രാജര്ഷീണാം ച മഹതാം ബ്രഹ്മര്ഷീണാം തഥൈവ ച । ദേവാനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ച പാവനാന് ആശ്രമാഞ് ശുഭാന്
അവൻ മഹത്തായ രാജർഷിമാരുടെയും ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും വിശുദ്ധവും ശുഭവുമായ ആശ്രമങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു.
ഭൂയോ ഭൂയസ് സ ബഭ്രാമ ഭ്രാതൃഭ്യാം സഹ മാനദഃ । ചതുര്ഷ്വ് അപി ദിഗന്തേഷു സര്വാന് ഏവ മഹീതടാന്
ആ ഗൗരവമുള്ളവൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വീണ്ടും വീണ്ടും ഭൂമിയുടെ നാലു ദിശകളിലുമുള്ള എല്ലാ അതിരുകളും സന്ദർശിച്ചു.
അമരകിന്നരമാനവമാനിതസ് സമവലോക്യ മഹീമ് അഖിലാമ് ഇമാമ് । ഉപയയൌ സ്വഗൃഹം രഘുനന്ദനോ വിഹൃതദിക് ശിവലോകമ് ഇവേശ്വരഃ
അമരന്മാരും കിന്നരന്മാരും മനുഷ്യരും ആദരപൂർവ്വം നോക്കി ഈ ഭൂമി മുഴുവനും കണ്ട ശേഷം, രഘുവംശത്തിലെ പ്രിയപുത്രൻ തന്റെ വീടിലേക്ക് മടങ്ങി. ദിക്കുകളിൽ സഞ്ചരിച്ച ശേഷം ഈശ്വരൻ ശിവലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു അതു.
ലാജപുഷ്പാഞ്ജലിവ്രാതൈര് വികീര്ണഃ പൌരവാസിഭിഃ । സ വിവേശ ഗൃഹം ശ്രീമാഞ് ജയന്തോ വിഷ്ടപം യഥാ
നഗരവാസികൾ ലാജും പുഷ്പങ്ങളും കൈകൊണ്ടു വിതറിയപ്പോൾ, മഹത്വമുള്ള ജയന്തൻ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; സ്വർഗത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രണനാമാഥ പിതരം വസിഷ്ഠം മാതൃബാന്ധവാന് । ബ്രാഹ്മണാന് ഗുരുവൃദ്ധാംശ് ച രാഘവഃ പ്രഥമാഗതഃ
ആദ്യം എത്തിയ രാഘവൻ തന്റെ അച്ഛനെയും വസിഷ്ഠനെയും അമ്മയെയും ബന്ധുക്കളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും മുതിർന്നവരെയും വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു.
സുഹൃദ്ഭിര് മാതൃഭിശ് ചൈവ പിത്രാ ദ്വിജഗണേന ച । മുഹുരാലിങ്ഗനാചാരൈ രാഘവോ ന മമൌ തദാ
സുഹൃത്തുക്കളും അമ്മമാരും അച്ഛനും ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ കൂട്ടവും വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർന്ന് സ്നേഹപൂർവ്വം അണകിയപ്പോൾ, രാഘവൻ അവരുടെ സ്നേഹാഭിവാദ്യങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും ക്ഷീണിച്ചില്ല.
തസ്മിന് ദൃഢൈര് ദാശരഥൌ പ്രിയപ്രകഥനൈര് മിഥഃ । ജുഘൂര്ണുര് മധുരൈര് ആശാ മൃദുവംശസ്വനൈര് ഇവ
അവിടെ, ദശരഥന്റെ രണ്ടു മക്കളും ഉറപ്പുള്ള സ്നേഹപൂർവ്വം തമ്മിൽ സംസാരിച്ചപ്പോൾ, അവരുടെ മധുരമായ ശബ്ദം ദിക്കുകൾ മുഴുവനും സന്തോഷിപ്പിച്ചു, മൃദുവായ വംശശബ്ദം പോലെ.
ബഹൂന്യ് ആസ ദിനാന്യ് അത്ര രാമാഗമനമ് ഉത്സവഃ । മഹാനന്ദേ ജനാന് മുഞ്ചന് കേലികോലാഹലാകുലഃ
അവിടെ, രാമന്റെ തിരിച്ചുവരവ് ആഘോഷം പല ദിവസങ്ങളോളം നീണ്ടു, വലിയ സന്തോഷം ജനങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞു, കളിയുടെയും ഉല്ലാസത്തിന്റെയും ശബ്ദം മുഴക്കിയിരുന്നു.
ഉവാസ സ സുഖം ഗേഹേ തതഃ പ്രഭൃതി രാഘവഃ । വര്ണയന് വിവിധാചാരാന് ദേശാചാരാന് ഇതസ് തതഃ
അതിനുശേഷം രാഘവൻ സന്തോഷത്തോടെ വീട്ടിൽ താമസിച്ചു. വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ ആചാരങ്ങളും രീതികളും ഇവിടെ അവിടെ വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.
പ്രാതര് ഉത്ഥായ രാമോ ഽസൌ കൃത്വാ സന്ധ്യാം യഥാവിധി । സഭാസംസ്ഥം ദദര്ശേന്ദ്രസമം സ്വപിതരം തദാ
രാമൻ രാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് വിധിപ്രകാരം സന്ധ്യാവന്ദനം നടത്തി, ശേഷം സഭയിൽ ഇരുന്ന് ഇന്ദ്രനോടു സമമായ പിതാവിനെ കണ്ടു.
കഥാഭിസ് സുവിചിത്രാഭിസ് സ വസിഷ്ഠാദിഭിസ് സഹ । സ്ഥിത്വാ ദിനചതുര്ഭാഗം ജ്ഞാനഗര്ഭാഭിര് ആദൃതഃ
വസിഷ്ഠനും മറ്റുള്ളവരുമായൊപ്പം രാമൻ മനോഹരമായ വിവിധ കഥകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു, ജ്ഞാനത്തിൽ സമ്പന്നരായവരാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടു, ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് ഭാഗം അങ്ങനെ ചെലവിട്ടു.
ജഗാമ പിത്രനുജ്ഞാതോ മഹത്യാ സേനയാവൃതഃ । വരാഹമഹിഷാകീര്ണം വനമ് ആഖേടകേച്ഛയാ
പിതാവിന്റെ അനുമതിയോടെ, വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, കാട്ടിൽ വേട്ടയാടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, കാട്ടുപന്നികളും കാട്ടുമഹിഷികളും നിറഞ്ഞ വനത്തിലേക്ക് പോയി.
തത ആഗത്യ സദനേ കൃത്വാ സ്നാനാദികം ക്രമാത് । സമിത്രബാന്ധവോ ഭുക്ത്വാ നിനായ സസുഹൃന് നിശാമ്
ശേഷം വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തി, ക്രമത്തിൽ സ്നാനാദി ചടങ്ങുകൾ നടത്തി, സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും കൂടെ ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം രാത്രി കഴിച്ചു.
ഏവമ്പ്രായദിനാചാരോ ഭ്രാതൃഭ്യാം സഹ രാഘവഃ । ആഗത്യ തീര്ഥയാത്രായാസ് സമുവാസ പിതുര് ഗൃഹേ
ഇങ്ങനെ രാഘവൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ദിവസചര്യ പാലിച്ചു. തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞ് വീട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി, പിതാവിന്റെ വീട്ടിൽ താമസിച്ചു.
നൃപതിസംവ്യവഹാരമനോജ്ഞയാ സുജനചേതസി ചന്ദ്രികയാ തഥാ । പരിനിനായ ദിനാനി സ ചേഷ്ടയാ ശ്രുതസുധാരസപേശലയാനഘഃ
അവന് ദോഷമൊന്നുമില്ലാത്തവനായിരുന്നു. നല്ലവരുടെ മനസ്സിനെ ചന്ദ്രികപോലെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന നല്ല പ്രവൃത്തികളും, അറിവ് നിറഞ്ഞ വാക്കുകളും കൊണ്ടു അവന് തന്റെ ദിനങ്ങള് ചെലവഴിച്ചു.
അഥോനഷോഡശേ വര്ഷേ വര്തമാനേ രഘൂദ്വഹേ । രാമാനുയായിനി തഥാ ശത്രുഘ്നേ ലക്ഷ്മണേ ഽപി ച
അങ്ങനെ രഘുവംശത്തിലെ അവന്റെ പതിനാറാം വയസ്സില്, രാമനും ശത്രുഘ്നനും ലക്ഷ്മണനും അവനെ അനുഗമിച്ചു.
ഭരതേ സംസ്ഥിതേ നിത്യം മാതാമഹഗൃഹേ സുഖമ് । പാലയത്യ് അവനിം രാജ്ഞി യഥാവദ് അഖിലാമ് ഇമാമ്
ഭരതന് എപ്പോഴും അമ്മാവന്റെ വീട്ടില് സന്തോഷത്തോടെ താമസിക്കുമ്പോള്, രാജാവായ ദശരഥന് ഈ ഭൂമിയെ യഥാവിധി ഭരിച്ചു.
ജന്യത്രാര്ഥം ച പുത്രാണാം പ്രത്യഹം സഹ മന്ത്രിഭിഃ । കൃതമന്ത്രേ മഹാപ്രജ്ഞേ തജ്ജ്ഞേ ദശരഥേ നൃപേ
മക്കളുടെയും ജനത്തിൻ്റെയും കാര്യങ്ങൾക്കായി, മഹാപണ്ഡിതനായ ദശരഥന് രാജാവ്, കാര്യത്തിൽ നിപുണനായവന്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഓരോ ദിവസവും ആലോചിച്ചു.
കൃതായാം തീര്ഥയാത്രായാം രാമോ നിജഗൃഹസ്ഥിതഃ । ജഗാമാനുദിനം കാര്ശ്യം ശരദീവാമലം സരഃ
തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞശേഷം, രാമന് സ്വന്തം വീട്ടിൽ തുടരുകയും, ഓരോ ദിവസവും ശരദ്കാലത്തെ സുതാര്യമായ തടാകംപോലെ ക്ഷീണിക്കുകയും ചെയ്തു.
ക്രമാദ് അസ്യ വിശാലാക്ഷം പാണ്ഡുതാം മുഖമ് ആദധേ । പാകഫുല്ലദലം ശുക്ലം സാലിമാലമ് ഇവാമ്ബുജമ്
പടർന്ന വലിയ കണ്ണുകളുള്ള രാമന്റെ മുഖം ക്രമേണ വെളുത്തതായി മാറി, പാകംവന്ന പൂവിന്റെ വെള്ളയിലപോലെയും, പുഷ്പിച്ച നെൽകൊടിപോലെയും ആയിരുന്നു.
കപോലതലസംലീനപാണിഃ പദ്മാസനസ്ഥിതഃ । ചിന്താപരവശസ് തൂഷ്ണീമ് അവ്യാപാരോ ബഭൂവ സഃ
അവൻ കയ്യെ കപോളത്തിൽ വച്ച്, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ആലോചനയിൽ മുഴുകി, നിശബ്ദനായി, ഒന്നും ചെയ്യാതെ ഇരുന്നു.
കൃശാങ്ഗശ് ചിന്തയാ യുക്തഃ ഖേദീ പരമദുര്മനാഃ । നോവാച കസ്യചിത് കിഞ്ചില് ലിപികര്മാര്പിതോപമഃ
ദേഹത്തിൽ ക്ഷീണം നിറഞ്ഞ്, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, തളർന്ന മനസ്സോടെ, ആഴമായ ദുഃഖത്തിൽ, ആരോടും ഒരു വാക്കും പറയാതെ, ചിത്രത്തിൽ വരച്ചിരിക്കുന്ന ഒരാളുപോലെ അവൻ ഇരുന്നു.
ഖേദാത് പരിജനേനാസൌ പ്രാര്ഥ്യമാനഃ പുനഃ പുനഃ । ചകാരാഹ്നികമ് ആചാരം പരിമ്ലാനമുഖാമ്ബുജഃ
അവന്റെ അനുയായികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കരുതലോടെ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, അവൻ ഉണർന്നില്ലാത്ത, ചുരുങ്ങിയ കമലപൂവുപോലെയുള്ള മുഖത്തോടെ, ദിവസേന ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
ഏവം മുനിവിശിഷ്ടം തം രാമം ഗുണഗണാകരമ് । ആലോക്യ ഭ്രാതരാവ് അസ്യ താമ് ഏവായയതുര് ദശാമ്
മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സകല ഗുണങ്ങളുടെയും ആകൃതിയായ രാമനെ അങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കാണുമ്പോൾ, അവന്റെ ഇരുവൻ സഹോദരന്മാരും അതേ അവസ്ഥയിലായി.
തഥാ തേഷു തനൂജേഷു ഖേദവത്സു കൃശേഷു ച । സപത്നീകോ മഹീപാലശ് ചിന്താവിവശതാം യയൌ
അങ്ങനെ, മക്കൾ ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ, രാജാവും ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ആലോചനയുടെ പിടിയിൽ അകപ്പെട്ടു.
കാ തേ പുത്ര ഘനാ ചിന്തേത്യ് ഏവം രാമം പുനഃ പുനഃ । അപൃച്ഛത് സ്നിഗ്ധയാ വാചാ ന ചാകഥയദ് അസ്യ സഃ
'എന്താണ് ഈ വലിയ ചിന്ത, മകനേ?' എന്ന് രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹപൂർവ്വം രാമനോടു ചോദിച്ചു. പക്ഷേ, രാമൻ അതിന് ഒരു ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല.
ന കിഞ്ചിത് താത മേ ദുഃഖമ് ഇത്യ് ഉക്ത്വാ പിതുര് അങ്കഗഃ । രാമോ രാജീവപത്രാക്ഷസ് തൂഷ്ണീമ് ഏവ സ്മ തിഷ്ഠതി
അപ്പാ, എനിക്ക് യാതൊരു ദുഃഖവും ഇല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, താമരപ്പൂവിന്റെ ഇലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ അച്ഛന്റെ മടിയിൽ ശാന്തമായി ഇരുന്നു.
തതോ ദശരഥോ രാജാ രാമഃ കിം ഖേദവാന് ഇതി । അപൃച്ഛത് സര്വകാര്യജ്ഞം വസിഷ്ഠം വദതാം വരമ്
അതിനുശേഷം ദശരഥമഹാരാജാവ്, രാമന് എന്ത് ദുഃഖമാണെന്ന് ആശ്ചര്യപ്പെട്ട്, എല്ലാകാര്യങ്ങളിലും പരിചയമുള്ളവനും വാക്കുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠനെ ചോദിച്ചു.
അസ്ത്യ് അത്ര കാരണം ശ്രീമന് മാ രാജന് ദുഃഖമ് അസ്തു തേ । ഇത്യ് ഉക്തശ് ചിന്തയാ യുക്തോ വസിഷ്ഠമുനിനാ നൃപഃ
ശ്രീമാനേ, ഇതിന് ഒരു കാരണം ഉണ്ട്; രാജാവേ, ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല എന്നു വസിഷ്ഠമുനി പറഞ്ഞു. ഇത് കേട്ട രാജാവ് ആഴമായി ചിന്തിച്ചു.
കോപം വിഷാദകലനാം വിതതം ച ഹര്ഷം നാല്പേന കാരണവശേന വഹന്തി സന്തഃ । സര്ഗേണ സംഹതിജവേന വിനാ ജഗത്യാം ഭൂതാനി ഭൂപ ന മഹാന്തി വികാരയന്തി
രാജാവേ, ജ്ഞാനികൾ ചെറുതായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ക്രോധം, വിഷാദം, അതിയായ സന്തോഷം എന്നിവക്ക് വഴങ്ങാറില്ല. ഈ ലോകത്ത് സൃഷ്ടിയുടെ ശക്തിയും സാഹചര്യങ്ങളുടെ പ്രഭാവവും കൂടാതെ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകാറില്ല.