സമങ്ഗായാ മഹാനദ്യാസ് തടമ് ആസാദ്യ താപസഃ । തപസ് തേപേ മഹാബുദ്ധിസ് സ രാമ വിഗതജ്വരഃ
മഹത്തായ ബുദ്ധിയും സുഖവും ഉള്ള ആ തപസ്സുകാരൻ സമംഗാ എന്ന വലിയ നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി, അവിടെ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു, രാമാ.
വിവിധജന്മദശാവിവശാശയസ് സമനുസൃത്യ ശരീരപരമ്പരാമ് । സുഖമ് അതിഷ്ഠദ് അസൌ ഭൃഗുനന്ദനോ വരനദീസുതടേ ദൃഢവൃക്ഷവത്
വിവിധ ജന്മാവസ്ഥകളാൽ നിർബന്ധിതനായി ശരീരങ്ങളുടെ പരമ്പര പിന്തുടർന്ന്, ഭൃഗുവിന്റെ മകൻ ആ മനോഹരമായ നദിയുടെ തീരത്ത് ഒരു ഉറച്ച വൃക്ഷംപോലെ സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു.
അഥ കാലേന മഹതാ പവനാതപജര്ജരഃ । കായസ് തസ്യ പപാതോര്വ്യാം ഛിന്നമൂല ഇവ ദ്രുമഃ
പിന്നീട്, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, കാറ്റിന്റെയും സൂര്യന്റെ ചൂടിന്റെയും ബാധയാൽ ക്ഷീണിച്ച അവന്റെ ശരീരം വേരുമുറിഞ്ഞ വൃക്ഷംപോലെ നിലത്തേക്ക് വീണു.
മനസ് തു ചഞ്ചലാഭോഗം താസു താസു ദശാസു ച । ബഭ്രാമാതിവിചിത്രാസു വനരാജിഷ്വ് ഇവൈണകഃ
അവന്റെ മനസ്സ് അശാന്തമായ ആസ്വാദനങ്ങളിലും പലവിധ അവസ്ഥകളിലും അങ്ങിങ്ങെങ്ങും അലഞ്ഞു, വിവിധ വനങ്ങളിൽ കുതിച്ചോടുന്ന മാൻപോലെ.
ഭ്രാന്തമ് ഉദ്ഭ്രാന്തമ് അഭിതശ് ചക്രാര്പിതമ് ഇവാകുലമ് । മനസ് തസ്യ വിശശ്രാമ സമങ്ഗാസരിതസ് തടേ
അവന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ അലയുന്ന ചക്രംപോലെ എല്ലാടും അലഞ്ഞു, ആശയക്കുഴപ്പത്തിലും അശാന്തിയിലും, ഒടുവിൽ സമംഗാ നദിയുടെ തീരത്ത് സമാധാനം കണ്ടെത്തി.
അനന്തവൃത്താന്തഘനാം പേലവാം സുദൃഢാമ് അപി । താം സംസൃതിദശാം ശുക്രോ വിദേഹോ ഽനുഭവന് സ്ഥിതഃ
അവൻ ശരീരമില്ലാതിരുന്നെങ്കിലും, അനന്തമായ സംഭവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, സൂക്ഷ്മവും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ആ ജനനമരണചക്രത്തിന്റെ അവസ്ഥ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
മന്ദരാചലസാനുസ്ഥാ സാ തനുസ് തസ്യ ധീമതഃ । താപപ്രസരസംശുഷ്കാ ചര്മശേഷാ ബഭൂവ ഹ
മന്ദരപർവതത്തിന്റെ ചുരത്തിൽ വിശുദ്ധനായവന്റെ ശരീരം തപസ്സിന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങി, ഒടുവിൽ ചർമ്മം മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ശാരീരരന്ധ്രപ്രവഹദ്വാതശീത്കാരരൂപയാ । ചേഷ്ടാദുഃഖക്ഷയാനന്ദാത് കാകല്യേവ സ്മ ഗായതി
ശരീരത്തിലെ ചെറു തുളകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന തണുത്ത കാറ്റുപോലെ, ചലനത്തിന്റെ വേദന അവസാനിച്ച സന്തോഷത്തിൽ, കാക്കപോലെ അവൾ പാടുന്നു.
പ്രാണാനുസ്മരണോച്ഛ്വാസമ് ഇവ ബാഷ്പം സ്മ മുഞ്ചതി । ചണ്ഡാനിലവിലാസേന ലുലിത്വാ വനഭൂമിഷു
ജീവന്റെ ശ്വാസം ഓർമ്മിച്ചു ശ്വാസം വിടുന്നതുപോലെ, കഠിനമായ കാറ്റ് കാട്ടുനിലത്തുകിടത്തി കളിച്ചപ്പോൾ, അവൾ കണ്ണുനീർ വിടുന്നു.
മനോവരാകമ് അവടേ ലുഠിതം ഭവഭൂമിഷു । ഹസന്തീവാതിശുഭ്രാഭ്രസിതയാ ദന്തമാലയാ
അവളുടെ മനസ്സ്, ദയനീയമായി, ഭവത്തിന്റെ നിലത്തുള്ള കുഴിയിലിട്ട് വീണു കിടക്കുന്നു; അത്യന്തം വെളുത്ത മേഘങ്ങളെക്കാൾ വെളിച്ചം നിറഞ്ഞ പല്ലുകളുടെ നിരയോടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ദര്ശയന്തീ സ്വകം ശൂന്യം വപുര് അക്ഷ്ണോര് അകൃത്രിമമ് । മുഖാരണ്യജരത്കൂപരൂപയാ ഗര്തശോഭയാ
കാടിലെ ഒരു കിണറുപോലെ വായ് തുറന്ന്, കണ്ണുകളുടെ ശൂന്യതയിലൂടെ അവൾ തന്റെ ശൂന്യമായ ശരീരം പ്രകൃതിമാറ്റമില്ലാതെ കാണിക്കുന്നു.
താപോപതപ്താ സംസിക്താ വര്ഷാജലഭരേണ സാ । പാംസുനാ പവനോത്ഥേന ദുഷ്കൃതേനേവ രൂഷിതാ
കടുത്ത ചൂടിൽ കത്തിപ്പോയ അവൾ, മഴയുടെ ഭാരത്തിൽ മുഴുകി, കാറ്റ് ഉയർത്തിയ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ കൊണ്ട് കളങ്കിതയായതുപോലെ.
ശുഷ്കകാഷ്ഠവദ് ആലോലാ പാതേഷു കൃതഝാങ്കൃതാ । ധാരാനികരപാതേന വിനുന്നാ ജലദാഗമേ
ഉണങ്ങിയ മരംപോലെ അവൾ അലയുന്നു; വീഴുമ്പോൾ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു. മേഘങ്ങൾ വരുമ്പോൾ കനത്ത മഴയിൽ അവൾ തകർന്നുപോകുന്നു.
പ്രാവൃണ്നിര്ഝരപൂരേണ പ്ലുതാ ഗിരിനദീതടേ । താരമാരുതശീത്കാരാ വനോപല ഇവ സ്ഥിതാ
മലയോരത്തുള്ള നദിയുടെ കരയിൽ, മഴക്കാലത്തിലെ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ മുങ്ങി, കാറ്റിന്റെ തണുപ്പിൽ കുരുങ്ങി, കാട്ടിലെ കല്ലുപോലെ അവൾ നിലകൊള്ളുന്നു.
വക്രാ ശുഷ്കാന്ത്രതന്ത്രീ ച പൂതാ ഝാങ്കാരകാരിണീ । അരണ്യലക്ഷ്മീവീണേവ ശൂന്യചര്മമയോദരീ
വളഞ്ഞതും ഉണങ്ങിയ അകക്കയറ്റുകൾ കയരായതുമായ അവൾ, ശുദ്ധിയുള്ളതെങ്കിലും ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ശൂന്യമായ ത്വക്കിൽ നിന്നുള്ള വയറുള്ള, കാട്ടുതേവതയുടെ വീണപോലെയാണ് അവൾ.
രാഗദ്വേഷവിഹീനത്വാത് തസ്യ പുണ്യാശ്രമസ്യ തു । മഹാതപസ്ത്വാച് ച ഭൃഗോര് ന ഭുക്താ മൃഗപക്ഷിഭിഃ
ആ ശുദ്ധമായ ആശ്രമം ആസക്തിയും വൈരവും ഇല്ലാതെ നിലകൊണ്ടിരുന്നതും, ഭൃഗുവിന്റെ മഹത്തായ തപസ്സിന്റെ ഫലമായും, മൃഗങ്ങളോ പക്ഷികളോ അതിനെ തൊടുകയോ നശിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല.
യമനിയമകൃശീകൃതാങ്ഗയഷ്ടേശ് ചരതി തപസ് സ്മ ഭൃഗൂദ്വഹസ്യ ചേതഃ । തനുര് അഥ പവനാപനീതരക്താ ചിരമ് അലുഠന് മഹതീഷു സാ ശിലാസു
നിയമങ്ങളും യമങ്ങളും കർശനമായി പാലിച്ചതിനാൽ ഭൃഗുവിന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് തപസ്സിൽ മുഴുകി സഞ്ചരിച്ചു. കാറ്റ് രക്തം ഉണക്കിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹം വലിയ പാറകളിൽ ദീർഘകാലം കിടന്നു.
നാപശ്യദ് അഗ്രേ തനയം തം നയാവനതാനനമ് । സീമാന്തം ഗുണസീമായാഃ പുണ്യം മൂര്തമ് ഇവ സ്ഥിതമ്
അദ്ദേഹം മുന്നിൽ തന്റെ മകനെ, വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ചിരിക്കുന്നതിനെ, കണ്ടില്ല; പകരം, ഗുണങ്ങളുടെ അതിരിനെ, ധർമ്മം തന്നെ രൂപംകൊണ്ടതുപോലെ, അവിടെ നിലകൊണ്ടത് മാത്രം കണ്ടു.
അപശ്യത് കേവലം കാലം കങ്കാലം പുരതോ മഹത് । ദേഹയുക്തമ് ഇവാഭാഗ്യം ദാരിദ്ര്യമ് ഇവ മൂര്തിമത്
അദ്ദേഹം മുന്നിൽ കണ്ടത് വെറും കാലം, ഒരു വലിയ അസ്ഥികൂടം മാത്രം ആയിരുന്നു; അതിന് ശരീരമുള്ള ദാരിദ്ര്യത്തെപ്പോലെ, ദുർഭാഗ്യം തന്നെ രൂപംകൊണ്ടതുപോലെ, അവൻ അവിടെ കണ്ടു.
താപശുഷ്കവപുഃ കൃത്തിരന്ധ്രസ്ഫുരിതതിത്തിരി । സംശുഷ്കാന്ത്രോദരഗുഹാഛായാവിശ്രാന്തദര്ദുരമ്
താപത്തിൽ വാടിയ ശരീരം, ചർമ്മം കീറിപ്പോയത്, സന്ധികൾ പുറത്തേക്ക് തള്ളിപ്പോയത്, ഉണങ്ങി പോയ വയറിന്റെ കുഴിയിലെ തണലിൽ വിശ്രമിക്കുന്ന ഉണങ്ങിയ തവള — ഇതായിരുന്നു അവസ്ഥ.
നേത്രഗര്തകസംസുപ്തപ്രസൂനവനകീടകമ് । മക്ഷികാപഞ്ജരപ്രോതകോശകാരക്രിമിവ്രജമ്
കണ്ണിന്റെ കുഴിയിൽ കിടക്കുന്ന കാട്ടുപുഴുക്കൾ, ഈച്ചകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചുറ്റിപ്പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന പാറ്റകളുടെ കൂട്ടം — ഇവിടെയെല്ലാം ജീവൻ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പ്രാക്തനീമ് ഉപഭോഗേഹാമ് ഇഷ്ടാനിഷ്ടഫലപ്രദാമ് । ധാരാധൌതാന്തയാ തന്വാ ഹസച് ഛുഷ്കാസ്ഥിമാലയാ
ഒരിക്കൽ ആസ്വാദനത്തിനായിരുന്ന ഈ ശരീരം, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവുമായ ഫലങ്ങൾ നൽകിയതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഒഴുകിയ വെള്ളത്തിൽ കഴുകി, ഉണങ്ങിയ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരമായ് നക്കിത്തിരിയുന്നു.
ശിരോഘടേന ശുഭ്രേണ സമ്പന്നേനേന്ദുവര്ചസാ । വിഡമ്ബയച് ച കര്പൂരപ്ലുതലിങ്ഗശിരശ്ശ്രിയമ്
വെളുത്ത ശിരസ്സ്കലം, ചന്ദ്രപ്രഭയാൽ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട്, കർപ്പൂരത്തിൽ മുക്കിയ ശിവലിംഗത്തിന്റെ ശിരസ്സിന്റെ മഹിമയെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ തിളങ്ങുന്നു.
ഋജ്വാ സംശുഷ്കസിതയാ സ്വാസ്ഥിമാത്രാവശേഷയാ । ഗ്രീവയാത്മാനുസൃതയാ ദീര്ഘീകുര്വദ് ഇവാകൃതിമ്
നേരായും ഉണങ്ങിപ്പോയും ചാരനിറമായും, ശരീരത്തിൽ ഒറ്റയിടം മാത്രം മാംസം ശേഷിച്ചും, ആത്മാവിന്റെ രേഖ പിന്തുടരുന്ന പോലെ, കഴുത്ത് നീട്ടി കിടക്കുന്നവളെപ്പോലെയാണ്.
മൃണാലികാപാണ്ഡുരയാ ധാരാവധുതമാംസയാ । നാസാസ്ഥിലതയാ വക്ത്രം കൃതസീമാക്രമം ദധത്
മണ്ണുപോലെയുള്ള വാടിച്ച കഴുത്തും, ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ മാംസം ഒലിച്ചുപോയതും, മൂക്കിന്റെ അസ്ഥി മാത്രം മുഖത്തിൽ തെളിഞ്ഞതും, പഴയ രൂപത്തിന്റെ അതിരുകൾ മാത്രം അവശേഷിച്ചതുമാണ്.
ദീര്ഘകന്ധരയാ നൂനമ് ഉത്താനീകൃതവക്ത്രയാ । പ്രേക്ഷമാണമ് ഇവ പ്രാണാന് ഉത്ക്രാന്താന് അമ്ബരോദരേ
നീണ്ട കഴുത്തും, മേലോട്ടു തിരിഞ്ഞ മുഖവും, ആകാശത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ അകന്നു പോകുന്ന ശ്വാസങ്ങളെ നോക്കുന്നതുപോലെയും കാണാം.
ജങ്ഘോരുജാനുദോര്ദണ്ഡൈര് ദ്വിഗുണം ദീര്ഘതാം ഗതൈഃ । പ്രമിമാണമ് ഇവാശാന്തം ദീര്ഘാധ്വശ്രമഭീതിതഃ
കാൽമുട്ടുകളും പാടങ്ങളും കൈകളും ഇരട്ടിയായി നീണ്ടതും, ദീർഘയാത്രയുടെ ക്ഷീണവും ഭയവും മൂലം അനന്തമായ ദൂരങ്ങൾ അളക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നുന്നു.
ഉദരേണാതിനിമ്നേന ചര്മശേഷേണ ശോഷിണാ । പ്രദര്ശയദ് ഇവാജ്ഞസ്യ ഹൃദയസ്യാതിശൂന്യതാമ്
അതിനിഷ്കളങ്കമായ വയറു അകത്തേക്ക് കുഴിഞ്ഞു, ശേഷിച്ച ചർമ്മം ഉണങ്ങി ചുരുങ്ങി, അജ്ഞന്മാർക്ക് ഹൃദയത്തിലെ പൂർണ്ണ ശൂന്യത കാണിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
പ്രേക്ഷ്യ തച് ഛുഷ്കകങ്കാലമ് ആലാനമ് ഇവ ദന്തിനഃ । പൂര്വാപരപരാമര്ശമ് അകുര്വന് ഭൃഗുര് ഉത്ഥിതഃ
ആ ഉണങ്ങിയ അസ്ഥികൂടം, ആനയുടെ അസ്ഥികൂടംപോലെയുള്ളത്, ഭൃഗു കണ്ടപ്പോൾ, മുമ്പോ പിന്നോ ഉണ്ടായ ബന്ധങ്ങൾ ഓർക്കാതെയായിരുന്നു അവൻ എഴുന്നേറ്റത്.
ആലോകസമകാലം ഹി പ്രതിഭാതം തതോ ഭൃഗോഃ । ചിരമ് ഉത്ക്രാന്തജീവഃ കിം മത്പുത്രോ ഽയമ് ഇതി ക്ഷണാത്
കാണുന്ന അതേ സമയത്ത് തന്നെ, ഭൃഗുവിന് ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: 'ഇതെന്താ, എന്റെ മകൻ, ഏറെക്കാലം മുമ്പ് ജീവൻ വിട്ടുപോയവൻ തന്നെയോ?' എന്നൊരു സംശയം ഒരു നിമിഷം മനസ്സിൽ തുളുമ്പി.