പ്രാതസ് തത്ര സഭാസ്ഥാനേ മാമ് അപൃച്ഛദ് അസൌ നൃപഃ । കഥമ് ഏഷ മുനേ സ്വപ്നഃ പ്രത്യക്ഷ ഇതി വിസ്മിതഃ
അടുത്ത ദിവസം രാവിലെ സഭാമന്ദപത്തിൽ ആ രാജാവ് അത്ഭുതത്തോടെ എന്നോട് ചോദിച്ചു: 'മഹർഷേ, ഈ സ്വപ്നം എങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമായി തോന്നുന്നു?'
യഥാവസ്തു മയാ തസ്യ തത്തദ്യുക്ത്യാ സ താദൃശഃ । സംശയോ ഹൃദയാന് നുന്നോ വാതേനേവാമ്ബുദോദയഃ
സത്യാവസ്ഥയും യുക്തിയും അനുസരിച്ച് ഞാൻ അവനോട് വിശദീകരിച്ചു. അങ്ങനെ അവന്റെ സംശയം കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന മേഘംപോലെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് അകന്നു.
ഇതീയം രാഘവാവിദ്യാ മഹതീ ഭ്രമദായിനീ । അസത് സത്താം നയത്യ് ആശു സച് ചാസത്താം നയത്യ് അലമ്
രാഘവ, ഇങ്ങനെ ഈ മഹത്തായ അജ്ഞാനം വലിയ ഭ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നു; അതു വളരെ വേഗത്തിൽ അസത്യം സത്യമെന്നു തോന്നിപ്പിക്കുകയും സത്യം അസത്യമെന്നു തോന്നിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കഥമ് ഏവം വദ ബ്രഹ്മന് സ്വപ്നസ് സത്യത്വമ് ആഗതഃ । ഭ്രമഭാര ഇവൈഷോ ഽര്ഥോ ന മേ ലഗതി ചേതസി
ബ്രാഹ്മണനേ, സ്വപ്നം എങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമായിത്തീർന്നു എന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഈ വിഷയം ഒരു വലിയ ആശയക്കുഴപ്പംപോലെ എന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
സര്വമ് ഏതദ് അവിദ്യായാം സമ്ഭവത്യ് ഏവ രാഘവ । ഘടേഷു പടതാ ദൃഷ്ടാ സ്വപ്നസമ്ഭ്രമണാദിവത്
രാഘവാ, ഇതെല്ലാം അജ്ഞാനത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. കുപ്പികളിൽ വസ്ത്രം കാണുന്നതുപോലെയും, സ്വപ്നത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങൾപോലെയും ഇതെല്ലാം ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
ദൂരം നികടവദ് ഭാതി മകുരേ ഽന്തര് ഇവാചലഃ । ചിരം ശീഘ്രത്വമ് ആയാതി യൂനസ് സേഷ്ടേവ യാമിനീ
അകലെയുള്ളത് കണ്ണടച്ചാൽ സമീപത്തുള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു, കണ്ണാടിക്കുള്ളിലെ പർവ്വതംപോലെ. ദൈർഘ്യമുള്ളത് ചിലപ്പോൾ ചെറുതായി തോന്നും, പ്രണയത്തിൽ ആകുന്ന യുവാവിന് രാത്രിയെന്നപോലെ.
അസമ്ഭവം സമ്ഭവതി സ്വപ്നേ സ്വമരണം യഥാ । അസച് ച സദ് ഇവോദേതി സ്വപ്നേഷ്വ് ഇവ നഭോഗതിഃ
സ്വപ്നത്തിൽ അസാധ്യമായത് സാധ്യമായതായി തോന്നുന്നു, സ്വന്തം മരണം കാണുന്നതുപോലെ. യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തത് യാഥാർത്ഥ്യമെന്നപോലെയായി, സ്വപ്നത്തിൽ ആകാശത്ത് പറക്കുന്നതുപോലെ.
സുസ്ഥിരം സുഷ്ഠു ചലതി ഭ്രമേ ഭൂമിവിവര്തവത് । അബലോ ബലമ് ആയാതി മദവിക്ഷുബ്ധചിത്തവത്
ശാന്തമായതാണെന്ന് തോന്നുന്നതു ഭ്രമത്തിൽ നല്ലപോലെ ചലിക്കുന്നു, ഭൂമി തിരിയുന്നതുപോലെ; ബലഹീനൻ ബലം നേടുന്നു, മദത്തിൽ മനസ്സ് കലങ്ങുന്നതുപോലെ.
വാസനാവലിതം ചേതോ യദ് യഥാ ഭാവയത്യ് അലമ് । തത് തഥാനുഭവത്യ് ആശു ന സദ് അസ്തി ന ചാപ്യ് അസത്
വാസനകളാൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സ് എന്തിനെ എങ്ങനെ ശക്തിയായി ചിന്തിക്കുമോ, അതു അതിവേഗം അനുഭവപ്പെടുന്നു; അതു യാഥാർത്ഥ്യവും അല്ല, അസത്യവും അല്ല.
യദൈവാഭ്യുദിതാവിദ്യാ ത്വ് അഹന്താദിമയീ മുധാ । തദൈവാനാദിമധ്യാന്താ ഭ്രമസ്യാനന്തതോദിതാ
അഹങ്കാരം മുതലായ അവിദ്യ അനാവശ്യമായി ഉദിച്ചാൽ, അപ്പോൾ തന്നെ ആരംഭവും ഇടയും അവസാനം ഇല്ലാത്ത ഭ്രമം അനന്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
പ്രതിഭാസവശാദ് ഏവ സര്വം വിപരിവര്തതേ । ക്ഷണഃ കല്പത്വമ് ആയാതി കല്പശ് ച ഭവതി ക്ഷണഃ
പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ എല്ലാം മാറിമറയുന്നു; ഒരു നിമിഷം ഒരു കാലഘട്ടമാവുന്നു, ഒരു കാലഘട്ടം ഒരു നിമിഷമാവുന്നു.
വിപര്യസ്തമതിര് ജന്തുഃ കാമ് അവസ്ഥാം ന വാപതേത് । ബിഭര്തി സിംഹതാമ് ഏണോ വാസനാവശതസ് സ്വയമ്
മനസ്സ് തെറ്റായ ദിശയിലായാൽ, ആ ജീവി എങ്ങനെയെങ്കിലും നിലയിലേക്കും വീഴാം; മനസ്സിലെ പഴയ ചിന്തകളുടെ ശക്തിയിൽ, മാൻപോലുള്ള ഒരു ജീവിയും സിംഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുക്കും.
വിഷഭ്രമമദാവിദ്യാമോഹാഹന്താദയസ് സമാഃ । സര്വേ ചിത്തവിപര്യാസാത് ഫലസമ്പത്തിഹേതവഃ
വിഷം, ഭ്രമം, മദ്യം, അജ്ഞാനം, മോഹം, അഹങ്കാരം എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്; ഇവയെല്ലാം മനസ്സിലെ തെറ്റായ ധാരണകളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ ഇവയാണ് കാരണം.
കാകതലീയവച് ചേതോവാസനാവശതസ് സ്വതഃ । സംവിശന്തി മഹാരമ്ഭാ വ്യവഹാരാഃ പരസ്പരമ്
കാക്കയും താളപ്പഴവും എന്ന കഥപോലെ, മനസ്സിലെ പഴയ ചിന്തകളുടെ ശക്തിയിൽ വലിയ പ്രവർത്തികളും പരസ്പര ഇടപാടുകളും സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു.
വൃത്തം പ്രാക് പക്കണേ രാജ്ഞഃ കസ്യചില് ലവണസ്യ യത് । പ്രതിഭാതം തദ് ഏതസ്യ സദ് വാസദ് വാ മനോഗതമ്
മുമ്പ് നടന്നതെന്തായാലും, ഒരു രാജാവിന്റെ ഉപ്പുപോലെ പഴയ ജന്മത്തിൽ അനുഭവിച്ചതു പോലെയുള്ളത്, അതു നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും, മനസ്സിൽ തോന്നുന്നതുപോലെ ഈ ജന്മത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
വിസ്മരത്യ് അപി വിസ്തീര്ണാം ക്രിയാം ചേതഃകൃതാം യഥാ । തഥാ കൃതാമ് അപ്യ് അകൃതാമ് ഇതി സ്മരതി നിശ്ചിതമ്
മനസ്സ് ചെയ്ത വലിയ കാര്യങ്ങൾ പോലും മറന്നുപോകാറുണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ, ചെയ്യാത്ത കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തതുപോലെ മനസ്സ് ഉറപ്പോടെ ഓർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തഥാപ്യ് അഭുക്തവാന് അസ്മി ഭുക്തവാന് ഇതി വേത്തി ഹി । സ്വപ്നേ ദേശാന്തരഗമശ് ചാകൃതോ ഽപ്യ് അവബുധ്യതേ
അതുപോലും, 'ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചില്ല' എന്നും 'ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു' എന്നും ഒരാൾ കരുതുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നടന്നിട്ടില്ലാത്ത ദൂരദേശങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
വിന്ധ്യപുക്കസക്തഗ്രാമവ്യവഹാരോ ഽയമ് ഈദൃശഃ । പ്രതിഭാസാഗതസ് തസ്യ സ്വപ്നേ പൂര്വകഥാ യഥാ
വിന്ദ്യയും പുക്കസയും എന്ന ഗ്രാമങ്ങളുമായി ഉണ്ടായ ഇടപാട് ഇത്തരത്തിലാണ്—സ്വപ്നത്തിൽ, പഴയ കഥകൾ പോലെ, അവന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
അഥ വാ ലവണേനാശു ദൃഷ്ടോ യസ് സ്വപ്നവിഭ്രമഃ । സ ഏവ സംവിദം പ്രാപ്തോ വിന്ധ്യപുക്കസചേതസഃ
അല്ലെങ്കിൽ, ലവണൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട ഭ്രമം വളരെ വേഗം വിന്ദ്യയുടെയും പുക്കസയുടെയും മനസ്സിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
വിന്ധ്യപുക്കസസംവിദ് വാരൂഢാ പാര്ഥിവചേതസി । യഥാ ബഹൂനാം സദൃശം വചനം നാമ ചാനനമ്
വിന്ദ്യനും പുക്കസനും എന്നിവരുടെ ബോധം രാജകുമാരന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. പലരുടേയും സംസാരവും മുഖവും ഒരുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ തന്നെ ഇത് സംഭവിക്കുന്നു.
തഥാ സ്വപ്നോ ഽപി ഭവതി കാലോ ദേശഃ ക്രിയാപി ച । വ്യവഹാരഗതേസ് ത്വ് അസ്യാസ് സത്താസ്തി പ്രതിഭാസതഃ
അതുപോലെ സ്വപ്നത്തിനും തനിക്കൊരു കാലവും ഇടവും പ്രവർത്തിയും ഉണ്ട്. അത്തരം അനുഭവങ്ങളിൽ അതിന്റെ സത്ത അവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.
സത്താ സര്വപദാര്ഥാനാം നാന്യാ സംവേദനാദ് ഋതേ । സംവേദനേ ഽന്തര് ആഭാതി വിചിത്രാ സര്ഗസന്തതിഃ
എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സത്ത ബോധം മാത്രമാണ്; ബോധത്തിനുള്ളിലൂടെയാണ് സൃഷ്ടിയുടെ വിവിധതരം പരമ്പരകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
ഭൂതഭവ്യഭവിഷ്യത്സ്ഥാ തരുബീജേ തരുര് യഥാ । തസ്യാസ് സത്ത്വമ് അസത്ത്വം ച ന സന് നാസദ് ഇതി സ്ഥിതമ്
പഴയതും പുതിയതും വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാം ഒരു മരത്തിന്റെ വിത്തിനുള്ളിൽ മരമുണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നപോലെ, അതിന്റെ സത്തയും അസത്തും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത് അതു സത്തയോ അസത്തയോ അല്ലെന്നതുപോലെയാണ്.
സത് സദ് ഏവ ഹി സംവിത്തേര് അസംവിത്തേര് ന സന്മയമ് । നാവിദ്യാ വിദ്യതേ കിഞ്ചിത് തൈലാദി സികതാസ്വ് ഇവ
ബോധത്തിൽ സത്യം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; ബോധമില്ലാത്തിടത്ത് സത്തായ ഒന്നുമില്ല. അജ്ഞാനം എന്നതൊന്നുമില്ല, മണലിൽ എണ്ണയില്ലാത്തതുപോലെ.
ഹേമ്നഃ കിം കടുകത്വം തദ് അന്യത് സ്യാദ് ധേമതാം വിനാ । അവിദ്യയാത്മനോ ഽച്ഛസ്യ സമ്ബന്ധോ നോപപദ്യതേ
പൊന്നിന് എങ്ങനെയാകും കയ്പ്? അതു പൊന്നല്ലാതെ മറ്റൊന്നായിരിക്കും. ശുദ്ധമായ ആത്മാവ് സ്വഭാവത്തിൽ അജ്ഞാനവുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.
സമ്ബന്ധസ് സദൃശാനാം യസ് സ സ്ഫുടസ് സോ ഽനുഭൂതിദഃ । ജതുകാഷ്ഠാദിസമ്ബന്ധോ യസ് സ നോ സമയോര് അതഃ
ഒന്നുപോലുള്ളവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധം വ്യക്തവും അനുഭവം നൽകുന്നതുമാണ്; resin ഉം മരവും പോലുള്ളവയുടെ ബന്ധം അങ്ങനെയല്ല, അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിനും അജ്ഞാനത്തിനും ബന്ധമില്ല.
നാന്യോഽന്യാനുഭവാത്മാസൌ തദ് ഏകാസ്പദമാത്രകമ് । പരമാര്ഥമയം സര്വം യദാ തേനോപലാദയഃ
ഒരുത്തൻ മറ്റൊരുത്തനെ അനുഭവിക്കുന്നതല്ല; എല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. പരമാർത്ഥസ്വഭാവമുള്ളതാണെല്ലാം, അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും ഉദയിക്കുന്നത്.
ചിതാ സമഭിചേത്യന്തേ സമ്ബന്ധവശതസ് സമാത് । യദാ ചിന്മാത്രസന്മാത്രമയാസ് സര്വേ ജഗദ്ഗതാഃ
ബോധം ബന്ധത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ പലതായിത്തന്നെ കാണുന്നു; ലോകത്തിലെ എല്ലാം ശുദ്ധബോധവും ശുദ്ധസത്തയും മാത്രമായിരിക്കുമ്പോൾ.
ഭാവാസ് തദാ വിഭാന്ത്യ് ഏതേ മിഥസ് സ്വാനുഭവസ്ഥിതൌ । ന സമ്ഭവതി സമ്ബന്ധോ വിഷമാണാം നിരന്തരഃ
അപ്പോൾ ഈ ഭാവങ്ങൾ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ വ്യത്യസ്തമായവയ്ക്കിടയിൽ തുടർച്ചയായ ബന്ധം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ന പരസ്പരസമ്ബന്ധാദ് വിനാനുഭവനം മിഥഃ । സദൃശേ സദൃശം വസ്തു ക്ഷണാദ് ഗത്വൈകതാമ് അലമ്
പരസ്പരബന്ധം ഇല്ലാതെ ഒരാളുടെ അനുഭവം മറ്റൊന്നിലേക്കെത്തുന്നില്ല; ഒരുപോലുള്ളവകൾ കൂടിയാൽ ഉടൻ തന്നെ ഒന്നായി ചേർന്നുപോകുന്നു.