പ്രതിഭാസവശാദ് ഏവ സര്വം വിപരിവര്തതേ । ക്ഷണഃ കല്പത്വമ് ആയാതി കല്പശ് ച ഭവതി ക്ഷണഃ
പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ എല്ലാം മാറിമറയുന്നു; ഒരു നിമിഷം ഒരു കാലഘട്ടമാവുന്നു, ഒരു കാലഘട്ടം ഒരു നിമിഷമാവുന്നു.
വിപര്യസ്തമതിര് ജന്തുഃ കാമ് അവസ്ഥാം ന വാപതേത് । ബിഭര്തി സിംഹതാമ് ഏണോ വാസനാവശതസ് സ്വയമ്
മനസ്സ് തെറ്റായ ദിശയിലായാൽ, ആ ജീവി എങ്ങനെയെങ്കിലും നിലയിലേക്കും വീഴാം; മനസ്സിലെ പഴയ ചിന്തകളുടെ ശക്തിയിൽ, മാൻപോലുള്ള ഒരു ജീവിയും സിംഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുക്കും.
വിഷഭ്രമമദാവിദ്യാമോഹാഹന്താദയസ് സമാഃ । സര്വേ ചിത്തവിപര്യാസാത് ഫലസമ്പത്തിഹേതവഃ
വിഷം, ഭ്രമം, മദ്യം, അജ്ഞാനം, മോഹം, അഹങ്കാരം എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്; ഇവയെല്ലാം മനസ്സിലെ തെറ്റായ ധാരണകളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ ഇവയാണ് കാരണം.
കാകതലീയവച് ചേതോവാസനാവശതസ് സ്വതഃ । സംവിശന്തി മഹാരമ്ഭാ വ്യവഹാരാഃ പരസ്പരമ്
കാക്കയും താളപ്പഴവും എന്ന കഥപോലെ, മനസ്സിലെ പഴയ ചിന്തകളുടെ ശക്തിയിൽ വലിയ പ്രവർത്തികളും പരസ്പര ഇടപാടുകളും സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു.
വൃത്തം പ്രാക് പക്കണേ രാജ്ഞഃ കസ്യചില് ലവണസ്യ യത് । പ്രതിഭാതം തദ് ഏതസ്യ സദ് വാസദ് വാ മനോഗതമ്
മുമ്പ് നടന്നതെന്തായാലും, ഒരു രാജാവിന്റെ ഉപ്പുപോലെ പഴയ ജന്മത്തിൽ അനുഭവിച്ചതു പോലെയുള്ളത്, അതു നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും, മനസ്സിൽ തോന്നുന്നതുപോലെ ഈ ജന്മത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
വിസ്മരത്യ് അപി വിസ്തീര്ണാം ക്രിയാം ചേതഃകൃതാം യഥാ । തഥാ കൃതാമ് അപ്യ് അകൃതാമ് ഇതി സ്മരതി നിശ്ചിതമ്
മനസ്സ് ചെയ്ത വലിയ കാര്യങ്ങൾ പോലും മറന്നുപോകാറുണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ, ചെയ്യാത്ത കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തതുപോലെ മനസ്സ് ഉറപ്പോടെ ഓർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തഥാപ്യ് അഭുക്തവാന് അസ്മി ഭുക്തവാന് ഇതി വേത്തി ഹി । സ്വപ്നേ ദേശാന്തരഗമശ് ചാകൃതോ ഽപ്യ് അവബുധ്യതേ
അതുപോലും, 'ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചില്ല' എന്നും 'ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു' എന്നും ഒരാൾ കരുതുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നടന്നിട്ടില്ലാത്ത ദൂരദേശങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
വിന്ധ്യപുക്കസക്തഗ്രാമവ്യവഹാരോ ഽയമ് ഈദൃശഃ । പ്രതിഭാസാഗതസ് തസ്യ സ്വപ്നേ പൂര്വകഥാ യഥാ
വിന്ദ്യയും പുക്കസയും എന്ന ഗ്രാമങ്ങളുമായി ഉണ്ടായ ഇടപാട് ഇത്തരത്തിലാണ്—സ്വപ്നത്തിൽ, പഴയ കഥകൾ പോലെ, അവന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
അഥ വാ ലവണേനാശു ദൃഷ്ടോ യസ് സ്വപ്നവിഭ്രമഃ । സ ഏവ സംവിദം പ്രാപ്തോ വിന്ധ്യപുക്കസചേതസഃ
അല്ലെങ്കിൽ, ലവണൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട ഭ്രമം വളരെ വേഗം വിന്ദ്യയുടെയും പുക്കസയുടെയും മനസ്സിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
വിന്ധ്യപുക്കസസംവിദ് വാരൂഢാ പാര്ഥിവചേതസി । യഥാ ബഹൂനാം സദൃശം വചനം നാമ ചാനനമ്
വിന്ദ്യനും പുക്കസനും എന്നിവരുടെ ബോധം രാജകുമാരന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. പലരുടേയും സംസാരവും മുഖവും ഒരുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ തന്നെ ഇത് സംഭവിക്കുന്നു.
തഥാ സ്വപ്നോ ഽപി ഭവതി കാലോ ദേശഃ ക്രിയാപി ച । വ്യവഹാരഗതേസ് ത്വ് അസ്യാസ് സത്താസ്തി പ്രതിഭാസതഃ
അതുപോലെ സ്വപ്നത്തിനും തനിക്കൊരു കാലവും ഇടവും പ്രവർത്തിയും ഉണ്ട്. അത്തരം അനുഭവങ്ങളിൽ അതിന്റെ സത്ത അവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.
സത്താ സര്വപദാര്ഥാനാം നാന്യാ സംവേദനാദ് ഋതേ । സംവേദനേ ഽന്തര് ആഭാതി വിചിത്രാ സര്ഗസന്തതിഃ
എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സത്ത ബോധം മാത്രമാണ്; ബോധത്തിനുള്ളിലൂടെയാണ് സൃഷ്ടിയുടെ വിവിധതരം പരമ്പരകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
ഭൂതഭവ്യഭവിഷ്യത്സ്ഥാ തരുബീജേ തരുര് യഥാ । തസ്യാസ് സത്ത്വമ് അസത്ത്വം ച ന സന് നാസദ് ഇതി സ്ഥിതമ്
പഴയതും പുതിയതും വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാം ഒരു മരത്തിന്റെ വിത്തിനുള്ളിൽ മരമുണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നപോലെ, അതിന്റെ സത്തയും അസത്തും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത് അതു സത്തയോ അസത്തയോ അല്ലെന്നതുപോലെയാണ്.
സത് സദ് ഏവ ഹി സംവിത്തേര് അസംവിത്തേര് ന സന്മയമ് । നാവിദ്യാ വിദ്യതേ കിഞ്ചിത് തൈലാദി സികതാസ്വ് ഇവ
ബോധത്തിൽ സത്യം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; ബോധമില്ലാത്തിടത്ത് സത്തായ ഒന്നുമില്ല. അജ്ഞാനം എന്നതൊന്നുമില്ല, മണലിൽ എണ്ണയില്ലാത്തതുപോലെ.
ഹേമ്നഃ കിം കടുകത്വം തദ് അന്യത് സ്യാദ് ധേമതാം വിനാ । അവിദ്യയാത്മനോ ഽച്ഛസ്യ സമ്ബന്ധോ നോപപദ്യതേ
പൊന്നിന് എങ്ങനെയാകും കയ്പ്? അതു പൊന്നല്ലാതെ മറ്റൊന്നായിരിക്കും. ശുദ്ധമായ ആത്മാവ് സ്വഭാവത്തിൽ അജ്ഞാനവുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.
സമ്ബന്ധസ് സദൃശാനാം യസ് സ സ്ഫുടസ് സോ ഽനുഭൂതിദഃ । ജതുകാഷ്ഠാദിസമ്ബന്ധോ യസ് സ നോ സമയോര് അതഃ
ഒന്നുപോലുള്ളവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധം വ്യക്തവും അനുഭവം നൽകുന്നതുമാണ്; resin ഉം മരവും പോലുള്ളവയുടെ ബന്ധം അങ്ങനെയല്ല, അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിനും അജ്ഞാനത്തിനും ബന്ധമില്ല.
നാന്യോഽന്യാനുഭവാത്മാസൌ തദ് ഏകാസ്പദമാത്രകമ് । പരമാര്ഥമയം സര്വം യദാ തേനോപലാദയഃ
ഒരുത്തൻ മറ്റൊരുത്തനെ അനുഭവിക്കുന്നതല്ല; എല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. പരമാർത്ഥസ്വഭാവമുള്ളതാണെല്ലാം, അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും ഉദയിക്കുന്നത്.
ചിതാ സമഭിചേത്യന്തേ സമ്ബന്ധവശതസ് സമാത് । യദാ ചിന്മാത്രസന്മാത്രമയാസ് സര്വേ ജഗദ്ഗതാഃ
ബോധം ബന്ധത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ പലതായിത്തന്നെ കാണുന്നു; ലോകത്തിലെ എല്ലാം ശുദ്ധബോധവും ശുദ്ധസത്തയും മാത്രമായിരിക്കുമ്പോൾ.
ഭാവാസ് തദാ വിഭാന്ത്യ് ഏതേ മിഥസ് സ്വാനുഭവസ്ഥിതൌ । ന സമ്ഭവതി സമ്ബന്ധോ വിഷമാണാം നിരന്തരഃ
അപ്പോൾ ഈ ഭാവങ്ങൾ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ വ്യത്യസ്തമായവയ്ക്കിടയിൽ തുടർച്ചയായ ബന്ധം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ന പരസ്പരസമ്ബന്ധാദ് വിനാനുഭവനം മിഥഃ । സദൃശേ സദൃശം വസ്തു ക്ഷണാദ് ഗത്വൈകതാമ് അലമ്
പരസ്പരബന്ധം ഇല്ലാതെ ഒരാളുടെ അനുഭവം മറ്റൊന്നിലേക്കെത്തുന്നില്ല; ഒരുപോലുള്ളവകൾ കൂടിയാൽ ഉടൻ തന്നെ ഒന്നായി ചേർന്നുപോകുന്നു.
രൂപമ് ആസ്ഫാരയത്യ് ഏകമ് ഏകത്വാദ് ഏവ നാന്യഥാ । ചിച് ചിതാ മിലിതാ ദൃശ്യരൂപയോദേതി ചേതനമ്
ഏകത്വം കൊണ്ടാണ് ഒരൊറ്റ രൂപം പ്രകടമാകുന്നത്, അതല്ലാതെ മറ്റെന്തിനും സാധ്യമല്ല; ബോധവും ചൈതന്യവും ഒന്നാകുമ്പോൾ കാണുന്ന രൂപം അറിവായി ഉദിക്കുന്നു.
ജഡം ജഡേന മിലിതം ജഡം സമ്പദ്യതേ ഘനമ് । ന ച ചിജ്ജഡയോര് ഐക്യം വൈലക്ഷണ്യാത് ക്വചിദ് ഭവേത്
ജഡം ജഡത്തോടൊപ്പം ചേരുമ്പോള് അതു കൂടുതല് കനത്ത ജഡതയാകുന്നു. എന്നാല് ചൈതന്യത്തിനും ജഡത്തിനും ഒരിക്കലും ഐക്യം ഉണ്ടാകില്ല, കാരണം അവ രണ്ടും പൂര്ണമായും വ്യത്യസ്തമാണ്.
ചിജ്ജഡൌ ചേത് സ്ത ഏകത്ര ന തൌ സമ്മിലതഃ ക്വചിത് । ചിന്മയത്വാച് ചിദാലേഹേ ചിദാലേഹേന വേദനമ്
ചൈതന്യവും ജഡതയും ഒരിടത്ത് കൂടെയുണ്ടെങ്കില് പോലും, അവ ഒരിക്കലും യഥാര്ത്ഥത്തില് ഒന്നാകുന്നില്ല. കാരണം, ചൈതന്യം എന്നത് ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതും, ബോധം എന്നത് ചൈതന്യത്തില് നിന്നുമാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ.
ദാരുപാഷാണഭേദാനാം ന തു ഹ്യ് ഏതേ ചിദാത്മകാഃ । പദാര്ഥോ ഹി പദാര്ഥേന പരിണമ്യാനുഭൂയതേ
മരംകല്ലുകള് തമ്മില് വ്യത്യസ്തമാണ്, അവയ്ക്ക് ചൈതന്യസ്വഭാവമില്ല. ഒരു വസ്തുവിനെ മറ്റൊരു വസ്തുവാണ് പരിണമിപ്പിക്കുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ജിഹ്വയേവ രസസ് സാ ച സജാതീയോദയാ ചലാ । ഐക്യം ച വിദ്ധി സമ്ബന്ധം നാസ്ത്യ് അസാരസസാരയോഃ
നാവിന് രുചി അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അതു തനതായ സ്വഭാവത്തില് നിന്നുമാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. അതുപോലെ, സാരമുള്ളതിനും സാരമില്ലാത്തതിനും ഐക്യവും ബന്ധവും ഇല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
ജഡചേതനയോസ് തേന നോപലാദി ജഡം മതമ് । ചിദ് ഏവോപലകുഡ്യാദിരൂപിണീ മിലിതാ ചിതാ
അജ്ഞാനവും ചൈതന്യവും ഒരുമിക്കാറില്ല; കല്ല്, മതിൽ തുടങ്ങിയവയെ ജഡം എന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിലും, അവയും ചൈതന്യത്തിൽ തന്നെ ലയിച്ചിരിക്കുന്ന ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.
ഏകീഭാവം ഗതാ ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യാദി കുരുതേ ഭ്രമമ് । കാഷ്ഠോപലാദ്യ് അശേഷം ഹി പരമാര്ഥമയം യദാ
ഒരൊറ്റതായപ്പോൾ, കാണുന്നവനും കാണുന്നതും എല്ലാം കുഴപ്പമാകുന്നു; മരം, കല്ല് തുടങ്ങിയ എല്ലാം പരമാർത്ഥസ്വഭാവമുള്ളതായപ്പോൾ,
തദാത്മനാന്തസ്സമ്ബദ്ധം ദൃശ്യത്വേനോപലഭ്യതേ । സര്വം സര്വപ്രകാരാഢ്യമ് അനന്തമ് ഇവ യത് തതമ്
അപ്പോൾ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടു, കാണുന്നതായാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്; എല്ലാം, എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, അനന്തമായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
വിശ്വം സന്മാത്രമ് ഏവൈതദ് വിദ്ധി തത്ത്വവിദാം വര । അസതാപ്യ് അങ്ഗ വിശ്വേന വിശ്വലക്ഷശതഭ്രമൈഃ
സത്യത്തെ അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ ലോകം സത്താണ് മാത്രമെന്നു മനസ്സിലാക്കണം; അപ്രത്യക്ഷമായതും, പ്രിയനേ, അനേകം ഭ്രമങ്ങളാൽ ലോകത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
പൂരിതശ് ചിച്ചമത്കാരോ ന ച കിഞ്ചന പൂരിതമ് । സങ്കല്പനഗരാ നൄണാം മിഥഃ പശ്യതി നോ യഥാ
ചൈതന്യം അത്ഭുതഭാവംകൊണ്ട നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മറ്റൊന്നും യഥാര്ഥത്തില് നിറയുന്നില്ല; മനുഷ്യരുടെ മനസ്സില് സങ്കല്പങ്ങളുടെ നഗരം പരസ്പരം കാണപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ അതിന്റെ യഥാര്ഥ രൂപം അങ്ങനെയല്ല.