നേത്രഗര്തകസംസുപ്തപ്രസൂനവനകീടകമ് । മക്ഷികാപഞ്ജരപ്രോതകോശകാരക്രിമിവ്രജമ്
കണ്ണിന്റെ കുഴിയിൽ കിടക്കുന്ന കാട്ടുപുഴുക്കൾ, ഈച്ചകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചുറ്റിപ്പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന പാറ്റകളുടെ കൂട്ടം — ഇവിടെയെല്ലാം ജീവൻ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പ്രാക്തനീമ് ഉപഭോഗേഹാമ് ഇഷ്ടാനിഷ്ടഫലപ്രദാമ് । ധാരാധൌതാന്തയാ തന്വാ ഹസച് ഛുഷ്കാസ്ഥിമാലയാ
ഒരിക്കൽ ആസ്വാദനത്തിനായിരുന്ന ഈ ശരീരം, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവുമായ ഫലങ്ങൾ നൽകിയതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഒഴുകിയ വെള്ളത്തിൽ കഴുകി, ഉണങ്ങിയ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരമായ് നക്കിത്തിരിയുന്നു.
ശിരോഘടേന ശുഭ്രേണ സമ്പന്നേനേന്ദുവര്ചസാ । വിഡമ്ബയച് ച കര്പൂരപ്ലുതലിങ്ഗശിരശ്ശ്രിയമ്
വെളുത്ത ശിരസ്സ്കലം, ചന്ദ്രപ്രഭയാൽ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട്, കർപ്പൂരത്തിൽ മുക്കിയ ശിവലിംഗത്തിന്റെ ശിരസ്സിന്റെ മഹിമയെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ തിളങ്ങുന്നു.
ഋജ്വാ സംശുഷ്കസിതയാ സ്വാസ്ഥിമാത്രാവശേഷയാ । ഗ്രീവയാത്മാനുസൃതയാ ദീര്ഘീകുര്വദ് ഇവാകൃതിമ്
നേരായും ഉണങ്ങിപ്പോയും ചാരനിറമായും, ശരീരത്തിൽ ഒറ്റയിടം മാത്രം മാംസം ശേഷിച്ചും, ആത്മാവിന്റെ രേഖ പിന്തുടരുന്ന പോലെ, കഴുത്ത് നീട്ടി കിടക്കുന്നവളെപ്പോലെയാണ്.
മൃണാലികാപാണ്ഡുരയാ ധാരാവധുതമാംസയാ । നാസാസ്ഥിലതയാ വക്ത്രം കൃതസീമാക്രമം ദധത്
മണ്ണുപോലെയുള്ള വാടിച്ച കഴുത്തും, ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ മാംസം ഒലിച്ചുപോയതും, മൂക്കിന്റെ അസ്ഥി മാത്രം മുഖത്തിൽ തെളിഞ്ഞതും, പഴയ രൂപത്തിന്റെ അതിരുകൾ മാത്രം അവശേഷിച്ചതുമാണ്.
ദീര്ഘകന്ധരയാ നൂനമ് ഉത്താനീകൃതവക്ത്രയാ । പ്രേക്ഷമാണമ് ഇവ പ്രാണാന് ഉത്ക്രാന്താന് അമ്ബരോദരേ
നീണ്ട കഴുത്തും, മേലോട്ടു തിരിഞ്ഞ മുഖവും, ആകാശത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ അകന്നു പോകുന്ന ശ്വാസങ്ങളെ നോക്കുന്നതുപോലെയും കാണാം.
ജങ്ഘോരുജാനുദോര്ദണ്ഡൈര് ദ്വിഗുണം ദീര്ഘതാം ഗതൈഃ । പ്രമിമാണമ് ഇവാശാന്തം ദീര്ഘാധ്വശ്രമഭീതിതഃ
കാൽമുട്ടുകളും പാടങ്ങളും കൈകളും ഇരട്ടിയായി നീണ്ടതും, ദീർഘയാത്രയുടെ ക്ഷീണവും ഭയവും മൂലം അനന്തമായ ദൂരങ്ങൾ അളക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നുന്നു.
ഉദരേണാതിനിമ്നേന ചര്മശേഷേണ ശോഷിണാ । പ്രദര്ശയദ് ഇവാജ്ഞസ്യ ഹൃദയസ്യാതിശൂന്യതാമ്
അതിനിഷ്കളങ്കമായ വയറു അകത്തേക്ക് കുഴിഞ്ഞു, ശേഷിച്ച ചർമ്മം ഉണങ്ങി ചുരുങ്ങി, അജ്ഞന്മാർക്ക് ഹൃദയത്തിലെ പൂർണ്ണ ശൂന്യത കാണിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
പ്രേക്ഷ്യ തച് ഛുഷ്കകങ്കാലമ് ആലാനമ് ഇവ ദന്തിനഃ । പൂര്വാപരപരാമര്ശമ് അകുര്വന് ഭൃഗുര് ഉത്ഥിതഃ
ആ ഉണങ്ങിയ അസ്ഥികൂടം, ആനയുടെ അസ്ഥികൂടംപോലെയുള്ളത്, ഭൃഗു കണ്ടപ്പോൾ, മുമ്പോ പിന്നോ ഉണ്ടായ ബന്ധങ്ങൾ ഓർക്കാതെയായിരുന്നു അവൻ എഴുന്നേറ്റത്.
ആലോകസമകാലം ഹി പ്രതിഭാതം തതോ ഭൃഗോഃ । ചിരമ് ഉത്ക്രാന്തജീവഃ കിം മത്പുത്രോ ഽയമ് ഇതി ക്ഷണാത്
കാണുന്ന അതേ സമയത്ത് തന്നെ, ഭൃഗുവിന് ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: 'ഇതെന്താ, എന്റെ മകൻ, ഏറെക്കാലം മുമ്പ് ജീവൻ വിട്ടുപോയവൻ തന്നെയോ?' എന്നൊരു സംശയം ഒരു നിമിഷം മനസ്സിൽ തുളുമ്പി.
അചിന്തയത ഏവാസ്യ ഭവിഷ്യത്താബലം തതഃ । കാലം പ്രതി ബഭൂവാശു കോപഃ പരമദാരുണഃ
അവന്റെ മകന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ട യൗവനം മാത്രമേ ഭൃഗുവിന് ചിന്തിക്കാൻ കഴിഞ്ഞുള്ളൂ. ഉടനെ തന്നെ, കാലത്തോടു വളരെ ഭയങ്കരമായ കോപം അവനിൽ ഉയർന്നു.
അകാല ഏവ മത്പുത്രോ നീതഃ കിമ് ഇതി കോപിതഃ । കാലായ ശാപമ് ഉത്സ്രഷ്ടും ഭഗവാന് ഉപചക്രമേ
സമയം അതിക്രമിച്ച് എന്റെ മകനെ എടുത്തു കൊണ്ടുപോയതിൽ ദൈവം കോപത്തോടെ സമയത്തെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങുകയായിരുന്നു.
അഥാകലിതരൂപോ ഽസൌ കാലഃ കവലിതപ്രജഃ । ആധിഭൌതികമ് ആസ്ഥായ വപുര് മുനിമ് ഉപായയൌ
അപ്പോൾ, സൂക്ഷ്മരൂപമുള്ളതും എല്ലാ ജീവികളെയും വിഴുങ്ങുന്നവനുമായ സമയം ഭൗതികരൂപം ധരിച്ച് ആ മുനിയുടെ മുന്നിൽ എത്തി.
ഖഡ്ഗപാശധരശ് ശ്രീമാന് കുണ്ഡലീ കവചാന്വിതഃ । ഷഡ്ഭുജഷ് ഷണ്മുഖോ ബഹ്വ്യാ വൃതഃ കിങ്കരസേനയാ
അവൻ വാളും പാശവും കൈവശം വച്ചും, കുണ്ഡലവും കവചവും അണിഞ്ഞും, ആറു കൈകളും ആറു മുഖങ്ങളും ഉള്ളവനായി, അനേകം സേവകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടും ഭംഗിയായി നിലകൊണ്ടു.
യച്ഛരീരസമുത്ഥേന ജ്വാലാജാലേന വല്ഗതാ । ഫുല്ലകിംശുകവൃക്ഷസ്യ ബഭാരാദ്രേശ് ശ്രിയം നഭഃ
അവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ജ്വാലകളുടെ കൂട്ടം കയറി, പർവതത്തിലെ പുഷ്പിച്ച കിംശുകവൃക്ഷം പോലെ ആകാശത്തിന് ഭംഗി പകർന്നു.
യത്കരസ്ഥത്രിശൂലാഗ്രനിഷ്ഠ്യൂതൈര് അഗ്നിമണ്ഡലൈഃ । വിരേജുര് ഉദിതൈര് ആശാഃ കാനകൈര് ഇവ കുണ്ഡലൈഃ
അവന്റെ കൈയിൽ പിടിച്ചിരുന്ന ത്രിശൂലത്തിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ നിന്നു പുറത്ത് പടർന്ന അഗ്നിവൃത്തങ്ങൾ, ആകാശത്ത് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന പൊൻകുണ്ഡലങ്ങളുപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പ്രകാശിച്ചു.
യത്പാശശ്വസനായസ്തശിഖരാ മേദിനീഭൃതഃ । ദോലാമ് ഇവ സമാരൂഢാശ് ചേലുഃ പേതുശ് ച ഘൂര്ണിതാഃ
അവന്റെ പാശത്തിന്റെ ശ്വാസത്തിൽ പിടിയിലായ ഭൂമിയുടെ കുന്തങ്ങൾ, ഒരു ഊഞ്ഞാലിൽ കയറിയതുപോലെ ആടിയും ചുറ്റിയും വീണുപോയി.
യത്ഖഡ്ഗമണ്ഡലോദ്ദ്യോതശ്യാമം ബിമ്ബം വിവസ്വതഃ । കല്പദഗ്ധജഗദ്ധൂമപര്യാകുലമ് ഇവാബഭൌ
അവന്റെ വാളിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ഇരുണ്ടുപോയ സൂര്യന്റെ വട്ടം, ഒരു യುಗാന്തത്തിൽ ദഹിച്ച ലോകത്തിന്റെ പുകകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി.
സ ഉപേത്യ മഹാബാഹുഃ കുപിതം തം മഹാമുനിമ് । കല്പക്ഷുബ്ധാബ്ധിഗമ്ഭീരം സാന്ത്വപൂര്വമ് ഉവാച ഹ
ആ മഹാബാഹു, യുഗാന്തത്തിൽ കലങ്ങിയ സമുദ്രംപോലെ കോപത്തോടെ ഇരുന്ന മഹാമുനിയെ സമീപിച്ച് ആദ്യം സാന്ത്വനപൂർവ്വം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
വിജ്ഞാതലോകസ്ഥിതയോ മുനേ ദൃഷ്ടപരാവരാഃ । ഹേതുനാപി ന മുഹ്യന്തി കിമ് ഉ ഹേതുമ് വിനോത്തമാഃ
മഹർഷേ, ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ സത്യങ്ങൾ നേരിട്ട് കണ്ടവർ, കാരണം ഉണ്ടെങ്കിലും ഭ്രമിക്കാറില്ല. എന്നാൽ, കാരണം ഒന്നുമില്ലാതെ, അതിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമരായവർ എങ്ങനെ ഭ്രമിക്കും?
ത്വമ് അനന്തതപാ വിപ്രോ വയം നിയതിപാലകാഃ । തേന സമ്പൂജ്യസേ പൂജ്യ സാധോ നേതരയേച്ഛയാ
നിനക്ക് അന്ത്യമില്ലാത്ത തപസ്സാണ്, നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ. ഞങ്ങൾ വിധിയുടെ രക്ഷകരാണ്. അതുകൊണ്ടാണ്, മഹാനേ, നിന്നെ ആദരിക്കേണ്ടത്. ഇതു വെറും ആഗ്രഹം കൊണ്ടല്ല.
മാ തപഃ ക്ഷപയ ക്ഷുബ്ധൈഃ കല്പകാലമഹാനലൈഃ । യോ ന ദഗ്ധോ ഽസ്മി മേ തസ്യ കിം ത്വം ശാപേന ധക്ഷ്യസി
കല്പാന്തത്തിലെ മഹാനാളുകൾ പോലെയുള്ള കഠിനമായ തപസ്സിൽ നീ സ്വയം ക്ഷയിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. അത്തരം തീയിൽ ഞാൻ കത്തിയില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ ശാപം കൊണ്ട് എങ്ങനെ ഞാൻ കത്തും?
സംസാരാവലയോ ഗ്രസ്താ നിഗീര്ണാ രുദ്രകോടയഃ । ഭുക്താനി വിഷ്ണുവൃന്ദാനി കേന ശപ്താ വയം മുനേ
സംസാരത്തിന്റെ പാശങ്ങൾ അനേകം രുദ്രന്മാരെയും വിച്ഛുന്മാരെയും വിഴുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മഹർഷേ, അങ്ങനെ ഞങ്ങളെ ആരാണ് ശപിച്ചത്?
ഭോക്താരോ ഹി വയം ബ്രഹ്മന് ഭോജനം യുഷ്മദാദയഃ । സ്വയം നിയതിര് ഏഷാ ഹി നാവയോര് ഏതദ് ഈഹിതമ്
ബ്രാഹ്മണനേ, ഞങ്ങളാണ് അനുഭവിക്കുന്നവർ, നിങ്ങളെപ്പോലുള്ളവരാണ് ആഹാരം. ഇതെല്ലാം വിധിയുടെ വഴിയാണ് നടക്കുന്നത്; ഞങ്ങളിലോ നിങ്ങളിലോ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്നവൻ ആരുമില്ല.
സ്വയമ് ഊര്ധ്വം പ്രയാത്യ് അഗ്നിസ് സ്വയം യാന്തി പയാംസ്യ് അധഃ । ഭോക്താരം ഭോജനം യാതി സൃഷ്ടിശ് ചാപ്യ് അന്തകം സ്വയമ്
അഗ്നി സ്വഭാവപ്രകാരം മേലേയ്ക്ക് ഉയരുന്നു, വെള്ളം സ്വയം താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നു, ആഹാരം അനുഭവിക്കുന്നവനിലേക്ക് പോകുന്നു, സൃഷ്ടിയും സ്വയം അവസാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു—ഇത് എല്ലാം സ്വഭാവപ്രകാരം തന്നെയാണ്.
ഇദമ് ഇത്ഥം മുനേ രൂപമ് അസ്യേഹ പരമാത്മനഃ । സ്വാത്മനി സ്വയമ് ഏവാത്മാ സ്വത ഏവ വിജൃമ്ഭതേ
മഹർഷേ, പരമാത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം ഇതാണ്: ആത്മാവ് തന്നെ തന്നെക്കൊണ്ട് തന്നെ, തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു.
നേഹ കര്താ ന ഭോക്താസ്തി ദൃഷ്ട്യാ നഷ്ടകലങ്കയാ । ബഹവശ് ചേഹ കര്താരോ ദൃഷ്ട്യാനഷ്ടകലങ്കയാ
ശുദ്ധമായ ദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുമ്പോൾ ഇവിടെ ചെയ്യുന്നവനെയും അനുഭവിക്കുന്നവനെയും കാണാനില്ല; അശുദ്ധമായ ദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുമ്പോൾ പലരും ചെയ്യുന്നവരായി തോന്നുന്നു.
കര്തൃതാകര്തൃതേ ബ്രഹ്മന് കേവലം പരികല്പിതേ । അസമ്യഗ്ദര്ശനേനൈവ ന സമ്യഗ്ദര്ശനേന വഃ
ഹേ ബ്രഹ്മന്, ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതും എന്നുള്ള ധാരണകള് വെറും മനസ്സില് സൃഷ്ടിച്ചതാണു്. തെറ്റായ ദര്ശനത്തിലൂടെ മാത്രമേ അവ ഉണ്ടാകൂ; ശരിയായ അറിവിലൂടെ അല്ല.
പുഷ്പാണി തരുഷണ്ഡേഷു ഭൂതാനി ഭുവനേഷു ച । സ്വയമ് ആയാന്തി യാന്തീഹ കല്പ്യതേ ഹേതുതാ വിധേഃ
മരങ്ങളില് പുഷ്പങ്ങള് സ്വയം വിരിയുന്നു, ലോകത്ത് ജീവികള് സ്വയം ജനിക്കുന്നു; ഇവയെല്ലാം വിധിയുടെ ഫലമെന്നു കരുതുന്നത് മനുഷ്യന്റെ മനസ്സില് മാത്രം ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
അബ്ബിമ്ബിതസ്യ ചന്ദ്രസ്യ ചലനേ കര്ത്രകര്തൃതേ । ന സത്യേ നാനൃതേ യദ്വത് തദ്വത് കാലസ്യ സൃഷ്ടിഷു
ജലത്തില് പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ചലനത്തില് ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതും എന്നത് സത്യമോ അസത്യമോ അല്ലാത്തതുപോലെ, കാലത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളിലും അതേപോലെയാണ്.