രജ്ജുസര്പവികല്പൌ ദ്വാവ് അജ്ഞാനൈകോപകല്പിതൌ । ജ്ഞേന ത്വ് ഏകൈവ നിര്ണീതാ ബ്രഹ്മദൃഷ്ടിര് അകൃത്രിമാ
കയറ്റവും പാമ്പും എന്ന രണ്ടു ഭ്രമങ്ങളും അജ്ഞാനമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അറിവ് വന്നാൽ ഒന്ന് മാത്രം നിലനിൽക്കും — സ്വാഭാവികമായ ബ്രഹ്മദർശനം.
മാ ഭവാജ്ഞോ ഭവ ജ്ഞസ് ത്വം ജഹി സംസാരവാസനാഃ । അനാത്മന്യ് ആത്മഭാവേന കിമ് അന്യ ഇവ രോദിഷി
നീ അജ്ഞാനിയായിരിക്കരുത്, അറിവുള്ളവനാവു. ലോകവാസനകൾ ഉപേക്ഷിക്കു. ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ ആത്മാവെന്നു കരുതി നീ മറ്റൊരാളായപോലെ എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു?
കസ് തവായം ജഡോ മൂകോ ദേഹോ ഭവതി രാഘവ । യദര്ഥം സുഖദുഃഖാഭ്യാമ് അവശഃ പരിഹീയതേ
രാഘവാ, ഈ ജഡവും മൗനവുമായ ശരീരം നിനക്കെന്താണ്? അതിന്റെ കാരണത്താൽ നീ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ അടിമയായ് കഴിയുന്നതെന്തിന്?
യഥാ ഹി കാഷ്ഠജതുനോര് യഥാ ബദരകുണ്ഡയോഃ । ശ്ലിഷ്ടയോര് അപി നൈകത്വം ദേഹദേഹവതോസ് തഥാ
മരവും പിച്ചയും ചേർത്തുവച്ചാലും അവ രണ്ടും ഒരൊറ്റതാകില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ രണ്ട് പഴക്കിണ്ണങ്ങൾ ചേർത്ത് പിടിപ്പിച്ചാലും അവ ഒന്നാകില്ല. അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരവും അതിൽ പാർക്കുന്ന ആത്മാവും ഒരുമയില്ല.
ഭസ്ത്രാദാഹേ യഥാ ദാഹോ ന ഭസ്ത്രാന്തരവര്തിനഃ । പവനസ്യ തഥാ ദേഹനാശേ നാത്മ വിനശ്യതി
കൂശയിൽ തീ കത്തുമ്പോൾ അതിനുള്ളിലെ വായുവിന് ഒന്നും സംഭവിക്കില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ ശരീരം നശിച്ചാലും ആത്മാവ് നശിക്കില്ല.
ദുഃഖിതോ ഽഹം സുഖാഢ്യോ ഽഹമ് ഇതി ഭ്രാന്തീ രഘൂദ്വഹ । അനയോപഹതേ ചിത്തേ ദുഷ്പാരേഹ കദര്ഥനാ
‘ഞാൻ ദു:ഖിതനാണ്, ഞാൻ സന്തോഷവാനാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമം മനസ്സിൽ പിടിമുറുക്കുമ്പോൾ, രഘുവംശജാ, അതു മനസ്സിനെ വല്ലാതെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ അതിജയിക്കാനാവുക വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
മിഥ്യൈവാനര്ഥകാരിണ്യാ മനോമനനപീനയാ । അനയാ ദുഃഖദായിന്യാ മഹാമോഹമലാന്ധയാ
ഇങ്ങനെ തെറ്റായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന, മനസ്സിനെ വളർത്തുന്ന ഭാവനയാൽ, മഹാമോഹത്തിന്റെ മലയിൽ അകപ്പെട്ട്, മനുഷ്യൻ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
ചന്ദ്രബിമ്ബേ സുധാര്ദ്രേ ഽപി കൃത്വാ രൌരവകല്പനാമ് । നാരകം ദാഹസംശോഷദുഃഖം സമനുഭൂയതേ
ചന്ദ്രന്റെ നിറഞ്ഞ, അമൃതം നിറഞ്ഞ മുഖം കാണുമ്പോഴും, അതിനെ രൗരവനരകമായി കരുതിയാൽ, അഗ്നിയിൽ കത്തുന്നവനെയും ഉണക്കപ്പെടുന്നവനെയും പോലെ നരകവേദന അനുഭവപ്പെടും.
ജലലോലോച്ചകല്ഹാരപുഷ്പശീതലവീചിഷു । സരസ്സു മൃഗതൃഷ്ണാഢ്യം മഹത്ത്വം പരിദൃശ്യതേ
തണുത്ത തിരമാലകളും നീരിലാവുന്ന താമരമാലകളും ഉള്ള തടാകങ്ങളിൽ പോലും, മൃഗതൃഷ്ണയുടെ വലിയത്വം കാണപ്പെടുന്നു.
നഭോനഗരനിര്മാണപാതോത്പതനസമ്ഭ്രമാഃ । സ്വപ്നാദിഷ്വ് അനുഭൂയന്തേ വിചിത്രസുഖദുഃഖദാഃ
ആകാശനഗരം പണിയുന്നതും, താഴേക്ക് വീഴുന്നതും, പറക്കുന്നതും പോലുള്ള ആവേശങ്ങൾ സ്വപ്നങ്ങളിലും അതുപോലുള്ള അവസ്ഥകളിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു; അവ പലവിധ സുഖവും ദുഃഖവും നൽകുന്നു.
സംസാരവാസനാ ചേതോ യദി നാമ ന പൂരയേത് । തജ് ജാഗ്രത്സ്വപ്നസംരമ്ഭാഃ കം നയേയുര് ഇഹാപദമ്
സംസാരത്തോടുള്ള മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നില്ലെങ്കിൽ, ജാഗ്രതയിലോ സ്വപ്നത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്ന കലഹങ്ങൾ ഇവിടെ എന്ത് ദോഷം ചെയ്യും?
ദൃശ്യന്തേ രൌരവാവീചിനരകാനര്ഥശാസനാഃ । മിഥ്യാജ്ഞാനേ ഗതേ വൃദ്ധിം സ്വര്ഗോപവനഭൂമിഷു
മിഥ്യാജ്ഞാനം വളരുമ്പോൾ, രൗരവം, അവീചി തുടങ്ങിയ നരകങ്ങളും അവിടങ്ങളിലെ കഷ്ടപ്പാടുകളും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ പൂന്തോട്ടങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും കൂടി വ്യാപിക്കുന്നു എന്ന് കാണാം.
അനയാ വേധിതം ചേതോ ബിസതന്താവ് അപി ക്ഷണാത് । പശ്യത്യ് അഖിലസംസാരസാഗരാവര്തവിഭ്രമമ്
ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ തുളച്ച് കയറിയാൽ, ഒരു താമരനൂലിന്റെ തന്തുവിനും ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മുഴുവൻ സംസാരസമുദ്രത്തിലെ ഭ്രമണവും ആശങ്കയും കാണാൻ കഴിയുന്നു.
അനയോപഹതേ ചിത്തേ രാജ്യ ഏവ ഹി സംസ്ഥിതഃ । താസ് താ ദശാ ജനോ യാതി യാ ന യോഗ്യാശ് ശ്വപാകിനഃ
ഈ അജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സ് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, രാജത്വത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, മനുഷ്യൻ ശ്വപാകന്മാർക്കു പോലും യോജിക്കാത്ത അവസ്ഥകളിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തസ്മാദ് രാമ പരിത്യജ്യ വാസനാം ഭവബന്ധനീമ് । സര്വഭാവമയീം തിഷ്ഠ നീരാഗസ് സ്ഫടികോ യഥാ
അതിനാൽ, രാമാ, ഭവബന്ധനമായ ആ വാസനയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ ഭാവങ്ങളിലുമുള്ളവനായി, ആകാംക്ഷകളില്ലാതെ, സ്ഫടികംപോലെ നിർമലനായി നിലകൊൾക.
തിഷ്ഠതസ് തവ കാര്യേഷു മാസ്തു രാഗാനുരഞ്ജനാ । സ്ഫടികസ്യേവ ചിത്രാണി പ്രതിബിമ്ബാനി ഗൃഹ്ണതഃ
നീ നിന്റെ കര്മ്മങ്ങളില് ഏര്പ്പെടുമ്പോള്, മനസ്സില് ആസക്തിയുടെ പാടുപോലും ഉണ്ടാകരുത്. പലവിധ പ്രതിഫലനങ്ങള് സ്വീകരിച്ചാലും, സ്ഫടികം എപ്പോഴും മാറ്റമില്ലാതെ ഇരിക്കുമല്ലോ, അതുപോലെയാണ്.
വിഗതകൌതുകസങ്ഗസമിദ്ധയാ യദി കരോഷി സദൈവ ഹി ലീലയാ । വരധിയാ ജഗതി പ്രകൃതിക്രിയാസ് തദ് അസി കേന മഹാന് ഉപമീയസേ
കൗതുകമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, ഉന്നതമായ മനസ്സോടെ, ഈ ലോകത്ത് സ്വാഭാവികമായ പ്രവര്ത്തികള് എളുപ്പത്തില് ചെയ്യുമ്പോള്, നിന്റെ മഹത്വം എന്തിനോട് ഉപമിക്കാനാവും?
ഏവമ് ഉക്തോ ഭഗവതാ വസിഷ്ഠേന മഹാത്മനാ । രാമഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ ഉന്മീലിത ഇവാബഭൌ
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന് ഭഗവാന് ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചപ്പോള്, കമലദളനയനായ രാമന് ഉണര്ന്നതുപോലെ തിളങ്ങി.
വികാസിതാന്തഃകരണശ് ശോഭാമ് അലമ് ഉപായയൌ । ആശ്വസ്തസ് തമസി ക്ഷീണേ പദ്മോ ഽര്കാലോകവാന് ഇവ
അവന്റെ ഉള്ള് പുഷ്പിച്ചു, അത്ഭുതമായ പ്രകാശം ലഭിച്ചു; ഇരുണ്ടതൊക്കെ മാറിയതോടെ, സൂര്യപ്രകാശം നിറഞ്ഞ കമലപൂവുപോലെ അവന് ആശ്വാസം അനുഭവിച്ചു.
ബോധവിസ്മയസഞ്ജാതസൌമ്യസ്മിതസിതാനനഃ । ദന്തരശ്മിസുധാധൌതാമ് ഇമാം വാചമ് ഉവാച ച
അറിയലും അത്ഭുതവും നിറഞ്ഞ ഒരു മൃദുലമായ പുഞ്ചിരിയോടെ, മുഖം ചന്ദ്രന്റെ അമൃതകിരണങ്ങളിൽ കഴുകിയതുപോലെ ദീപ്തമായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
അഹോ നു ചിത്രം പദ്മോത്ഥൈര് ബദ്ധാസ് തന്തുഭിര് അദ്രയഃ । അവിദ്യമാനാ യാവിദ്യാ തയാ സര്വേ വശീകൃതാഃ
അയ്യോ, എത്ര അത്ഭുതം! താമരത്തണ്ടിൽ നിന്നുള്ള നൂലുകളിൽകൊണ്ട് പർവതങ്ങൾ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; ഇല്ലാത്ത അജ്ഞാനത്താൽ എല്ലാവരും അതിന്റെ അധീനരായി മാറുന്നു.
ഇദം തദ് വജ്രതാം യാതം രൂപമ് അസ്മിഞ് ജഗത്ത്രയേ । അവിദ്യയാപി യന് നാമ സദ് ഏവാസദ് ഇവ സ്ഥിതമ്
ഇതാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വജ്രംപോലെയുള്ള ദൃഢതയെത്തിയ രൂപം—അത് അജ്ഞാനമേ ആയിട്ടും, യാഥാർത്ഥ്യം ഇല്ലാത്തതുപോലെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അസ്യാസ് സംസാരമായായാ നട്യാസ് ത്രിഭുവനാങ്ഗനേ । രൂപം സദവബോധാര്ഥം കഥയാനുഗ്രഹാത് പുനഃ
ഈ ലോകമോഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ അരങ്ങിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഒരു നടിയെപ്പോലെയാണ്. യഥാർത്ഥ ബോധം ഉണ്ടാകാൻ, അതിന്റെ സത്യമുള്ള രൂപം ദയവായി വീണ്ടും വിശദമായി പറയാമോ.
അന്യച് ച സംശയോ ഽയം മേ മഹാത്മന് ഹൃദി വര്തതേ । ലവണോ ഽസൌ മഹാഭാഗഃ കിം താമ് ആപദമ് ആപ്തവാന്
മഹാത്മാവേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു സംശയവും ഉണ്ട്. ആ മഹാഭാഗനായ ലവണൻ ആ വലിയ ദുരന്തം നേരേയും?
സംശ്ലിഷ്ടയോര് അഹതയോര് ദ്വയോര് വാ ദേഹദേഹിനോഃ । ബ്രഹ്മന് ക ഇവ സംസാരീ ശുഭാശുഭഫലൈകഭുക്
ബ്രഹ്മനേ, ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്ന ആത്മാവും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് ദോഷം ഒന്നുമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഇവരിൽ ആരാണ് ഈ ലോകജീവിതം അനുഭവിച്ച് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്?
ലവണസ്യ തഥാ ദത്ത്വാ താമ് ആപദമ് അനുത്തമാമ് । കിം ഗതശ് ചഞ്ചലാരമ്ഭഃ കശ് ചാസാവ് ഐന്ദ്രജാലികഃ
അങ്ങനെ ലവണന് അത്യന്തം വലിയ ദുരന്തം വരുത്തിയ ശേഷം, ആരാണ് അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായത്? ആരാണ് ആ കപടവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ?
കാഷ്ഠകുഡ്യോപമോ ദേഹോ ന കിഞ്ചന ഇവാനഘ । സ്വപ്നാലോക ഇവാനേന ചേതസാ പരികല്പ്യതേ
നിഷ്കളങ്കനേ, ഈ ശരീരം ഒരു മരക്കെട്ടുപോലെയാണ്, ഒന്നുമല്ലാത്തതുപോലെയും. ഈ മനസ്സാണ് സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ലോകംപോലെ ഇതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ചേതസ് തു ജീവതാം യാതം ചിച്ഛക്തിപരിരൂഷിതമ് । വിദ്ധി സംസാരി സുമതേ കപിപോതകചഞ്ചലമ്
ചൈതന്യശക്തി നിറഞ്ഞ മനസ്സ് ജീവരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രിയ സുജ്ഞാനീ, അതാണ് ജന്മമരണചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതും, കുഞ്ഞ് കുരങ്ങിനെപ്പോലെ എപ്പോഴും അശാന്തമായതും.
ചേതോ ഹി കര്മഭാഗ് ദേഹേ നാനാകാരം ശരീരധൃത് । അഹങ്കാരമനോജീവനാമഭിഃ പരികഥ്യതേ
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, പലതരം രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. അതിനെ അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ജീവൻ എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു.
തസ്യേമാന്യ് അപ്രബുദ്ധസ്യ സുപ്രബുദ്ധസ്യ രാഘവ । സുഖദുഖാന്യ് അനന്താനി ന ശരീരസ്യ കാനിചിത്
രാഘവാ, അതായത് മനസ്സിന് — അതു ഉണർന്നതായാലും ഉണരാത്തതായാലും — അനന്തമായ സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ഇവ ദേഹത്തിനല്ല.