അപ്രബുദ്ധം മനോ നാനാസഞ്ജ്ഞാകല്പിതകല്പനമ് । വൃത്തീര് അനുപതച് ചിത്രാ വിചിത്രാകൃതിതാം ഗതമ്
ഉണരാത്ത മനസ്സ് പലതരം പേരുകളും ഭാവനകളും സൃഷ്ടിച്ച്, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായി അനേകം പ്രവൃത്തികൾ പിന്തുടരുന്നു.
അപ്രബുദ്ധമ് ഭവേദ് യാവന് നിദ്രാന്തം താവദ് ഏവ ഹി । സമ്ഭ്രമം പശ്യതി സ്വപ്നേ ന പ്രബുദ്ധഃ കദാചന
ഒരു മനുഷ്യന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ഉറക്കം തുടരുന്നു; അപ്പോഴാണ് സ്വപ്നത്തില് അവന് ആശയക്കുഴപ്പം കാണുന്നത്. ഉണർന്നാല് അങ്ങനെയൊന്നും കാണാറില്ല.
അജ്ഞാനനിദ്രാകുലിതോ ജീവോ യാവന് ന ബോധിതഃ । താവത് പശ്യതി ദുര്ബോധം സംസാരാരമ്ഭവിഭ്രമമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കത്തില് മുങ്ങിയ ജീവന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ലോകജീവിതത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും ഗ്രഹിക്കാനാവാത്ത കലഹവും അവന് കാണുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധസ്യ മനസസ് തമസ് സര്വം വിലീയതേ । കമലസ്യ യഥാ ഹ്യ് ആന്ധ്യം ദിനാലോകവികാസിനഃ
മനസ്സ് പൂര്ണമായി ഉണരുമ്പോള് എല്ലാ ഇരുണ്ടതയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; പുഷ്പം പകല് വെളിച്ചത്തില് വിരിയുമ്പോള് അതിലെ അന്ധത അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
ചിത്താവിദ്യാമനോജീവവാസനേതി കൃതാത്മഭിഃ । കര്മാത്മേതി ച യഃ പ്രോക്തസ് സ ദേഹീ ദുഃഖകോവിദഃ
മനസ്സ്, അജ്ഞാനം, മനോഭാവം, വാസസ്ഥലം, കര്മ്മം, ആത്മാവ് എന്നിവയെ തന്നെ എന്ന് കരുതുന്നവരാണ് ദേഹധാരികള്; ഇവര് ദുഃഖം അനുഭവിച്ചറിയുന്നവരാണ്.
ജഡോ ദേഹോ ന ദുഃഖാര്ഹോ ദുഃഖീ ജീവോ ഽവിചാരതഃ । അവിചാരോ ഘനാജ്ഞാനാദ് അജ്ഞാനം ദുഃഖകാരണമ്
ജഡമായ ഈ ശരീരത്തിന് ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല; വിവേകശൂന്യതയാൽ ആത്മാവാണ് ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. വിവേകശൂന്യത ദീർഘമായ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അജ്ഞാനമാണ് ദു:ഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം.
ശുഭാശുഭാനാം ധര്മാണാം ജീവോ വിഷയതാം ഗതഃ । അവിവേകൈകദോഷേണ കോശേ നേദം മഹാപദമ്
നല്ലതും ചീത്തയുമെന്ന പ്രവൃത്തികളിൽ ആത്മാവ് ആസക്തനായാൽ, വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന ഒരൊറ്റ ദോഷം കൊണ്ടു, ഈ പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്താൻ കഴിയുന്നില്ല.
അവിവേകാമയോത്തബ്ധം മനോ വിവിധവൃത്തിമത് । നാനാകാരവിഹാരേണ പരിഭ്രമതി ചക്രവത്
വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന രോഗത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സ്, പലവിധ പ്രവൃത്തികളുമായി, വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ കളിച്ചുകൊണ്ട് ചക്രംപോലെ അലയുന്നു.
ഉദേതി രൌതി ഹന്ത്യ് അത്തി യാതി വല്ഗതി നന്ദതി । മന ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് ന ശരീരം കദാചന
മനസാണ് ഈ ശരീരത്തിൽ ഉദയിക്കുകയും, നിലവിളിക്കുകയും, കൊല്ലുകയും, ഭക്ഷിക്കുകയും, പോകുകയും, ചാടുകയും, ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്; ശരീരമല്ല, മനസാണ് എല്ലാം ചെയ്യുന്നത്.
യഥാ ഗൃഹപതിര് ഗേഹേ രഥേ വാ സാരഥിര് യഥാ । യഥാ ഭുജങ്ഗോ ഭസ്ത്രായാം ശരീരേ ഽസ്മിംസ് തഥാ മനഃ
എങ്ങനെയാണോ ഒരു വീട്ടുകാരന് തന്റെ വീട്ടില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു രഥസാരഥി രഥത്തില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു പാമ്പ് അതിന്റെ കുഴിയില് കഴിയുന്നതോ, അതുപോലെയാണ് മനസ്സ് ഈ ശരീരത്തിനുള്ളില് താമസിക്കുന്നത്.
അചലേ ചഞ്ചലാകാരഃ പാദപേ പവനോ യഥാ । സ്ഫുരത്യ് ഏവം മനോ ദേഹേ സ്ഥിതോ ദേഹോ ന ചേതസി
നിശ്ചലമായ വൃക്ഷങ്ങള്ക്കിടയില് കാറ്റ് ചഞ്ചലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിനുള്ളില് മനസ്സ് സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാല് ശരീരം മനസ്സിനകത്തേക്ക് കടക്കാറില്ല.
സര്വേഷു സുഖദുഃഖേഷു സര്വാസു കലനാസു ച । മനഃ കര്തൃ മനോ ഭോക്തൃ മാനസം വിദ്ധി മാനവമ്
എല്ലാ സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും, എല്ലാ ചിന്തകളിലും, ചെയ്യുന്നതും അനുഭവിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. യഥാർത്ഥ മനുഷ്യന് മനസ്സാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അത്ര തേ ശൃണു വക്ഷ്യാമി വൃത്താന്തമ് ഇമമ് അദ്ഭുതമ് । ലവണോ ഽസൌ യഥാ യാതശ് ചണ്ഡാലത്വം മനോഭ്രമാത്
ഇപ്പോൾ നീ കേൾക്കൂ, മനസ്സിന്റെ ഭ്രമം മൂലം ലവണൻ എങ്ങനെ ചണ്ഡാളനായി മാറിയെന്ന അത്ഭുതകരമായ കഥ ഞാൻ പറയാം.
മനഃ കര്മഫലം ഭുങ്ക്തേ ശുഭം വാശുഭമ് ഏവ വാ । യഥൈതദ് ബുധ്യസേ നൂനം തഥാകര്ണയ രാഘവ
മനസ്സ് ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ, നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും, അതു തന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു. രാഘവ, നീ ഇതു മനസ്സിലാക്കും; അതിനാൽ ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കു.
ഹരിശ്ചന്ദ്രകുലോത്ഥേന ലവണേന പുരാനഘ । ഏകാന്തൈകോപവിഷ്ടേന ചിന്തിതം മനസാ ചിരമ്
ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ വംശത്തിൽ പിറന്ന ലവണൻ, പാപരഹിതനായവൻ, ഒരിടത്ത് ഒറ്റയ്ക്ക് ഇരുന്ന് ദീർഘകാലം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
പിതാമഹോ മേ സുമഹാന് രാജസൂയസ്യ യാജകഃ । അഹം തസ്യ കുലേ ജാതസ് തം യജേ മനസാ മഖമ്
എന്റെ അപ്പൂപ്പൻ മഹാനായിരുന്നു; രാജസൂയ യാഗത്തിന്റെ മുഖ്യയാജകനായിരുന്നു. ഞാൻ അവന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചു. ആ യാഗം ഞാൻ മനസ്സിൽ ചെയ്യുന്നു.
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ മനസാ കൃത്വാ സമ്ഭാരമ് ആദിതഃ । രാജസൂയസ്യ ദീക്ഷായാം വിവേശ സ മഹീപതിഃ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, യാഗത്തിനാവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒക്കെയും മനസ്സിൽ ഒരുക്കി, ആ രാജാവ് രാജസൂയ യാഗത്തിന്റെ ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ഋത്വിജശ് ചാര്ചയാമ് ആസ പൂജയാമ് ആസ സന്മുനീന് । ദേവതാ വന്ദയാമ് ആസ ജ്വാലയാമ് ആസ പാവകമ്
അവൻ യജ്ഞികന്മാരെ ആരാധിച്ചു, മഹാന്മാരായ സന്മുനികളെ ആദരിച്ചു, ദേവന്മാരെ വന്ദിച്ചു, അഗ്നിയെ തെളിച്ചു.
തസ്യേത്ഥം യജമാനസ്യ മനസ്യ് ഉപവനാന്തരേ । യയൌ സംവത്സരസ് സാഗ്രോ ദേവര്ഷിദ്വിജപൂജയാ
അങ്ങനെ, ആ യജമാനന്റെ മനസ്സ് തോട്ടത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരെയും മുനികളെയും ദ്വിജന്മാരെയും ആരാധിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു വർഷം കടന്നു പോയി.
ഭൂതേഭ്യോ ദ്വിജപൂര്വേഭ്യോ ദത്ത്വാ സര്വസ്വദക്ഷിണാമ് । വ്യബുധ്യത ദിനസ്യാന്തേ സ്വസ്മിന്ന് ഉപവനേ നൃപഃ
ഭൂതങ്ങൾക്കും ദ്വിജപുരുഷന്മാർക്കും തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ദാനം നൽകി, ആ രാജാവ് ദിവസാന്ത്യത്തിൽ തന്റെ തോട്ടത്തിൽ ഉണർന്നു.
ഏവം സ ലവണോ രാജാ രാജസൂയമ് അവാപ്തവാന് । മനസൈവ ഹി പുഷ്ടേന യുക്തസ് തസ്യ ഫലേന ച
ഇങ്ങനെ ലവണൻ എന്ന രാജാവ് രാജസൂയയാഗം നേടിയെടുത്തു, കാരണം അവന്റെ മനസ്സ് ശക്തമായിരുന്നതിനാൽ അതിന്റെ ഫലത്തിൽ അവൻ ഏകാഗ്രനായി.
അതശ് ചിത്തം നരം വിദ്ധി ഭോക്താരം സുഖദുഃഖയോഃ । തദ് അനാദാവ് അനായാസേ സത്യേ യോജയ രാഘവ
ആനന്ദവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നതായ മനസ്സാണ് മനുഷ്യന്. അതു ആരംഭമില്ലാത്ത, എളുപ്പത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സത്യത്തിൽ നീ സ്വയം ഉറപ്പിക്കണം, രാഘവ.
പൂര്ണേ ചേതസി സമ്പൂര്ണഃ പുമാന് നഷ്ടേ വിനശ്യതി । ദേഹോ ഽഹമ് ഇതി യേഷാം തു നിശ്ചയസ് തൈര് അലം ബുധൈഃ
മനസ്സ് നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണനാകും; അതു നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അവൻ നശിക്കും. 'ഞാൻ ശരീരമാണ്' എന്നുറപ്പുള്ളവരെ ജ്ഞാനികൾ അവഗണിക്കും.
പൂര്ണേ വിവേകവതി ചേതസി സമ്പ്രബുദ്ധേ ദുഃഖാന്യ് അലം വിഗലിതാനി വിവിക്തബുദ്ധേഃ । ഭാസ്വത്കരപ്രകടിതേ നനു പദ്മഷണ്ഡേ സങ്കോചജാഡ്യതിമിരാണി ചിരം കൃതാനി
വിവേകമുള്ള മനസ്സിൽ ഉണർവ് പൂർണ്ണമായാൽ, whose buddhi is clear, എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും അകന്നുപോകും. അതുപോലെ, കമലക്കുളത്തിൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ വീണാൽ, ദീർഘകാലം ഉണ്ടായിരുന്ന ഇരുണ്ടതും മന്ദതയും അകന്നുപോകും.
രാജസൂയഫലം പ്രാപ്തം ലവണേന ഖില പ്രഭോ । പ്രമാണം കിമ് ഇവാത്ര സ്യാത് കല്പനാജാലശമ്ബരേ
ലവണൻ രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ ഫലം നേടി, കൃഷിഭൂമിയുടെ അധിപനേ, ഈ കற்பനയുടെ വലയിൽ എന്ത് തെളിവ് വേണം?
യദാ ശാമ്ബരികഃ കാലേ സമ്പ്രാപ്തോ ലാവണീം സഭാമ് । തദാഹമ് അവസം തത്ര തത് പ്രത്യക്ഷേണ ദൃഷ്ടവാന്
ശാംബരികൻ നിശ്ചയിച്ച സമയത്ത് ലാവണിയുടെ സഭയിൽ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, ഞാൻ അവിടെ നേരിട്ട് സാക്ഷിയായി കണ്ടിരുന്നു.
അഹം സഭ്യൈസ് തതസ് തത്ര ഗതേ ശമ്ബരകാരിണി । കിമ് ഏതദ് ഇതി യത്നേന പൃഷ്ടശ് ച ലവണേന ച
ശാംബരികൻ അകത്തു കടന്നതിനു ശേഷം, ഞാൻ മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം ലാവണിയോട് ഈ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് ഉത്സാഹത്തോടെ ചോദിച്ചു.
ചിന്തയിത്വാ മയാ ദൃഷ്ട്വാ തത്ര യത് കഥിതം തതഃ । ശൃണു തത് തേ പ്രവക്ഷ്യാമി രാമ ശാമ്ബരികേഹിതമ്
അവിടെ നടന്നത് ഞാൻ ആലോചിച്ചു കണ്ടു. രാമാ, ശാംബരികനെ കുറിച്ച് സംഭവിച്ചതു ഞാൻ നിന്നോട് വിശദമായി പറയുന്നു, ശ്രദ്ധിക്കൂ.
രാജസൂയസ്യ കര്താരോ യേ ഹി തേ ദ്വാദശാബ്ദികമ് । ആപദ്ദുഃഖം പ്രാപ്നുവന്തി നാനാകാരദശാമയമ്
രാജസൂയ യാഗം നടത്തുന്നവർക്ക് പന്ത്രണ്ട് വർഷം വിവിധ തരത്തിലുള്ള കഷ്ടപ്പാടുകളും ദുരിതങ്ങളും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
അതശ് ശക്രേണ ഗഗനാദ് ദുഃഖായ ലവണസ്യ സഃ । പ്രഹിതോ ദേവദൂതോ ഹി രാമ ശാമ്ബരികാകൃതിഃ
അതിനാൽ, രാമാ, ഇന്ദ്രൻ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശാംബരികന്റെ രൂപത്തിൽ ദൈവദൂതനെ ലവണന് ദു:ഖം വരുത്താൻ അയച്ചു.