അല്പകാലം മയാ ദൃഷ്ടമ് ഏതന് നോ സത്യമ് ഇത്യ് അപി । നിദ്രാകാലാനുഭൂതേ ഽര്ഥേ നിദ്രാന്തേ പ്രത്യയോ ഹി യഃ
ഞാൻ ഇത് കുറച്ച് നേരം മാത്രം കണ്ടു, അതിനാൽ സത്യമല്ല എന്ന് വിചാരിച്ചാലും, ഉറക്കത്തിൽ അനുഭവിച്ച വസ്തുവിനെ കുറിച്ച് ഉറക്കം കഴിഞ്ഞ് മനസ്സിൽ അവശേഷിക്കുന്ന ഓർമ്മയുണ്ട്.
സ സ്വപ്നഃ കഥിതസ് തസ്യ മഹാജാഗ്രത് സ്ഥിതം ഹൃദി । ചിരസന്ദര്ശനാഭാവാദ് അപ്രഫുല്തബൃഹദ്വപുഃ
അത് സ്വപ്നം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്, മഹാ ജാഗ്രതയുടെ അവസ്ഥയിൽ, ദീർഘകാലം കാണാതിരിക്കുകയും, അതിന്റെ വലിയ രൂപം വെളിപ്പെടുത്താതിരിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ മനസ്സിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഓർമ്മയാണ്.
സ്വപ്നോ ജാഗ്രത്തയാരൂഢോ മഹാജാഗ്രത്പദം ഗതഃ । യത് ക്ഷതേ വാക്ഷതേ ദേഹേ സ്വപ്നജാഗ്രന് മതം ഹി തത്
സ്വപ്നം ജാഗ്രതയുടെ നിലയിലേക്ക് ഉയർന്നാൽ, അതു മഹാ ജാഗ്രതയുടെ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. ശരീരത്തിൽ കാണുന്നതോ കാണാത്തതോ എല്ലാം സ്വപ്നവും ജാഗ്രതയും ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഷഡവസ്ഥാപരിത്യാഗേ ജഡജീവസ്യ യാ സ്ഥിതിഃ । ഭവിഷ്യദ്ദുഃഖബോധാഢ്യാ സൌഷുപ്തീ സോച്യതേ ഗതിഃ
ആറ് അവസ്ഥകൾ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം, ഭാവിയിലെ ദുഃഖം മനസ്സിലാക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ, മണ്ടനായ ജീവൻ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ, ഗഹനമായ ഉറക്കം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഏതേ തസ്യാമ് അവസ്ഥായാം തൃണലോഷ്ടശിലാദയഃ । പദാര്ഥാസ് സംസ്ഥിതാസ് സര്വേ പുരാപാശ്ചാത്യനൂതനാഃ
ആ അവസ്ഥയിൽ, പുല്ല്, മണ്ണ്, കല്ല് തുടങ്ങിയ എല്ലാ വസ്തുക്കളും, പഴയതോ പുതിയതോ ഏറ്റവും പുതിയതോ ആയവയൊക്കെയും, അവിടെയുണ്ട്.
സപ്താവസ്ഥാ ഇതി പ്രോക്താ മയാജ്ഞാനസ്യ രാഘവ । ഏകൈകാ ശതശാഖാത്ര നാനാവിഭവരൂപിണീ
രാഘവാ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു അവസ്ഥകളാണ് ഞാൻ ഇവിടെ പറഞ്ഞത്. ഓരോന്നിനും നൂറുകണക്കിനു ശാഖകളും, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായി പ്രകടമാകുന്ന രീതികളും ഉണ്ട്.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നശ് ചിരം രൂഢോ ജാഗ്രത്താമ് ഏവ ഗച്ഛതി । നാനാപദാര്ഥഭേദേന സ വികാസം വിജൃമ്ഭതേ
ദീർഘകാലം ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ജാഗ്രതയോ സ്വപ്നമോ, ഒടുവിൽ ജാഗ്രതയിലേക്കാണ് മാറുന്നത്. പലവിധ വസ്തുക്കളുടെ വ്യത്യാസത്തിൽ അത് വിപുലീകരിച്ച് വ്യാപിക്കുന്നു.
അസ്യാശ് ചാപ്യ് ഉദരേ സന്തി മഹാജാഗ്രദ്ദശാദൃശഃ । താസാമ് അപ്യ് അന്തര് അന്യാശ് ച സന്ത്യ് ഏവം സംസൃതിര് ഘനാ
ഇതിന്റെ ഉള്ളിലുമുണ്ട്, ആഴത്തിലുള്ള ജാഗ്രതയെപ്പോലെയുള്ള അവസ്ഥകള്. അവയുടെ ഉള്ളിലും മറ്റുമുണ്ട് ഇങ്ങനെ തന്നെ, ഈ ജനനമരണചക്രം വളരെ ഗാഢമായതാണ്.
സുഷുപ്തസ്വപ്നകലനേ ആസ്വ് അന്തരദശാസ്വ് അപി । സ്ഥിതേ തേനായമ് അഖിലസ് സ്ഥിതോ മോഹശ് ശിലാഘനഃ
ഗാഢനിദ്രയിലും സ്വപ്നത്തിലുമുള്ള അവസ്ഥകളിലും ഇടയ്ക്കുള്ള അവസ്ഥകളിലും പോലും, ഈ മുഴുവന് മായാജാലം പാറപോലെ കട്ടിയുള്ളതായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സ്വപ്നാത് സ്വപ്നാന്തരം ലോകോ മോഹാന് മോഹാന്തരം വ്രജേത് । അധഃപാതിജലാവര്ത ഇവ യാതി ജലാന്തരമ്
ഒരു സ്വപ്നത്തില് നിന്ന് ലോകം മറ്റൊരു സ്വപ്നത്തിലേക്ക്, ഒരു മായയില് നിന്ന് മറ്റൊരു മായയിലേക്ക് കടക്കുന്നു; നദിയിലെ ചുഴലിക്കാറ്റ് മറ്റൊരു ജലാശയത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ.
കാശ്ചിത് സംസൃതയോ ദീര്ഘസ്വപ്നജാഗ്രത്തയാ സ്ഥിതാഃ । കാശ്ചിത് പുനഃപുനസ് സ്വപ്നാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നാസ് തഥേതരാഃ
ചില ജനനമരണചക്രങ്ങള് ദീര്ഘസ്വപ്നം പോലെയോ ജാഗ്രതയിലോ നിലകൊള്ളുന്നു; ചിലത് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വപ്നങ്ങളായോ, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും ചേര്ന്നതായോ, അല്ലെങ്കില് വേറേതായോ നിലകൊള്ളുന്നു.
അജ്ഞാനഭൂമിര് ഇതി സപ്തപദാ മയോക്താ നാനാവികാരദപദാന്തരഭേദഭിന്നാ । അസ്യാസ് സമുത്തരസി ചാരുവിചാരണാഭിര് ദൃഷ്ടേ പ്രബോധവിമലേ സ്വയമ് ആത്മനീതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഈ നിലയെ ഏഴു വഴികളായി ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു, വിവിധ ഭാവങ്ങളാൽ വേർതിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മനോഹരമായ അന്വേഷനംകൊണ്ട് നീ ഇതിനെ അതിജയിച്ചാൽ, ഉണർവിന്റെ ശുദ്ധത കാണുമ്പോൾ, നീ തന്നെ ആത്മാവാണെന്ന് നേരിട്ട് അറിയും.
ഇമാം സപ്തപദാം ജ്ഞാനഭൂമിമ് ആകര്ണയാനഘ । ന യയാ ജ്ഞാതയാ മോഹപങ്കേ ഭൂയോ നിമജ്ജസി
പാപരഹിതനായവാ, ഈ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു നിലകളെ ശ്രദ്ധിച്ചുകൊൾക; ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, നീ ഇനി മോഹത്തിന്റെ ചതിയിൽ വീഴുകയില്ല.
വദന്തി ബഹുഭേദേന വാദിനോ യോഗഭൂമികാഃ । മമ ത്വ് അഭിമതാ നൂനമ് ഇമാ ഏവ ശുഭപ്രദാഃ
യോഗത്തിന്റെ നിലകളെ പലവിധത്തിൽ പലരും വിശദീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ നല്ലതും ഉത്തമവുമെന്നു കരുതുന്നത് ഇവയാണു മാത്രം.
അവബോധം വിദുര് ജ്ഞാനം തദ് ഇദം സാപ്തഭൂമികമ് । മുക്തിസ് തജ് ജ്ഞേയമ് ഇത്യ് ഉക്താ ഭൂമികാ സപ്തകാത് പരമ്
അവർ ജ്ഞാനത്തെ ഉണർവ് എന്നു പറയുന്നു; അതാണ് ഈ ഏഴു നിലകൾ. ഏഴാമത്തെ നിലക്ക് അപ്പുറത്തുള്ളത് മോക്ഷമാണെന്ന് അറിയണം.
സത്യാവബോധോ മോക്ഷശ് ചൈവേതി പര്യായനാമനീ । സത്യബോധേന ജീവോ ഽയം നേഹ ഭൂയഃ പ്രരോഹതി
സത്യമായുള്ള ബോധവും മോക്ഷവും ഒരേ അർത്ഥം വഹിക്കുന്നു. സത്യബോധം ലഭിച്ചാൽ ഈ ജീവൻ ഇനി ഈ ലോകത്ത് വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല.
ജ്ഞാനഭൂമിശ് ശുഭേച്ഛാഖ്യാ പ്രഥമാ സമുദാഹൃതാ । വിചാരണാ ദ്വിതീയാത്ര തൃതീയാ തനുമാനസാ
ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം ശുദ്ധമായ ആഗ്രഹം എന്നാണ് പറയുന്നത്. രണ്ടാം ഘട്ടം അന്വേഷിക്കലാണ്, മൂന്നാമത് മനസ്സിന്റെ ക്ഷയമാണ്.
സത്ത്വാപത്തിശ് ചതുര്ഥീ സ്യാത് തതോ ഽസംസക്തിനാമികാ । പദാര്ഥാഭാവനീ ഷഷ്ഠീ സപ്തമീ തുര്യഗാ സ്മൃതാ
നാലാമത് ശുദ്ധതയിൽ നിലനിൽക്കലാണ്. അതിന് ശേഷം അസക്തി എന്ന ഘട്ടം വരുന്നു. ആറാമത്, വസ്തുക്കളുടെ ധാരണകളില്ലായ്മയാണ്. ഏഴാമത്, നാലാമത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്.
ആസാമ് അന്തേ സ്ഥിതാ മുക്തിസ് തസ്യാം ഭൂയോ ന ശോചതേ । ഏതാസാം ഭൂമികാനാം ത്വമ് ഇദം നിര്വചനം ശൃണു
ഈ ഘട്ടങ്ങളുടെ അവസാനം മോക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നു; അതിൽ വീണ്ടും ദുഃഖം ഉണ്ടാവില്ല. ഈ ഘട്ടങ്ങളുടെ വിശദീകരണം ഇപ്പോൾ നീ കേൾക്കൂ.
സ്ഥിതഃ കിം മൂഢ ഏവാസ്മി പ്രേക്ഷേ ഽഹം ശാസ്ത്രസജ്ജനമ് । വൈരാഗ്യപൂര്വമ് ഇച്ഛേതി ശുഭേച്ഛേത്യ് ഉച്യതേ ബുധൈഃ
ഞാൻ വെറുതെ മണ്ടനാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ശാസ്ത്രത്തെയും നല്ലവരെയും ശ്രദ്ധിക്കുകയാണോ എന്ന് ആലോചിച്ച്, വിരക്തി മുൻപിൽ വെച്ച് നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്, എന്ന് ജ്ഞാനികൾ ഈ നിലയെ 'ശുദ്ധമായ ആഗ്രഹം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രസജ്ജനസമ്പര്കവൈരാഗ്യാഭ്യാസപൂര്വകമ് । സദാചാരപ്രവൃത്തിര് യാ പ്രോച്യതേ സാ വിചാരണാ
ശാസ്ത്രവും സജ്ജനരും കൂടെവരികയും, വിരക്തിയും അഭ്യാസവും മുൻപിൽ വെച്ച്, നല്ല പെരുമാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി 'വിചാരം' എന്നു പറയുന്നു.
വിചാരണാശുഭേച്ഛാഭ്യാമ് ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വ് അരക്തതാ । യത്രാശാതനുതാഭാവാത് പ്രോച്യതേ തനുമാനസാ
വിചാരവും ശുദ്ധമായ ആഗ്രഹവും മൂലം ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തിയില്ലാതാവുകയും, ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തതിനാൽ മനസ്സിന്റെ ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ 'ക്ഷീണമായ മനസ്സ്' എന്ന് പറയുന്നു.
ഭൂമികാത്രിതയാഭ്യാസാച് ചിത്തേ ഽര്ഥവിരതേര് വശാത് । സത്ത്വാത്മനി സ്ഥിതേ ശുദ്ധേ സത്ത്വാപത്തിര് ഉദാഹൃതാ
ഈ മൂന്ന് നിലകളും ആവർത്തിച്ച് അഭ്യസിക്കുകയും, മനസ്സിൽ വസ്തുക്കളോടുള്ള ആസക്തി ഇല്ലാതാകുകയും, ശുദ്ധമായ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതിനെ 'ശുദ്ധതയിൽ നിലനിൽപ്പ്' എന്ന് പറയുന്നു.
ദശാചതുഷ്ടയാഭ്യാസാദ് അസംസങ്ഗഫലേന വൈ । രൂഢസത്ത്വചമത്കാരാ പ്രോക്താസംസക്തിനാമികാ
പതിനാലു വിധമായ അഭ്യാസം നടത്തി, അതിന്റെ ഫലമായി ആസ്വാദനമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ, ശുദ്ധമായ സത്ത്വത്തിൽ ഉറച്ച അത്ഭുതകരമായ അവസ്ഥയുണ്ടാകും. ഈ അവസ്ഥയെ അസംസക്തി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ഭൂമികാപാഞ്ചകാഭ്യാസാത് സ്വാത്മാരാമതയാ ദൃഢമ് । ആഭ്യന്തരാണാം ബാഹ്യാനാം പദാര്ഥാനാമ് അഭാവനാത്
അഞ്ചു നിലകളുടെ അഭ്യാസം നടത്തി, സ്വന്തം ആത്മാവിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തി, അകത്തും പുറത്തും ഉള്ള വസ്തുക്കളെ മനസ്സിൽ വരുത്താതിരിക്കുക വഴി ഈ അവസ്ഥ കൈവരിക്കാം.
പരപ്രയുക്തേന ചിരം പ്രയത്നേനാര്ഥബോധനാത് । പദാര്ഥാഭാവനാനാമ്നീ ഷഷ്ഠീ സഞ്ജായതേ ഗതിഃ
മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയോടെ, ദീർഘകാലം പരിശ്രമിച്ച് വസ്തുക്കളുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, വസ്തുക്കളെ മനസ്സിൽ വരുത്താതിരിക്കുന്ന ആറാമത്തെ നില ലഭിക്കും.
ഭൂമിഷട്കചിരാഭ്യാസാദ് ഭേദസ്യാനുപലമ്ഭതഃ । യത് സ്വഭാവൈകനിഷ്ഠത്വം സാ ജ്ഞേയാ തുര്യഗാ ഗതിഃ
ആറ് നിലകളുടെ ദീർഘകാല അഭ്യാസം നടത്തി, ഭേദം ഒന്നും കാണാതെ, സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് തുരീയാവസ്ഥ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഏഷാ ഹി ജീവന്മുക്തേഷു തുര്യാവസ്ഥേഹ വിദ്യതേ । വിദേഹമുക്തവിഷയം തുര്യാതീതമ് അതഃ പരമ്
ജീവനോടെ മോക്ഷം നേടിയവരിൽ നാലാമത്തെ അവസ്ഥ ഇതാണ്. ഇതിന് മുകളിൽ, ശരീരം വിട്ട് മോക്ഷം നേടിയവർക്കുള്ള അവസ്ഥയാണ്.
യേ ഹി നാമ മഹാഭാഗാസ് സപ്തമീം ഭൂമികാമ് ഇതാഃ । ആത്മാരാമാ മഹാത്മാനസ് തേ മഹത് പദമ് ആഗതാഃ
ആത്മാവിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്ന മഹാത്മാക്കളും ഏഴാമത്തെ നിലയിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്ന ഭാഗ്യശാലികളും അത്യുന്നതമായ അവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു.
ജീവന്മുക്താ ന മജ്ജന്തി സുഖദുഃഖരസസ്ഥിതൌ । പ്രാകൃതേനാര്യകാര്യേണ കിംചിത് കുര്വന്തി വാ ന വാ
ജീവനോടെ മോക്ഷം നേടിയവർ സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ആസ്വാദനം ചെയ്യാറില്ല. സ്വാഭാവികമായോ ഉത്തമമായോ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യാമെങ്കിലും, ചെയ്യാതിരിക്കാമെങ്കിലും അവർക്കു തുല്യമാണ്.