അഹോ നു ചിത്രം പദ്മോത്ഥൈര് ബദ്ധാസ് തന്തുഭിര് അദ്രയഃ । അവിദ്യമാനാ യാവിദ്യാ തയാ സര്വേ വശീകൃതാഃ
അയ്യോ, എത്ര അത്ഭുതം! താമരത്തണ്ടിൽ നിന്നുള്ള നൂലുകളിൽകൊണ്ട് പർവതങ്ങൾ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; ഇല്ലാത്ത അജ്ഞാനത്താൽ എല്ലാവരും അതിന്റെ അധീനരായി മാറുന്നു.
ഇദം തദ് വജ്രതാം യാതം രൂപമ് അസ്മിഞ് ജഗത്ത്രയേ । അവിദ്യയാപി യന് നാമ സദ് ഏവാസദ് ഇവ സ്ഥിതമ്
ഇതാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വജ്രംപോലെയുള്ള ദൃഢതയെത്തിയ രൂപം—അത് അജ്ഞാനമേ ആയിട്ടും, യാഥാർത്ഥ്യം ഇല്ലാത്തതുപോലെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അസ്യാസ് സംസാരമായായാ നട്യാസ് ത്രിഭുവനാങ്ഗനേ । രൂപം സദവബോധാര്ഥം കഥയാനുഗ്രഹാത് പുനഃ
ഈ ലോകമോഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ അരങ്ങിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഒരു നടിയെപ്പോലെയാണ്. യഥാർത്ഥ ബോധം ഉണ്ടാകാൻ, അതിന്റെ സത്യമുള്ള രൂപം ദയവായി വീണ്ടും വിശദമായി പറയാമോ.
അന്യച് ച സംശയോ ഽയം മേ മഹാത്മന് ഹൃദി വര്തതേ । ലവണോ ഽസൌ മഹാഭാഗഃ കിം താമ് ആപദമ് ആപ്തവാന്
മഹാത്മാവേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു സംശയവും ഉണ്ട്. ആ മഹാഭാഗനായ ലവണൻ ആ വലിയ ദുരന്തം നേരേയും?
സംശ്ലിഷ്ടയോര് അഹതയോര് ദ്വയോര് വാ ദേഹദേഹിനോഃ । ബ്രഹ്മന് ക ഇവ സംസാരീ ശുഭാശുഭഫലൈകഭുക്
ബ്രഹ്മനേ, ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്ന ആത്മാവും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് ദോഷം ഒന്നുമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഇവരിൽ ആരാണ് ഈ ലോകജീവിതം അനുഭവിച്ച് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്?
ലവണസ്യ തഥാ ദത്ത്വാ താമ് ആപദമ് അനുത്തമാമ് । കിം ഗതശ് ചഞ്ചലാരമ്ഭഃ കശ് ചാസാവ് ഐന്ദ്രജാലികഃ
അങ്ങനെ ലവണന് അത്യന്തം വലിയ ദുരന്തം വരുത്തിയ ശേഷം, ആരാണ് അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായത്? ആരാണ് ആ കപടവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ?
കാഷ്ഠകുഡ്യോപമോ ദേഹോ ന കിഞ്ചന ഇവാനഘ । സ്വപ്നാലോക ഇവാനേന ചേതസാ പരികല്പ്യതേ
നിഷ്കളങ്കനേ, ഈ ശരീരം ഒരു മരക്കെട്ടുപോലെയാണ്, ഒന്നുമല്ലാത്തതുപോലെയും. ഈ മനസ്സാണ് സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ലോകംപോലെ ഇതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ചേതസ് തു ജീവതാം യാതം ചിച്ഛക്തിപരിരൂഷിതമ് । വിദ്ധി സംസാരി സുമതേ കപിപോതകചഞ്ചലമ്
ചൈതന്യശക്തി നിറഞ്ഞ മനസ്സ് ജീവരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രിയ സുജ്ഞാനീ, അതാണ് ജന്മമരണചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതും, കുഞ്ഞ് കുരങ്ങിനെപ്പോലെ എപ്പോഴും അശാന്തമായതും.
ചേതോ ഹി കര്മഭാഗ് ദേഹേ നാനാകാരം ശരീരധൃത് । അഹങ്കാരമനോജീവനാമഭിഃ പരികഥ്യതേ
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, പലതരം രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. അതിനെ അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ജീവൻ എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു.
തസ്യേമാന്യ് അപ്രബുദ്ധസ്യ സുപ്രബുദ്ധസ്യ രാഘവ । സുഖദുഖാന്യ് അനന്താനി ന ശരീരസ്യ കാനിചിത്
രാഘവാ, അതായത് മനസ്സിന് — അതു ഉണർന്നതായാലും ഉണരാത്തതായാലും — അനന്തമായ സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ഇവ ദേഹത്തിനല്ല.
അപ്രബുദ്ധം മനോ നാനാസഞ്ജ്ഞാകല്പിതകല്പനമ് । വൃത്തീര് അനുപതച് ചിത്രാ വിചിത്രാകൃതിതാം ഗതമ്
ഉണരാത്ത മനസ്സ് പലതരം പേരുകളും ഭാവനകളും സൃഷ്ടിച്ച്, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായി അനേകം പ്രവൃത്തികൾ പിന്തുടരുന്നു.
അപ്രബുദ്ധമ് ഭവേദ് യാവന് നിദ്രാന്തം താവദ് ഏവ ഹി । സമ്ഭ്രമം പശ്യതി സ്വപ്നേ ന പ്രബുദ്ധഃ കദാചന
ഒരു മനുഷ്യന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ഉറക്കം തുടരുന്നു; അപ്പോഴാണ് സ്വപ്നത്തില് അവന് ആശയക്കുഴപ്പം കാണുന്നത്. ഉണർന്നാല് അങ്ങനെയൊന്നും കാണാറില്ല.
അജ്ഞാനനിദ്രാകുലിതോ ജീവോ യാവന് ന ബോധിതഃ । താവത് പശ്യതി ദുര്ബോധം സംസാരാരമ്ഭവിഭ്രമമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കത്തില് മുങ്ങിയ ജീവന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ലോകജീവിതത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും ഗ്രഹിക്കാനാവാത്ത കലഹവും അവന് കാണുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധസ്യ മനസസ് തമസ് സര്വം വിലീയതേ । കമലസ്യ യഥാ ഹ്യ് ആന്ധ്യം ദിനാലോകവികാസിനഃ
മനസ്സ് പൂര്ണമായി ഉണരുമ്പോള് എല്ലാ ഇരുണ്ടതയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; പുഷ്പം പകല് വെളിച്ചത്തില് വിരിയുമ്പോള് അതിലെ അന്ധത അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
ചിത്താവിദ്യാമനോജീവവാസനേതി കൃതാത്മഭിഃ । കര്മാത്മേതി ച യഃ പ്രോക്തസ് സ ദേഹീ ദുഃഖകോവിദഃ
മനസ്സ്, അജ്ഞാനം, മനോഭാവം, വാസസ്ഥലം, കര്മ്മം, ആത്മാവ് എന്നിവയെ തന്നെ എന്ന് കരുതുന്നവരാണ് ദേഹധാരികള്; ഇവര് ദുഃഖം അനുഭവിച്ചറിയുന്നവരാണ്.
ജഡോ ദേഹോ ന ദുഃഖാര്ഹോ ദുഃഖീ ജീവോ ഽവിചാരതഃ । അവിചാരോ ഘനാജ്ഞാനാദ് അജ്ഞാനം ദുഃഖകാരണമ്
ജഡമായ ഈ ശരീരത്തിന് ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല; വിവേകശൂന്യതയാൽ ആത്മാവാണ് ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. വിവേകശൂന്യത ദീർഘമായ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അജ്ഞാനമാണ് ദു:ഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം.
ശുഭാശുഭാനാം ധര്മാണാം ജീവോ വിഷയതാം ഗതഃ । അവിവേകൈകദോഷേണ കോശേ നേദം മഹാപദമ്
നല്ലതും ചീത്തയുമെന്ന പ്രവൃത്തികളിൽ ആത്മാവ് ആസക്തനായാൽ, വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന ഒരൊറ്റ ദോഷം കൊണ്ടു, ഈ പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്താൻ കഴിയുന്നില്ല.
അവിവേകാമയോത്തബ്ധം മനോ വിവിധവൃത്തിമത് । നാനാകാരവിഹാരേണ പരിഭ്രമതി ചക്രവത്
വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന രോഗത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സ്, പലവിധ പ്രവൃത്തികളുമായി, വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ കളിച്ചുകൊണ്ട് ചക്രംപോലെ അലയുന്നു.
ഉദേതി രൌതി ഹന്ത്യ് അത്തി യാതി വല്ഗതി നന്ദതി । മന ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് ന ശരീരം കദാചന
മനസാണ് ഈ ശരീരത്തിൽ ഉദയിക്കുകയും, നിലവിളിക്കുകയും, കൊല്ലുകയും, ഭക്ഷിക്കുകയും, പോകുകയും, ചാടുകയും, ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്; ശരീരമല്ല, മനസാണ് എല്ലാം ചെയ്യുന്നത്.
യഥാ ഗൃഹപതിര് ഗേഹേ രഥേ വാ സാരഥിര് യഥാ । യഥാ ഭുജങ്ഗോ ഭസ്ത്രായാം ശരീരേ ഽസ്മിംസ് തഥാ മനഃ
എങ്ങനെയാണോ ഒരു വീട്ടുകാരന് തന്റെ വീട്ടില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു രഥസാരഥി രഥത്തില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു പാമ്പ് അതിന്റെ കുഴിയില് കഴിയുന്നതോ, അതുപോലെയാണ് മനസ്സ് ഈ ശരീരത്തിനുള്ളില് താമസിക്കുന്നത്.
അചലേ ചഞ്ചലാകാരഃ പാദപേ പവനോ യഥാ । സ്ഫുരത്യ് ഏവം മനോ ദേഹേ സ്ഥിതോ ദേഹോ ന ചേതസി
നിശ്ചലമായ വൃക്ഷങ്ങള്ക്കിടയില് കാറ്റ് ചഞ്ചലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിനുള്ളില് മനസ്സ് സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാല് ശരീരം മനസ്സിനകത്തേക്ക് കടക്കാറില്ല.
സര്വേഷു സുഖദുഃഖേഷു സര്വാസു കലനാസു ച । മനഃ കര്തൃ മനോ ഭോക്തൃ മാനസം വിദ്ധി മാനവമ്
എല്ലാ സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും, എല്ലാ ചിന്തകളിലും, ചെയ്യുന്നതും അനുഭവിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. യഥാർത്ഥ മനുഷ്യന് മനസ്സാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അത്ര തേ ശൃണു വക്ഷ്യാമി വൃത്താന്തമ് ഇമമ് അദ്ഭുതമ് । ലവണോ ഽസൌ യഥാ യാതശ് ചണ്ഡാലത്വം മനോഭ്രമാത്
ഇപ്പോൾ നീ കേൾക്കൂ, മനസ്സിന്റെ ഭ്രമം മൂലം ലവണൻ എങ്ങനെ ചണ്ഡാളനായി മാറിയെന്ന അത്ഭുതകരമായ കഥ ഞാൻ പറയാം.
മനഃ കര്മഫലം ഭുങ്ക്തേ ശുഭം വാശുഭമ് ഏവ വാ । യഥൈതദ് ബുധ്യസേ നൂനം തഥാകര്ണയ രാഘവ
മനസ്സ് ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ, നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും, അതു തന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു. രാഘവ, നീ ഇതു മനസ്സിലാക്കും; അതിനാൽ ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കു.
ഹരിശ്ചന്ദ്രകുലോത്ഥേന ലവണേന പുരാനഘ । ഏകാന്തൈകോപവിഷ്ടേന ചിന്തിതം മനസാ ചിരമ്
ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ വംശത്തിൽ പിറന്ന ലവണൻ, പാപരഹിതനായവൻ, ഒരിടത്ത് ഒറ്റയ്ക്ക് ഇരുന്ന് ദീർഘകാലം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
പിതാമഹോ മേ സുമഹാന് രാജസൂയസ്യ യാജകഃ । അഹം തസ്യ കുലേ ജാതസ് തം യജേ മനസാ മഖമ്
എന്റെ അപ്പൂപ്പൻ മഹാനായിരുന്നു; രാജസൂയ യാഗത്തിന്റെ മുഖ്യയാജകനായിരുന്നു. ഞാൻ അവന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചു. ആ യാഗം ഞാൻ മനസ്സിൽ ചെയ്യുന്നു.
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ മനസാ കൃത്വാ സമ്ഭാരമ് ആദിതഃ । രാജസൂയസ്യ ദീക്ഷായാം വിവേശ സ മഹീപതിഃ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, യാഗത്തിനാവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒക്കെയും മനസ്സിൽ ഒരുക്കി, ആ രാജാവ് രാജസൂയ യാഗത്തിന്റെ ദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ഋത്വിജശ് ചാര്ചയാമ് ആസ പൂജയാമ് ആസ സന്മുനീന് । ദേവതാ വന്ദയാമ് ആസ ജ്വാലയാമ് ആസ പാവകമ്
അവൻ യജ്ഞികന്മാരെ ആരാധിച്ചു, മഹാന്മാരായ സന്മുനികളെ ആദരിച്ചു, ദേവന്മാരെ വന്ദിച്ചു, അഗ്നിയെ തെളിച്ചു.
തസ്യേത്ഥം യജമാനസ്യ മനസ്യ് ഉപവനാന്തരേ । യയൌ സംവത്സരസ് സാഗ്രോ ദേവര്ഷിദ്വിജപൂജയാ
അങ്ങനെ, ആ യജമാനന്റെ മനസ്സ് തോട്ടത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരെയും മുനികളെയും ദ്വിജന്മാരെയും ആരാധിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു വർഷം കടന്നു പോയി.
ഭൂതേഭ്യോ ദ്വിജപൂര്വേഭ്യോ ദത്ത്വാ സര്വസ്വദക്ഷിണാമ് । വ്യബുധ്യത ദിനസ്യാന്തേ സ്വസ്മിന്ന് ഉപവനേ നൃപഃ
ഭൂതങ്ങൾക്കും ദ്വിജപുരുഷന്മാർക്കും തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ദാനം നൽകി, ആ രാജാവ് ദിവസാന്ത്യത്തിൽ തന്റെ തോട്ടത്തിൽ ഉണർന്നു.