സംസാരവാസനാ ചേതോ യദി നാമ ന പൂരയേത് । തജ് ജാഗ്രത്സ്വപ്നസംരമ്ഭാഃ കം നയേയുര് ഇഹാപദമ്
സംസാരത്തോടുള്ള മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നില്ലെങ്കിൽ, ജാഗ്രതയിലോ സ്വപ്നത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്ന കലഹങ്ങൾ ഇവിടെ എന്ത് ദോഷം ചെയ്യും?
ദൃശ്യന്തേ രൌരവാവീചിനരകാനര്ഥശാസനാഃ । മിഥ്യാജ്ഞാനേ ഗതേ വൃദ്ധിം സ്വര്ഗോപവനഭൂമിഷു
മിഥ്യാജ്ഞാനം വളരുമ്പോൾ, രൗരവം, അവീചി തുടങ്ങിയ നരകങ്ങളും അവിടങ്ങളിലെ കഷ്ടപ്പാടുകളും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ പൂന്തോട്ടങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും കൂടി വ്യാപിക്കുന്നു എന്ന് കാണാം.
അനയാ വേധിതം ചേതോ ബിസതന്താവ് അപി ക്ഷണാത് । പശ്യത്യ് അഖിലസംസാരസാഗരാവര്തവിഭ്രമമ്
ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ തുളച്ച് കയറിയാൽ, ഒരു താമരനൂലിന്റെ തന്തുവിനും ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മുഴുവൻ സംസാരസമുദ്രത്തിലെ ഭ്രമണവും ആശങ്കയും കാണാൻ കഴിയുന്നു.
അനയോപഹതേ ചിത്തേ രാജ്യ ഏവ ഹി സംസ്ഥിതഃ । താസ് താ ദശാ ജനോ യാതി യാ ന യോഗ്യാശ് ശ്വപാകിനഃ
ഈ അജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സ് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, രാജത്വത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, മനുഷ്യൻ ശ്വപാകന്മാർക്കു പോലും യോജിക്കാത്ത അവസ്ഥകളിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തസ്മാദ് രാമ പരിത്യജ്യ വാസനാം ഭവബന്ധനീമ് । സര്വഭാവമയീം തിഷ്ഠ നീരാഗസ് സ്ഫടികോ യഥാ
അതിനാൽ, രാമാ, ഭവബന്ധനമായ ആ വാസനയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ ഭാവങ്ങളിലുമുള്ളവനായി, ആകാംക്ഷകളില്ലാതെ, സ്ഫടികംപോലെ നിർമലനായി നിലകൊൾക.
തിഷ്ഠതസ് തവ കാര്യേഷു മാസ്തു രാഗാനുരഞ്ജനാ । സ്ഫടികസ്യേവ ചിത്രാണി പ്രതിബിമ്ബാനി ഗൃഹ്ണതഃ
നീ നിന്റെ കര്മ്മങ്ങളില് ഏര്പ്പെടുമ്പോള്, മനസ്സില് ആസക്തിയുടെ പാടുപോലും ഉണ്ടാകരുത്. പലവിധ പ്രതിഫലനങ്ങള് സ്വീകരിച്ചാലും, സ്ഫടികം എപ്പോഴും മാറ്റമില്ലാതെ ഇരിക്കുമല്ലോ, അതുപോലെയാണ്.
വിഗതകൌതുകസങ്ഗസമിദ്ധയാ യദി കരോഷി സദൈവ ഹി ലീലയാ । വരധിയാ ജഗതി പ്രകൃതിക്രിയാസ് തദ് അസി കേന മഹാന് ഉപമീയസേ
കൗതുകമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, ഉന്നതമായ മനസ്സോടെ, ഈ ലോകത്ത് സ്വാഭാവികമായ പ്രവര്ത്തികള് എളുപ്പത്തില് ചെയ്യുമ്പോള്, നിന്റെ മഹത്വം എന്തിനോട് ഉപമിക്കാനാവും?
ഏവമ് ഉക്തോ ഭഗവതാ വസിഷ്ഠേന മഹാത്മനാ । രാമഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ ഉന്മീലിത ഇവാബഭൌ
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന് ഭഗവാന് ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചപ്പോള്, കമലദളനയനായ രാമന് ഉണര്ന്നതുപോലെ തിളങ്ങി.
വികാസിതാന്തഃകരണശ് ശോഭാമ് അലമ് ഉപായയൌ । ആശ്വസ്തസ് തമസി ക്ഷീണേ പദ്മോ ഽര്കാലോകവാന് ഇവ
അവന്റെ ഉള്ള് പുഷ്പിച്ചു, അത്ഭുതമായ പ്രകാശം ലഭിച്ചു; ഇരുണ്ടതൊക്കെ മാറിയതോടെ, സൂര്യപ്രകാശം നിറഞ്ഞ കമലപൂവുപോലെ അവന് ആശ്വാസം അനുഭവിച്ചു.
ബോധവിസ്മയസഞ്ജാതസൌമ്യസ്മിതസിതാനനഃ । ദന്തരശ്മിസുധാധൌതാമ് ഇമാം വാചമ് ഉവാച ച
അറിയലും അത്ഭുതവും നിറഞ്ഞ ഒരു മൃദുലമായ പുഞ്ചിരിയോടെ, മുഖം ചന്ദ്രന്റെ അമൃതകിരണങ്ങളിൽ കഴുകിയതുപോലെ ദീപ്തമായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
അഹോ നു ചിത്രം പദ്മോത്ഥൈര് ബദ്ധാസ് തന്തുഭിര് അദ്രയഃ । അവിദ്യമാനാ യാവിദ്യാ തയാ സര്വേ വശീകൃതാഃ
അയ്യോ, എത്ര അത്ഭുതം! താമരത്തണ്ടിൽ നിന്നുള്ള നൂലുകളിൽകൊണ്ട് പർവതങ്ങൾ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; ഇല്ലാത്ത അജ്ഞാനത്താൽ എല്ലാവരും അതിന്റെ അധീനരായി മാറുന്നു.
ഇദം തദ് വജ്രതാം യാതം രൂപമ് അസ്മിഞ് ജഗത്ത്രയേ । അവിദ്യയാപി യന് നാമ സദ് ഏവാസദ് ഇവ സ്ഥിതമ്
ഇതാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വജ്രംപോലെയുള്ള ദൃഢതയെത്തിയ രൂപം—അത് അജ്ഞാനമേ ആയിട്ടും, യാഥാർത്ഥ്യം ഇല്ലാത്തതുപോലെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അസ്യാസ് സംസാരമായായാ നട്യാസ് ത്രിഭുവനാങ്ഗനേ । രൂപം സദവബോധാര്ഥം കഥയാനുഗ്രഹാത് പുനഃ
ഈ ലോകമോഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ അരങ്ങിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഒരു നടിയെപ്പോലെയാണ്. യഥാർത്ഥ ബോധം ഉണ്ടാകാൻ, അതിന്റെ സത്യമുള്ള രൂപം ദയവായി വീണ്ടും വിശദമായി പറയാമോ.
അന്യച് ച സംശയോ ഽയം മേ മഹാത്മന് ഹൃദി വര്തതേ । ലവണോ ഽസൌ മഹാഭാഗഃ കിം താമ് ആപദമ് ആപ്തവാന്
മഹാത്മാവേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു സംശയവും ഉണ്ട്. ആ മഹാഭാഗനായ ലവണൻ ആ വലിയ ദുരന്തം നേരേയും?
സംശ്ലിഷ്ടയോര് അഹതയോര് ദ്വയോര് വാ ദേഹദേഹിനോഃ । ബ്രഹ്മന് ക ഇവ സംസാരീ ശുഭാശുഭഫലൈകഭുക്
ബ്രഹ്മനേ, ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്ന ആത്മാവും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് ദോഷം ഒന്നുമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഇവരിൽ ആരാണ് ഈ ലോകജീവിതം അനുഭവിച്ച് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്?
ലവണസ്യ തഥാ ദത്ത്വാ താമ് ആപദമ് അനുത്തമാമ് । കിം ഗതശ് ചഞ്ചലാരമ്ഭഃ കശ് ചാസാവ് ഐന്ദ്രജാലികഃ
അങ്ങനെ ലവണന് അത്യന്തം വലിയ ദുരന്തം വരുത്തിയ ശേഷം, ആരാണ് അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായത്? ആരാണ് ആ കപടവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ?
കാഷ്ഠകുഡ്യോപമോ ദേഹോ ന കിഞ്ചന ഇവാനഘ । സ്വപ്നാലോക ഇവാനേന ചേതസാ പരികല്പ്യതേ
നിഷ്കളങ്കനേ, ഈ ശരീരം ഒരു മരക്കെട്ടുപോലെയാണ്, ഒന്നുമല്ലാത്തതുപോലെയും. ഈ മനസ്സാണ് സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ലോകംപോലെ ഇതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ചേതസ് തു ജീവതാം യാതം ചിച്ഛക്തിപരിരൂഷിതമ് । വിദ്ധി സംസാരി സുമതേ കപിപോതകചഞ്ചലമ്
ചൈതന്യശക്തി നിറഞ്ഞ മനസ്സ് ജീവരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രിയ സുജ്ഞാനീ, അതാണ് ജന്മമരണചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതും, കുഞ്ഞ് കുരങ്ങിനെപ്പോലെ എപ്പോഴും അശാന്തമായതും.
ചേതോ ഹി കര്മഭാഗ് ദേഹേ നാനാകാരം ശരീരധൃത് । അഹങ്കാരമനോജീവനാമഭിഃ പരികഥ്യതേ
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, പലതരം രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. അതിനെ അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ജീവൻ എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു.
തസ്യേമാന്യ് അപ്രബുദ്ധസ്യ സുപ്രബുദ്ധസ്യ രാഘവ । സുഖദുഖാന്യ് അനന്താനി ന ശരീരസ്യ കാനിചിത്
രാഘവാ, അതായത് മനസ്സിന് — അതു ഉണർന്നതായാലും ഉണരാത്തതായാലും — അനന്തമായ സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ഇവ ദേഹത്തിനല്ല.
അപ്രബുദ്ധം മനോ നാനാസഞ്ജ്ഞാകല്പിതകല്പനമ് । വൃത്തീര് അനുപതച് ചിത്രാ വിചിത്രാകൃതിതാം ഗതമ്
ഉണരാത്ത മനസ്സ് പലതരം പേരുകളും ഭാവനകളും സൃഷ്ടിച്ച്, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായി അനേകം പ്രവൃത്തികൾ പിന്തുടരുന്നു.
അപ്രബുദ്ധമ് ഭവേദ് യാവന് നിദ്രാന്തം താവദ് ഏവ ഹി । സമ്ഭ്രമം പശ്യതി സ്വപ്നേ ന പ്രബുദ്ധഃ കദാചന
ഒരു മനുഷ്യന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ഉറക്കം തുടരുന്നു; അപ്പോഴാണ് സ്വപ്നത്തില് അവന് ആശയക്കുഴപ്പം കാണുന്നത്. ഉണർന്നാല് അങ്ങനെയൊന്നും കാണാറില്ല.
അജ്ഞാനനിദ്രാകുലിതോ ജീവോ യാവന് ന ബോധിതഃ । താവത് പശ്യതി ദുര്ബോധം സംസാരാരമ്ഭവിഭ്രമമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കത്തില് മുങ്ങിയ ജീവന് ഉണരാത്തിരിക്കുമ്പോള് ലോകജീവിതത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും ഗ്രഹിക്കാനാവാത്ത കലഹവും അവന് കാണുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധസ്യ മനസസ് തമസ് സര്വം വിലീയതേ । കമലസ്യ യഥാ ഹ്യ് ആന്ധ്യം ദിനാലോകവികാസിനഃ
മനസ്സ് പൂര്ണമായി ഉണരുമ്പോള് എല്ലാ ഇരുണ്ടതയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; പുഷ്പം പകല് വെളിച്ചത്തില് വിരിയുമ്പോള് അതിലെ അന്ധത അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
ചിത്താവിദ്യാമനോജീവവാസനേതി കൃതാത്മഭിഃ । കര്മാത്മേതി ച യഃ പ്രോക്തസ് സ ദേഹീ ദുഃഖകോവിദഃ
മനസ്സ്, അജ്ഞാനം, മനോഭാവം, വാസസ്ഥലം, കര്മ്മം, ആത്മാവ് എന്നിവയെ തന്നെ എന്ന് കരുതുന്നവരാണ് ദേഹധാരികള്; ഇവര് ദുഃഖം അനുഭവിച്ചറിയുന്നവരാണ്.
ജഡോ ദേഹോ ന ദുഃഖാര്ഹോ ദുഃഖീ ജീവോ ഽവിചാരതഃ । അവിചാരോ ഘനാജ്ഞാനാദ് അജ്ഞാനം ദുഃഖകാരണമ്
ജഡമായ ഈ ശരീരത്തിന് ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല; വിവേകശൂന്യതയാൽ ആത്മാവാണ് ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. വിവേകശൂന്യത ദീർഘമായ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അജ്ഞാനമാണ് ദു:ഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം.
ശുഭാശുഭാനാം ധര്മാണാം ജീവോ വിഷയതാം ഗതഃ । അവിവേകൈകദോഷേണ കോശേ നേദം മഹാപദമ്
നല്ലതും ചീത്തയുമെന്ന പ്രവൃത്തികളിൽ ആത്മാവ് ആസക്തനായാൽ, വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന ഒരൊറ്റ ദോഷം കൊണ്ടു, ഈ പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്താൻ കഴിയുന്നില്ല.
അവിവേകാമയോത്തബ്ധം മനോ വിവിധവൃത്തിമത് । നാനാകാരവിഹാരേണ പരിഭ്രമതി ചക്രവത്
വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന രോഗത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സ്, പലവിധ പ്രവൃത്തികളുമായി, വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ കളിച്ചുകൊണ്ട് ചക്രംപോലെ അലയുന്നു.
ഉദേതി രൌതി ഹന്ത്യ് അത്തി യാതി വല്ഗതി നന്ദതി । മന ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് ന ശരീരം കദാചന
മനസാണ് ഈ ശരീരത്തിൽ ഉദയിക്കുകയും, നിലവിളിക്കുകയും, കൊല്ലുകയും, ഭക്ഷിക്കുകയും, പോകുകയും, ചാടുകയും, ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്; ശരീരമല്ല, മനസാണ് എല്ലാം ചെയ്യുന്നത്.
യഥാ ഗൃഹപതിര് ഗേഹേ രഥേ വാ സാരഥിര് യഥാ । യഥാ ഭുജങ്ഗോ ഭസ്ത്രായാം ശരീരേ ഽസ്മിംസ് തഥാ മനഃ
എങ്ങനെയാണോ ഒരു വീട്ടുകാരന് തന്റെ വീട്ടില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു രഥസാരഥി രഥത്തില് ഇരിക്കുന്നതോ, ഒരു പാമ്പ് അതിന്റെ കുഴിയില് കഴിയുന്നതോ, അതുപോലെയാണ് മനസ്സ് ഈ ശരീരത്തിനുള്ളില് താമസിക്കുന്നത്.