?
സംസാരാവലയോ ഗ്രസ്താ നിഗീര്ണാ രുദ്രകോടയഃ । ഭുക്താനി വിഷ്ണുവൃന്ദാനി കേന ശപ്താ വയം മുനേ
സംസാരത്തിന്റെ പാശങ്ങൾ അനേകം രുദ്രന്മാരെയും വിച്ഛുന്മാരെയും വിഴുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മഹർഷേ, അങ്ങനെ ഞങ്ങളെ ആരാണ് ശപിച്ചത്?
ഭോക്താരോ ഹി വയം ബ്രഹ്മന് ഭോജനം യുഷ്മദാദയഃ । സ്വയം നിയതിര് ഏഷാ ഹി നാവയോര് ഏതദ് ഈഹിതമ്
ബ്രാഹ്മണനേ, ഞങ്ങളാണ് അനുഭവിക്കുന്നവർ, നിങ്ങളെപ്പോലുള്ളവരാണ് ആഹാരം. ഇതെല്ലാം വിധിയുടെ വഴിയാണ് നടക്കുന്നത്; ഞങ്ങളിലോ നിങ്ങളിലോ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്നവൻ ആരുമില്ല.
സ്വയമ് ഊര്ധ്വം പ്രയാത്യ് അഗ്നിസ് സ്വയം യാന്തി പയാംസ്യ് അധഃ । ഭോക്താരം ഭോജനം യാതി സൃഷ്ടിശ് ചാപ്യ് അന്തകം സ്വയമ്
അഗ്നി സ്വഭാവപ്രകാരം മേലേയ്ക്ക് ഉയരുന്നു, വെള്ളം സ്വയം താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നു, ആഹാരം അനുഭവിക്കുന്നവനിലേക്ക് പോകുന്നു, സൃഷ്ടിയും സ്വയം അവസാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു—ഇത് എല്ലാം സ്വഭാവപ്രകാരം തന്നെയാണ്.
ഇദമ് ഇത്ഥം മുനേ രൂപമ് അസ്യേഹ പരമാത്മനഃ । സ്വാത്മനി സ്വയമ് ഏവാത്മാ സ്വത ഏവ വിജൃമ്ഭതേ
മഹർഷേ, പരമാത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം ഇതാണ്: ആത്മാവ് തന്നെ തന്നെക്കൊണ്ട് തന്നെ, തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു.
നേഹ കര്താ ന ഭോക്താസ്തി ദൃഷ്ട്യാ നഷ്ടകലങ്കയാ । ബഹവശ് ചേഹ കര്താരോ ദൃഷ്ട്യാനഷ്ടകലങ്കയാ
ശുദ്ധമായ ദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുമ്പോൾ ഇവിടെ ചെയ്യുന്നവനെയും അനുഭവിക്കുന്നവനെയും കാണാനില്ല; അശുദ്ധമായ ദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുമ്പോൾ പലരും ചെയ്യുന്നവരായി തോന്നുന്നു.
കര്തൃതാകര്തൃതേ ബ്രഹ്മന് കേവലം പരികല്പിതേ । അസമ്യഗ്ദര്ശനേനൈവ ന സമ്യഗ്ദര്ശനേന വഃ
ഹേ ബ്രഹ്മന്, ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതും എന്നുള്ള ധാരണകള് വെറും മനസ്സില് സൃഷ്ടിച്ചതാണു്. തെറ്റായ ദര്ശനത്തിലൂടെ മാത്രമേ അവ ഉണ്ടാകൂ; ശരിയായ അറിവിലൂടെ അല്ല.
പുഷ്പാണി തരുഷണ്ഡേഷു ഭൂതാനി ഭുവനേഷു ച । സ്വയമ് ആയാന്തി യാന്തീഹ കല്പ്യതേ ഹേതുതാ വിധേഃ
മരങ്ങളില് പുഷ്പങ്ങള് സ്വയം വിരിയുന്നു, ലോകത്ത് ജീവികള് സ്വയം ജനിക്കുന്നു; ഇവയെല്ലാം വിധിയുടെ ഫലമെന്നു കരുതുന്നത് മനുഷ്യന്റെ മനസ്സില് മാത്രം ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
അബ്ബിമ്ബിതസ്യ ചന്ദ്രസ്യ ചലനേ കര്ത്രകര്തൃതേ । ന സത്യേ നാനൃതേ യദ്വത് തദ്വത് കാലസ്യ സൃഷ്ടിഷു
ജലത്തില് പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ചലനത്തില് ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതും എന്നത് സത്യമോ അസത്യമോ അല്ലാത്തതുപോലെ, കാലത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളിലും അതേപോലെയാണ്.
മനോ മിഥ്യാഭ്രമാല് ലോകേ കര്തൃതാകര്തൃതാമയീമ് । കരോതി കലനാം രജ്ജ്വാം ഭ്രാന്തേക്ഷണ ഇവാഹിതാമ്
മനസ്സ് തെറ്റായ ഭ്രമം കൊണ്ടു ലോകത്ത് ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതുമെന്ന ധാരണ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കയറിനെ പാമ്പെന്നു തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അതു.
തേന മാ ഗാ മുനേ കോപമ് ആപദാമ് ഈദൃശഃ ക്രമഃ । യദ് യഥാ തത് തഥൈവാസ്തു സത്യമ് ആലോകയാകുലഃ
മഹർഷേ, ദയവായി കോപിക്കരുത്; ദുരിതകാലങ്ങളിൽ ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. കാര്യങ്ങൾ എങ്ങിനെയാണോ അതുപോലെ തന്നെ ഇരിക്കട്ടെ, കാരണം സത്യം എപ്പോഴും ആശയക്കുഴപ്പത്തിനിടയിലും തെളിഞ്ഞു കാണാം.
ന വയം പ്രഭുതാര്ഥേന നാഭിമാനവശീകൃതാഃ । സ്വതോ ഹേവാകവശതഃ കേവലം നിയതൌ സ്ഥിതാഃ
നമുക്ക് അധികാരത്താലോ അഹങ്കാരത്താലോ നിയന്ത്രണം ഇല്ല; നാം സ്വാഭാവികമായ നിർബന്ധത്തിനടിയിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നവരാണ്.
പ്രകൃതവ്യവഹാരേഹാം നിയതാം നിയതേര് വശാത് । പ്രാജ്ഞസ് സമനുവര്തേത നാഭിമാനമഹാതമാഃ
സ്വാഭാവികമായ കാര്യങ്ങൾ നിർബന്ധത്തിന്റെ ശക്തിക്കനുസരിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ജ്ഞാനികൾ ഇതാണ് പിന്തുടരുന്നത്, അഹങ്കാരികൾ അല്ല.
കര്തവ്യമ് ഏവ ക്രിയതേ കേവലം കാര്യകോവിദൈഃ । സൌഷുപ്തീം വൃത്തിമ് ആശ്രിത്യ കയാചിദ് അപി നാശയാ
പണിയിൽ നിപുണരായവർ നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ടത് മാത്രം ചെയ്യുന്നു; അവർ ഗഹനമായ ഉറക്കത്തിന്റെ നിലപാടിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു, നശിപ്പിക്കുന്നതൊന്നും അവരാൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ക്വ സാ ജ്ഞാനമയീ ദൃഷ്ടിഃ ക്വ മഹത്ത്വം ക്വ ധീരതാ । മാര്ഗേ സര്വപ്രസിദ്ധേ ഹി കിമ് അന്ധ ഇവ മുഹ്യസി
അവിടെ ജ്ഞാനപൂർണ്ണമായ ദൃഷ്ടി എവിടെയാണ്? മഹത്വം എവിടെയാണ്? ധൈര്യം എവിടെയാണ്? എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്ന വഴിയിൽ നീ കുരുടനായി അലയുന്നതെന്തിന്?
ത്രികാലാമലദര്ശിത്വം ധാരയന്ന് അപി ചേതസി । അവിചാര്യ ജഗദ്യാത്രാം കിം മൂര്ഖ ഇവ മുഹ്യസി
മൂന്നു കാലങ്ങളെയും തെളിഞ്ഞു കാണുന്ന മനസ്സുണ്ടായിരിക്കെ, ലോകത്തിന്റെ പ്രവാഹം ആലോചിക്കാതെ നീ മണ്ടനായി അലയുന്നതെന്തിന്?
സ്വകര്മഫലപാകോത്ഥാമ് അവിചാര്യ ദശാം സുതേ । കിം മൂര്ഖ ഇവ സര്വജ്ഞ മുധാ മാം ശപ്തുമ് അര്ഹസി
മകനു നേരിട്ട അവസ്ഥ അവന്റെ സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലമായി വന്നതാണെന്നു ആലോചിക്കാതെ, എല്ലാം അറിയുന്നവനായിട്ടും നീ വെറുതെ എന്നെ ശപിക്കേണ്ടതെന്തിന്?
ദേഹിനാമ് ഇഹ സര്വേഷാം ശരീരം ദ്വിവിധം മുനേ । കിം ന ജാനാസി വാ ദേഹമ് ഏകമ് അന്യന് മനോഽഭിധമ്
മഹർഷേ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ശരീരം രണ്ടുതരമുണ്ടെന്നു നീ അറിയുന്നില്ലേ? ഒന്ന് ഭൗതികശരീരവും മറ്റൊന്ന് മനസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ശരീരവുമാണ്.
തത്ര ദേഹോ ജഡോ ഽത്യര്ഥം വിനാശൈകപരായണഃ । മനസ് തൂത്ഥാനനിയതം കദര്ഥാത് ക്ഷീയതേ ന വാ
ഇവയിൽ ശരീരം ജഡമായതും നശിക്കാനുള്ളതുമാണ്. എന്നാൽ മനസ്സ് ചഞ്ചലമായതിനാൽ, കഷ്ടപ്പാടുകൾ കൊണ്ടു അതു തീർന്നുപോകണമെന്നില്ല.
ചതുരേണ യഥാ സാധോ രഥസ് സാരഥിനോഹ്യതേ । കുര്വതാ കിഞ്ചന സ്വേഹാം ദേഹോ ഽയം മനസാ തഥാ
നാലു കുതിരകൾ ഉപയോഗിച്ച് സാരഥി രഥം ഓടിപ്പോലെയാണു്, ഈ ശരീരം മനസ്സിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ താനതിന്റെ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്.
അസത് സങ്കല്പ്യ ക്രിയതേ സച് ഛരീരം വിനാശ്യതേ । ക്ഷണേന മനസാ പങ്കപുരുഷശ് ശിശുനാ യഥാ
അസത്യം മനസ്സിൽ സങ്കൽപ്പിച്ച് സത്യമെന്നു പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ശരീരം സത്യമായിട്ടും നശിച്ചുപോകുന്നു. ഒരു കുട്ടി മണ്ണിൽ നിന്നു മനുഷ്യനെ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സ് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ചിത്തമ് ഏവേഹ പുരുഷസ് തത്കൃതം കൃതമ് ഉച്യതേ । തദ് ബദ്ധം കലനാഹേതോഃ കലനാസ്തം വിമുച്യതേ
ഇവിടെയെല്ലാം വ്യക്തി എന്നത് മനസ്സാണ്; അതിലൂടെ ചെയ്യുന്നതെല്ലാം ചെയ്തതായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. മനസ്സു സങ്കൽപ്പങ്ങൾകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; ആ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ അവസാനിച്ചാൽ അതു മോചിതമാകുന്നു.
അയം ദേഹ ഇദം നേത്രമ് ഇദമ് അങ്ഗമ് ഇദം ശിരഃ । ഇദം സ്ഫാരവികാരം തന് മന ഏവാഭിധീയതേ
ഇത് ശരീരം, ഇത് കണ്ണ്, ഇത് അവയവം, ഇത് തല, ഈ വളർച്ചയും മാറ്റവും ഉള്ളത് മനസ്സാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
മനോ ഹി ജീവജ് ജീവാഖ്യം നിശ്ചായകതയാ തു ധീഃ । അഹങ്കാരോ ഽഭിമാനിത്വാന് നാനാത്വം ത്വ് ഇദമ് ഏതി ഹി
മനസ്സാണ് ജീവൻ, അതിനെയാണ് 'ജീവൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്; തീരുമാനിക്കാൻ കഴിയുന്നത് ബുദ്ധിയാണ്; സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ നിന്നാണ് അഹംഭാവം ഉണ്ടാകുന്നത്, അതിനാൽ വൈവിധ്യം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ദേഹവാസനയാ ചേതസ് ത്വ് അന്യാനി സ്വാനി ചേദ്ധയാ । പാര്ഥിവാനി ശരീരാണി സന്തീവ പരിപശ്യതി
ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗ്രഹം കൊണ്ടു മനസ്സ് സ്വന്തം ശക്തിയിൽ മറ്റു ശരീരങ്ങളെയും തനിക്കുള്ളതെയും ഭൗതികമായ രൂപങ്ങൾ പോലെ കാണുന്നു.
ആലോകയതി ചേത് സത്യം തദ് അസത്യമയീം മനഃ । ശരീരഭാവനാം ത്യക്ത്വാ പരമാം യാതി നിര്വൃതിമ്
മനസ്സ് സത്യമായി കാണുമ്പോൾ, ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തെറ്റായ ധാരണ ഉപേക്ഷിച്ച് അതി ഉന്നതമായ ശാന്തി നേടുന്നു.
തന് മനസ് തവ പുത്രസ്യ സമാധൌ ത്വയി സംസ്ഥിതേ । സ്വമനോരഥമാര്ഗേണ ദൂരാദ് ദൂരതരം ഗതമ്
നിന്റെ മകന്റെ മനസ്സ്, സമാധിയിൽ നിന്നിൽ ലയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ വഴിപോലേ വളരെ ദൂരത്തേക്കും അതിനേക്കാൾ ദൂരത്തേക്കും യാത്ര ചെയ്തു.
ഇദമ് ഔശനസം ത്യക്ത്വാ ദേഹം മന്ദരകന്ദരേ । പ്രയാതം വൈബുധം സദ്മ നീഡോഡ്ഡീനഃ ഖഗോ യഥാ
മന്ദരപർവ്വതത്തിലെ ഗുഹയിൽ ഈ ഔശനസന്റെ ശരീരം വിട്ട്, ആ മനസ്സ് പക്ഷി കൂടുവിട്ട് പറന്നുപോകുന്നതുപോലെ ദേവലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
തത്ര മന്ദാരകുഞ്ജേഷു പാരിജാതഗൃഹേഷു ച । നന്ദനോദ്യാനഷണ്ഡേഷു ലോകപാലപുരേഷു ച
അവിടെ മന്ദാരവൃക്ഷങ്ങളുടെ തോട്ടങ്ങളിലും, പാർിജാതമരങ്ങളുടെ വീടുകളിലും, നന്ദനോദ്യാനങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളിലും, ലോകപാലകരുടെ നഗരങ്ങളിലും,