ആദര്ശനഗരാകാരേ മൃഗതൃഷ്ണാമ്ബുഭാസ്വരേ । ദ്വിചന്ദ്രവിഭ്രമാഭാസേ സര്ഗേ ഽസ്മിന് കേവ സത്യതാ
കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു നഗരത്തെപ്പോലെയോ, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളത്തിന്റെ മിഥ്യാഭാസംപോലെയോ, ആകാശത്ത് രണ്ടു ചന്ദ്രന്മാരെ കാണുന്ന ഭ്രമംപോലെയോ ഈ സൃഷ്ടി തന്നെയാണ്. അങ്ങനെയുള്ളതിൽ യഥാർത്ഥം എവിടെയാണ്?
മായാചൂര്ണപരിക്ഷേപാദ് യഥാ വ്യോമ്നി പുരഭ്രമഃ । തഥാ സംവിദി സംസാരസ് സാരോ ഽസാരശ് ച ഭാസതേ
മായാപൊടിപറത്തുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ഒരു നഗരത്തിന്റെ ഭ്രമം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ ചൈതന്യത്തിൽ സംസാരത്തിന്റെ സാരം എന്നതും അസാരം എന്നതും ഭ്രമമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
യാവദ് വിചാരദഹനേന സമൂലദാഹം ദഗ്ധാ ന ജര്ജരലതേവ ബലാദ് അവിദ്യാ । ശാഖാപ്രതാനഗഹനാ ഗഹനാനി താവന് നാനാവിധാനി സുഖദുഃഖവനാനി സൂതേ
ചോദ്യാന്വേഷണത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ അവിദ്യയെ അതിന്റെ വേരോടെ കത്തിച്ചുനശിപ്പിക്കുന്നതുവരെ, അതിന്റെ കനത്ത ശാഖകളും കൊമ്പുകളും ഉള്ള അവിദ്യാ വൃക്ഷം അനേകം വിധത്തിലുള്ള സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാടുകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.
ഹേമോര്മികാദിവന് മിഥ്യാ കചിതായാഃ ക്ഷയോന്മുഖമ് । ത്വമ് അഹന്ത്വമ് അവിദ്യായാശ് ശൃണു രാഘവ കീദൃശമ്
രാഘവ, പൊന്നുപോലെയുള്ള തിരമെന്നപോലെ, കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞതും മിഥ്യയുമായ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അസ്തമായും, അതിനോടൊപ്പം 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവവും 'എന്റെ' എന്ന ഭാവവും എങ്ങനെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്നതും നീ കേൾക്കു.
ലവണോ ഽസൌ മഹീപാലസ് തദാ ദൃഷ്ട്വാ തഥാ ഭ്രമമ് । ദ്വിതീയേ ദിവസേ ഗന്തും പ്രവൃത്തസ് താം മഹാടവീമ്
അങ്ങനെയൊരു ആശയക്കുഴപ്പം കണ്ട ശേഷം, രാജാവായ ലവണൻ രണ്ടാമത്തെ ദിവസം ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകാൻ പുറപ്പെട്ടു.
യത് തദ് ദൃഷ്ടം മയാ ദുഃഖമ് അരണ്യാനീം സ്മരാമി താമ് । ചിത്താദര്ശഗതാ ചിത്ത്വാത് കദാചില് ലഭ്യതേ ച സാ
ആ കാടിൽ ഞാൻ കണ്ട ദു:ഖം എനിക്ക് ഓർമ്മയുണ്ട്; ചിലപ്പോൾ അത് മനസ്സിന്റെ കണ്ണാടിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, ചിലപ്പോൾ നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതി നിശ്ചിത്യ സചിവൈസ് സ യയൌ ദക്ഷിണാപഥമ് । പുനര് ദിഗ്വിജയായൈവ പ്രാപ വിന്ധ്യമഹീധരമ്
അങ്ങനെ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം തീരുമാനിച്ച ശേഷം, അവൻ തെക്കോട്ട് യാത്രയായി, വീണ്ടും ജയയാത്രയ്ക്കായി വിന്ധ്യപർവ്വതത്തേയ്ക്ക് എത്തി.
പൂര്വദക്ഷിണപാശ്ചാത്യമഹാര്ണവതടസ്ഥലീമ് । ബഭ്രാമ കൌതുകാത് സര്വാം വ്യോമവീഥീമ് ഇവോഷ്ണരുക്
കിഴക്കും തെക്കും പടിഞ്ഞാറും വലിയ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരമൊക്കെയും, ആകാശത്ത് സൂര്യന്റെ വഴി പോലെ, അതിശയത്തോടെ അവൻ സഞ്ചരിച്ചു.
അഥൈകസ്മിന് പ്രദേശേ താം ഭിത്താവ് ഇവ പുരോഗതാമ് । ദദര്ശോഗ്രാമ് അരണ്യാനീം പരലോകമഹീമ് ഇവ
അങ്ങനെ, ഒരു സ്ഥലത്ത്, മുന്നിൽ ഒരു വലിയ മതിൽപോലെ, മറ്റുള്ള ലോകം പോലെ ഭയാനകമായ കാടിനെ അവൻ കണ്ടു.
സര്വത്ര വിഹരംസ് താംസ് താന് വൃത്താന്താന് സകലാന് അപി । ദൃഷ്ടവാന് ദൃഷ്ടവാംശ് ചൈവ ജ്ഞാതവാംശ് ച വിസിസ്മയേ
എവിടെയും സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, അവിടെയുള്ള എല്ലാ സംഭവങ്ങളും അവൻ കണ്ടു, മനസ്സിലാക്കി, അതിൽ അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
താന് പരിജ്ഞാതവാംശ് ചാസീദ് വ്യാധാന് പുക്കസജാന് പുരഃ । വിസ്മയാകുലയാ ബുദ്ധ്യാ ഭൂയോ ബഭ്രാമ സമ്ഭ്രമീ
അവൻ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന വേട്ടക്കാരെയും പുറന്തള്ളപ്പെട്ട പുക്കസരെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അത്ഭുതം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, അവൻ വീണ്ടും ആശ്ചര്യത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു.
അഥ പ്രാപ മഹാടവ്യാഃ പര്യന്തേ ധൂമധൂസരമ് । തമ് ഏവ ഗ്രാമകം യസ്മിന് സോ ഽഭവത് പുഷ്ടപുക്കസഃ
അവൻ വലിയ കാടിന്റെ അറ്റത്ത്, പുകയും പൊടിയും നിറഞ്ഞ പ്രദേശത്ത് എത്തി. അവിടെ, ഒരിക്കൽ തനിക്ക് സമൃദ്ധിയോടെ ജീവിച്ചിരുന്ന ഗ്രാമം തന്നെയായിരുന്നു.
തത്രാപശ്യജ് ജനാംസ് താംസ് താംസ് സ്ത്രിയസ് താസ് താഃ കുടീരികാഃ । താന് ആരാമാഞ് ജലാധാരാംസ് താംസ് താംശ് ച വസുധാതടാന്
അവിടെ അവൻ ആ ജനങ്ങളെയും, സ്ത്രീകളെയും, ചെറിയ കുടിലുകളെയും, തോട്ടങ്ങളെയും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളെയും, നിലം വിസ്തൃതമായ പ്രദേശങ്ങളെയും കണ്ടു.
തം ചാകാണ്ഡപരിഭ്രംശം താന് വൃക്ഷാംസ് താന് വൃതിവ്രജാന് । താംസ് തഥൈവ സമുദ്ദേശാംസ് തദ്വൃത്താന്തൈകലാഞ്ഛിതാന്
അവിടത്തെ അപ്രതീക്ഷിതമായ നാശവും, ആ മരങ്ങളും, ആ കന്നുകാലിക്കൂട്ടുകളും, അവിടെ സംഭവിച്ച സംഭവങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ സ്ഥലങ്ങളെയും അവൻ കണ്ടു.
അന്യാസു വൃദ്ധാസു സബാഷ്പനേത്രാസ്വ് ആര്ത്യാഭിയുക്താസു ച വര്ണയന്തീ । അകാലകാന്താരവിശീര്ണബന്ധുദുഃഖാന്യ് അസങ്ഖ്യാനി സഖീ സഖീഷു
മറ്റൊരിടത്ത്, കണ്ണിൽ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ വൃദ്ധസ്ത്രീകൾക്കിടയിൽ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട ഒരു സഖി, കാടിൽ സമയമില്ലാതെ നഷ്ടമായ ബന്ധുക്കളുടെ അനവധി ദു:ഖങ്ങൾ മറ്റൊരു സഖിയോട് പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു.
വൃദ്ധാ പ്രവൃദ്ധോജ്ജ്വലബാഷ്പാനേത്ര കന്ഥാവൃതാ ശുഷ്കകുചാ കൃശാങ്ഗീ । അവഗ്രഹോഗ്രാശനിദഗ്ധദേശേ തത്രാന്തരാന്താ പരിരോദിതീയമ്
വയസ്സായ, അത്യന്തം ദു:ഖിതയായ അമ്മയുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർകൊണ്ട് തിളങ്ങുന്നു, കഴുത്ത് കെട്ടിയിരിക്കുന്നു, മുലകൾ ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ശരീരം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു. അതീവ ദു:ഖത്തിന്റെ തീയിൽ കത്തിയ സ്ഥലത്തിനിടയിൽ അവൾ കരയുന്നു.
ഹാ പുത്ര പുത്രാവൃതസര്വഗാത്ര ദിനത്രയാഭോജനജര്ജരാങ്ഗ । കൃത്തേശുനാ ചര്മണി ജീര്ണദേഹാത് കഥം ക്വ മുക്താ ഭവതാസവസ് തേ
ഹാ മകനേ! മൂന്നു ദിവസം ഭക്ഷണം ഇല്ലാതെ എന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചു, മുഴുവൻ അവയവങ്ങളും മുറിവുകളാൽ മൂടിയിരിക്കുന്നു. നശിച്ച ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്നു എങ്ങനെ, എവിടേക്ക്, നിന്റെ ജീവൻ പോയി?
താലീലതാലമ്ബനമ് അമ്ബുദാര്ദ്രദന്താന്തരസ്ഥാരുണസത്ഫലസ്യ । സ്മരാമി ഗുഞ്ജാഫലദാമഹേതോഃ പുരസ് സ്വവധ്വാ രസഹാസിനസ് തേ
നിന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം നീ പനച്ചെടിയിൽ ആടിയിരുന്നതും, ഈർപ്പം നിറഞ്ഞ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ പാകമായ പഴം പിടിച്ചിരുന്നതും, ഗുഞ്ചപ്പഴം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച മാലയും, ആ മധുരമായ ചിരിയും ഞാൻ ഓർക്കുന്നു.
കദമ്ബജമ്ബീരലവങ്ഗഗുഞ്ജകുഞ്ജാന്തര് അത്രസ്തതരത്തരക്ഷോഃ । പശ്യാമി പുത്രസ്യ കദാ നു ഭൂയോ ഭയങ്കരാണ്യ് ആപ്ലുതിവല്ഗിതാനി
കടംബം, നാരകം, ഗ്രാമ്പൂ, ഗുഞ്ച എന്നിവയുടെ കാട്ടിൽ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ ഭയത്തോടെ ചുറ്റുമുള്ള ആ സ്ഥലങ്ങളിൽ, എന്റെ മകൻ വീണ്ടും ആ ഭയങ്കരമായ ഇടങ്ങളിൽ ചാടിത്തുള്ളുന്ന കാഴ്ച ഞാൻ എപ്പോൾ കാണും?
ന താനി താമ്ബൂലവിലാസിനീനാം മുഖേഷു ശോഭലലിതാനി സന്തി । തമാലനീലേ ചിബുകൈകദേശേ സുതസ്യ യാന്യ് ആസ്യഗതാമിഷസ്യ
പാനിൽ താമ്പൂൽ ചവച്ച സ്ത്രീകളുടെ അധരങ്ങളിൽ ആ മനോഹരമായ ചിഹ്നങ്ങൾ കാണാനാവില്ല; അവ എന്റെ മകന്റെ നീല നിറമുള്ള കിണർഭാഗത്ത്, അവൻ ഭക്ഷിച്ച മാംസം കൊണ്ടുണ്ടായിരുന്ന ചിഹ്നങ്ങളായിരുന്നു.
സുതാപി നീതാ സഹ തേന ഭര്ത്രാ യമേന യാസ്യാ യമുനാ സമാനാ । തമാലവല്ലീ സഹപുഷ്പഗുച്ഛാ സമീരണേനേവ വനേചരേണ
എന്റെ മകളും ഭർത്താവിനൊപ്പം കൊണ്ടുപോയി, അവളും യമന്റെ അടുക്കൽ പോകും; അതുപോലെ തന്നെ, യമുനാനദി യമുനയിലേക്കു ചേർന്നുപോകുന്നതുപോലെയും, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ പൂക്കളുമായി കാറ്റിൽ ചേരുന്നതുപോലെയും.
ഹാ പുത്രി ഗുഞ്ജാഫലദാമഹാരേ സമുന്നതാഭോഗപയോധരാങ്ഗി । വാതോല്ലസത്കജ്ജലനീലവര്ണേ പര്ണാമ്ബരേ ഽബാധരജേ ഽമ്ബുദന്തേ
അയ്യോ, ഗുഞ്ചാബീജമാല ധരിച്ച, ഉന്നതമായ പെയ്ത്തുള്ള കനകങ്ങൾ ഉള്ള എന്റെ മകളേ, കാറ്റിൽ ആടുന്ന നീല നിറമുള്ള വെള്ളംപോലെയുള്ള ഇലയുടുപ്പും, മേഘങ്ങളുടെ അറ്റത്തുള്ള പൊടിയാൽ അലട്ടപ്പെടാത്തവളും.
ഹാ രാജപുത്രേന്ദുസമാന കാന്ത സന്ത്യജ്യ ശുദ്ധാന്തവിലാസിനീസ് താഃ । രതിം പ്രയാതോ ഽസി മമാത്മജായാം ന സാപി തേ സുസ്ഥിരതാമ് ഉപേതാ
അയ്യോ രാജകുമാരാ, ചന്ദ്രനുപോലെ ദീപ്തിയുള്ളവനേ, നീ ആ വിശുദ്ധവും സുന്ദരവുമായ സ്ത്രീകളെ ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ മകളിൽ ആനന്ദം തേടി; എങ്കിലും അവൾക്ക് നിന്നോടൊപ്പം സ്ഥിരമായ സന്തോഷം ലഭിച്ചില്ല.
സംസാരനദ്യാസ് സ്വതരങ്ഗഭങ്ഗൈഃ ക്രിയാവിലാസൈര് വിഹിതോപഹാസൈഃ । കിം നാമ തുച്ഛം ന കൃതം നൃപോ ഽസൌ യദ് യോജിതഃ പുക്കസകന്യകായാമ്
സംസാരത്തിന്റെ നദിയിൽ, അതിന്റെ തിരമാലകളുടെയും കളികളുടെയും പരിഹാസങ്ങൾക്കിടയിൽ, ആ രാജാവ് പുക്കസന്റെ മകളുമായി ചേർന്നപ്പോൾ ചെയ്യാത്ത ചെറുതായ കാര്യങ്ങൾ ഒന്നുമില്ല.
സാ ത്രസ്തസാരങ്ഗസമാനനേത്രാ സ തൃപ്തശാര്ദൂലസമാനവീര്യഃ । ഉഭൌ ഗതാവ് ഏകപദേന നാശമ് ആശാ സഹാര്ഥേന യഥാ ച ഹേമ
ആ ഭയപ്പെട്ട മാൻപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളും, തൃപ്തനായ സിംഹത്തിന്റെ ശക്തിയുള്ള അവനും, ഇരുവരും ഒരേ പടിയിലൂടെ നാശത്തിലേക്ക് ചേർന്ന് പോയി; ആശയും സമ്പത്തും പൊന്നുപോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ.
മൃതേശ്വരാസ്മ്യ് അസ്തമിതാത്മജാസ്മി ദുര്ദേശയാതാസ്മി ച ദുര്ഗതാസ്മി । ദുര്ജാതജാതാസ്മി മഹാപദാസ്മി സാക്ഷാത് സ്വയം വോന്നമിതാപദാസ്മി
ഞാൻ മരിച്ച ഭർത്താവിന്റെ ഭാര്യയാണ്, എന്റെ മക്കൾ ഇല്ലാതായി, അന്യദേശത്തേക്ക് പോയി, ദരിദ്രയായി, താഴ്ന്ന കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച്, വലിയ ദുരിതങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, എന്റെ തന്നെ തകർച്ചയ്ക്ക് ഞാൻ തന്നെ സാക്ഷിയാണ്.
നീചാവമാനപ്രഭവസ്യ മന്യോഃ ക്ഷുധാവസന്നസ്യ കലത്രകസ്യ । ശോകസ്യ വേഗാദ് അനിവാര്യവൃത്തേര് നാര്യസ് സദൈകായതനം വിനാഥാഃ
അവമാനത്തിൽ നിന്ന് താഴ്ന്നവരായവർക്കും, വിശപ്പിൽ കുഴഞ്ഞവർക്കും, കുടുംബഭാരത്തിൽ ചുരുങ്ങിയവർക്കും, തടയാനാവാത്ത ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയവർക്കും, സ്ത്രീകൾ മാത്രമാണ് ഒരേയൊരു ആശ്രയം; അവരുടെ ശരീരമൊഴികെ മറ്റൊന്നും അവർക്കില്ല.
ദൈവോപതപ്തസ്യ വിബാന്ധവസ്യ മൂഢസ്യ രൂഢസ്യ മഹാധിഭൂമൌ । യത് പ്രാണനം തന് മരണം മഹാപദ് യാ സ്യാന് മൃതിര് ജീവിതമ് ഉത്തമം തത്
വിധിയുടെ അടിയന്തരമായ കഠിനതയിൽ പെട്ട്, ബന്ധുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട്, മനസ്സിൽ ആശയക്കുഴപ്പവും വലിയ ദു:ഖവും നിറഞ്ഞവർക്കു ജീവിക്കുന്നത് മരിക്കുന്നത് പോലെ തന്നെയാണ്; അത്തരത്തിൽ വലിയ ദു:ഖങ്ങൾ നിറഞ്ഞപ്പോൾ മരണം തന്നെയാണ് ഏറ്റവും വലിയ ആശ്വാസം.
ജനൈര് വിഹീനസ്യ വിദേശവൃത്തേര് ദുഃഖാന്യ് അനന്താനി സമുല്ലസന്തി । സഹസ്രശാഖാരസസങ്കുലാനി തൃണാനി വര്ഷാസ്വ് ഇവ പര്വതസ്യ
ജനങ്ങൾ ഇല്ലാതെ അന്യദേശത്ത് താമസിക്കുന്നവർക്കു അനന്തമായ ദു:ഖങ്ങൾ ഉയരുന്നു; മഴക്കാലത്ത് പർവതത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ശാഖകളും പുല്ലുകളും കൂട്ടംകൂടുന്നതുപോലെ അവ ദു:ഖങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുന്നു.
ഏവം ലപന്തീം സ്വകലത്രവൃദ്ധാം ദാസിഭിര് ആശ്വാസ്യ നൃപസ് സ്ത്രിയം താമ് । പപ്രച്ഛ കിം വൃത്തമ് ഇഹാസി കാ ച കാ തേ സുതാ കശ് ച പതിസ് തവേതി
അവളുടെ കുടുംബത്തിൽ പ്രായമായ സ്ത്രീയെ ദാസിമാരുടെ സഹായത്തോടെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം രാജാവ് അവളോട് ചോദിച്ചു: 'ഇവിടെ എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? നീ ആരാണ്? നിന്റെ മകൾ ആരാണ്? നിന്റെ ഭർത്താവ് ആരാണ്?'