യദ് ആദാവ് ഏവ നാസ്തീദം തദ് അദ്യാപി ന വിദ്യതേ । യദ് ഇദം ഭാതി തദ് ബ്രഹ്മ ശാന്തമ് ഏകമ് അനിങ്ഗനമ്
ആദിയിൽ ഇല്ലാതിരുന്നത് ഇന്നും ഇല്ല; ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമായിരിക്കുന്നതെല്ലാം ഒരൊറ്റ ശാന്തവും മുറ്മ്മയില്ലാത്ത ബ്രഹ്മമാണ്.
മനനീയമനോമാനാന്യ് അതഃ കസ്യ കഥം കുതഃ । നിര്വികാരമ് അനാദ്യന്തമ് ആസ്യതാമ് അപയന്ത്രണമ്
ഈ മനസ്സിലെ വിലമതിക്കുന്ന ധാരണകള് ആരുടേതാണ്, എങ്ങനെ ഉണ്ട്, എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത് എന്ന് ആരും പറയാനാവില്ല. ആദിയും അന്ത്യവും ഇല്ലാതെ, മാറ്റമില്ലാതെ, യാതൊരു നിയന്ത്രണവും ഇല്ലാതെ, മനസ്സിലൊന്നും ബാധിക്കാതെ ഇരിക്കുക.
പരം പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ യത്നാദ് പരമയാ ധിയാ । ഭോഗാശാഭാവനാം ചിത്താത് സമൂലമ് അലമ് ഉദ്ധരേത്
പരമമായ പരിശ്രമവും ഉന്നതമായ വിവേകവും ആശ്രയിച്ച്, അനുഭവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം എന്ന ധാരണയെ, അതിന്റെ വേരോടെ മനസ്സില് നിന്ന് പൂര്ണമായും നീക്കം ചെയ്യണം.
യദ് ഉദേതി പരോ മോഹോ ജരാമരണകാരണമ് । ആശാപാശശതോല്ലാസീ വാസനാ തദ് വിജൃമ്ഭതേ
ഏറ്റവും വലിയ മായയായി ഉദയിക്കുന്നതും, വയസ്സും മരണവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും, അനേകം പ്രതീക്ഷകളുടെ ബന്ധങ്ങളാല് വളരുന്ന ആ ആന്തരിക പ്രവണതയാണ്.
മമ പുത്രാ മമ ധനമ് അഹം സോ ഽയമ് ഇദം മമ । ഇതീയമ് ഇന്ദ്രജാലേന വാസനൈകാ വിവല്ഗതി
"എന്റെ മക്കള്, എന്റെ സമ്പത്ത്, ഞാനാണ് ഇതു, ഇതെല്ലാം എന്റെതാണു" എന്നിങ്ങനെ, ഒരു മായാജാലം പോലെ, ആ ഒരു പ്രവണത കൊണ്ട് മനസ്സ് ചാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ശൂന്യ ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് വിലോലോ ഽര്ജുനവാതവത് । അവിദ്യയാ വാസനയാ ത്വ് അഹമ്ഭാവാഹിര് അര്പിതഃ
ഈ ശരീരം ശൂന്യമാത്രമായിരിക്കുമ്പോൾ, അഹം എന്ന ഭാവം അവിദ്യയുടെയും Vasana-കളുടെയും കാരണത്താൽ, ശൂന്യത്തിൽ കാറ്റ് ഇളകുന്നതുപോലെ, അസ്ഥിരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
പരമാര്ഥേന തത്ത്വജ്ഞ മമാഹമ് ഇദമ് ഇത്യ് അലമ് । ആത്മതത്ത്വാദ് ഋതേ മന്യേ ന കദാചന കിഞ്ചന
യഥാർത്ഥത്തിൽ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ, 'എന്റെത്', 'ഞാൻ', 'ഇത്' എന്നൊക്കെയായി പറയുന്നതിന് ഇനി മതിയാകട്ടെ; ആത്മാവിന്റെ സാരത്തെ ഒഴികെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലവിലില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
സാദ്രിദ്യൂര്വീഗിരിശ്രേണ്യാ സൃഷ്ടിദൃഷ്ട്യാ പുനഃ പുനഃ । സൈവാന്യേവ വിചിത്രേയമ് അവിദ്യാ പരിവര്തതേ
സൃഷ്ടിയുടെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും, ഈ അത്ഭുതകരമായ അവിദ്യ തന്നെ, മലനിരകളും ഭൂഖണ്ഡങ്ങളും പർവ്വതശൃംഗങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
ഉദേത്യ് അജ്ഞാനമാത്രേണ നശ്യതി ജ്ഞാനമാത്രതഃ । സംവിന്മാത്രപരിച്ഛേദ്യാ രജ്ജ്വാമ് ഇവ ഭുജങ്ഗമഃ
അജ്ഞാനം മാത്രം കൊണ്ടാണ് ഇത് ഉദയിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനം മാത്രം കൊണ്ടാണ് ഇത് നശിക്കുന്നത്; മനസ്സിന്റെ ബോധം മാത്രമാണ് അതിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നത്, കയറിൽ പാമ്പ് കാണുന്നതുപോലെ.
സാദ്രിദ്യൂര്വീനദീ സേയം യാവിദ്യാ ജ്ഞസ്യ രാമ സാ । നാവിദ്യാ തസ്യ തദ് ബ്രഹ്മ സ്വേ മഹിമ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്
രാമാ, ഈ ഭൂമി, മലകളും നദികളും കൂടെ, അറിവുള്ളവനു തന്നെ അറിവാണ്. അവനു ഇത് അജ്ഞാനമല്ല, കാരണം അതു ബ്രഹ്മം തന്റേതായ മഹത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
രജ്ജുസര്പവികല്പൌ ദ്വാവ് അജ്ഞാനൈകോപകല്പിതൌ । ജ്ഞേന ത്വ് ഏകൈവ നിര്ണീതാ ബ്രഹ്മദൃഷ്ടിര് അകൃത്രിമാ
കയറ്റവും പാമ്പും എന്ന രണ്ടു ഭ്രമങ്ങളും അജ്ഞാനമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അറിവ് വന്നാൽ ഒന്ന് മാത്രം നിലനിൽക്കും — സ്വാഭാവികമായ ബ്രഹ്മദർശനം.
മാ ഭവാജ്ഞോ ഭവ ജ്ഞസ് ത്വം ജഹി സംസാരവാസനാഃ । അനാത്മന്യ് ആത്മഭാവേന കിമ് അന്യ ഇവ രോദിഷി
നീ അജ്ഞാനിയായിരിക്കരുത്, അറിവുള്ളവനാവു. ലോകവാസനകൾ ഉപേക്ഷിക്കു. ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ ആത്മാവെന്നു കരുതി നീ മറ്റൊരാളായപോലെ എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു?
കസ് തവായം ജഡോ മൂകോ ദേഹോ ഭവതി രാഘവ । യദര്ഥം സുഖദുഃഖാഭ്യാമ് അവശഃ പരിഹീയതേ
രാഘവാ, ഈ ജഡവും മൗനവുമായ ശരീരം നിനക്കെന്താണ്? അതിന്റെ കാരണത്താൽ നീ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ അടിമയായ് കഴിയുന്നതെന്തിന്?
യഥാ ഹി കാഷ്ഠജതുനോര് യഥാ ബദരകുണ്ഡയോഃ । ശ്ലിഷ്ടയോര് അപി നൈകത്വം ദേഹദേഹവതോസ് തഥാ
മരവും പിച്ചയും ചേർത്തുവച്ചാലും അവ രണ്ടും ഒരൊറ്റതാകില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ രണ്ട് പഴക്കിണ്ണങ്ങൾ ചേർത്ത് പിടിപ്പിച്ചാലും അവ ഒന്നാകില്ല. അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരവും അതിൽ പാർക്കുന്ന ആത്മാവും ഒരുമയില്ല.
ഭസ്ത്രാദാഹേ യഥാ ദാഹോ ന ഭസ്ത്രാന്തരവര്തിനഃ । പവനസ്യ തഥാ ദേഹനാശേ നാത്മ വിനശ്യതി
കൂശയിൽ തീ കത്തുമ്പോൾ അതിനുള്ളിലെ വായുവിന് ഒന്നും സംഭവിക്കില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ ശരീരം നശിച്ചാലും ആത്മാവ് നശിക്കില്ല.
ദുഃഖിതോ ഽഹം സുഖാഢ്യോ ഽഹമ് ഇതി ഭ്രാന്തീ രഘൂദ്വഹ । അനയോപഹതേ ചിത്തേ ദുഷ്പാരേഹ കദര്ഥനാ
‘ഞാൻ ദു:ഖിതനാണ്, ഞാൻ സന്തോഷവാനാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമം മനസ്സിൽ പിടിമുറുക്കുമ്പോൾ, രഘുവംശജാ, അതു മനസ്സിനെ വല്ലാതെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ അതിജയിക്കാനാവുക വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
മിഥ്യൈവാനര്ഥകാരിണ്യാ മനോമനനപീനയാ । അനയാ ദുഃഖദായിന്യാ മഹാമോഹമലാന്ധയാ
ഇങ്ങനെ തെറ്റായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന, മനസ്സിനെ വളർത്തുന്ന ഭാവനയാൽ, മഹാമോഹത്തിന്റെ മലയിൽ അകപ്പെട്ട്, മനുഷ്യൻ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
ചന്ദ്രബിമ്ബേ സുധാര്ദ്രേ ഽപി കൃത്വാ രൌരവകല്പനാമ് । നാരകം ദാഹസംശോഷദുഃഖം സമനുഭൂയതേ
ചന്ദ്രന്റെ നിറഞ്ഞ, അമൃതം നിറഞ്ഞ മുഖം കാണുമ്പോഴും, അതിനെ രൗരവനരകമായി കരുതിയാൽ, അഗ്നിയിൽ കത്തുന്നവനെയും ഉണക്കപ്പെടുന്നവനെയും പോലെ നരകവേദന അനുഭവപ്പെടും.
ജലലോലോച്ചകല്ഹാരപുഷ്പശീതലവീചിഷു । സരസ്സു മൃഗതൃഷ്ണാഢ്യം മഹത്ത്വം പരിദൃശ്യതേ
തണുത്ത തിരമാലകളും നീരിലാവുന്ന താമരമാലകളും ഉള്ള തടാകങ്ങളിൽ പോലും, മൃഗതൃഷ്ണയുടെ വലിയത്വം കാണപ്പെടുന്നു.
നഭോനഗരനിര്മാണപാതോത്പതനസമ്ഭ്രമാഃ । സ്വപ്നാദിഷ്വ് അനുഭൂയന്തേ വിചിത്രസുഖദുഃഖദാഃ
ആകാശനഗരം പണിയുന്നതും, താഴേക്ക് വീഴുന്നതും, പറക്കുന്നതും പോലുള്ള ആവേശങ്ങൾ സ്വപ്നങ്ങളിലും അതുപോലുള്ള അവസ്ഥകളിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു; അവ പലവിധ സുഖവും ദുഃഖവും നൽകുന്നു.
സംസാരവാസനാ ചേതോ യദി നാമ ന പൂരയേത് । തജ് ജാഗ്രത്സ്വപ്നസംരമ്ഭാഃ കം നയേയുര് ഇഹാപദമ്
സംസാരത്തോടുള്ള മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നില്ലെങ്കിൽ, ജാഗ്രതയിലോ സ്വപ്നത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്ന കലഹങ്ങൾ ഇവിടെ എന്ത് ദോഷം ചെയ്യും?
ദൃശ്യന്തേ രൌരവാവീചിനരകാനര്ഥശാസനാഃ । മിഥ്യാജ്ഞാനേ ഗതേ വൃദ്ധിം സ്വര്ഗോപവനഭൂമിഷു
മിഥ്യാജ്ഞാനം വളരുമ്പോൾ, രൗരവം, അവീചി തുടങ്ങിയ നരകങ്ങളും അവിടങ്ങളിലെ കഷ്ടപ്പാടുകളും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ പൂന്തോട്ടങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും കൂടി വ്യാപിക്കുന്നു എന്ന് കാണാം.
അനയാ വേധിതം ചേതോ ബിസതന്താവ് അപി ക്ഷണാത് । പശ്യത്യ് അഖിലസംസാരസാഗരാവര്തവിഭ്രമമ്
ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ തുളച്ച് കയറിയാൽ, ഒരു താമരനൂലിന്റെ തന്തുവിനും ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മുഴുവൻ സംസാരസമുദ്രത്തിലെ ഭ്രമണവും ആശങ്കയും കാണാൻ കഴിയുന്നു.
അനയോപഹതേ ചിത്തേ രാജ്യ ഏവ ഹി സംസ്ഥിതഃ । താസ് താ ദശാ ജനോ യാതി യാ ന യോഗ്യാശ് ശ്വപാകിനഃ
ഈ അജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സ് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, രാജത്വത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, മനുഷ്യൻ ശ്വപാകന്മാർക്കു പോലും യോജിക്കാത്ത അവസ്ഥകളിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തസ്മാദ് രാമ പരിത്യജ്യ വാസനാം ഭവബന്ധനീമ് । സര്വഭാവമയീം തിഷ്ഠ നീരാഗസ് സ്ഫടികോ യഥാ
അതിനാൽ, രാമാ, ഭവബന്ധനമായ ആ വാസനയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ ഭാവങ്ങളിലുമുള്ളവനായി, ആകാംക്ഷകളില്ലാതെ, സ്ഫടികംപോലെ നിർമലനായി നിലകൊൾക.
തിഷ്ഠതസ് തവ കാര്യേഷു മാസ്തു രാഗാനുരഞ്ജനാ । സ്ഫടികസ്യേവ ചിത്രാണി പ്രതിബിമ്ബാനി ഗൃഹ്ണതഃ
നീ നിന്റെ കര്മ്മങ്ങളില് ഏര്പ്പെടുമ്പോള്, മനസ്സില് ആസക്തിയുടെ പാടുപോലും ഉണ്ടാകരുത്. പലവിധ പ്രതിഫലനങ്ങള് സ്വീകരിച്ചാലും, സ്ഫടികം എപ്പോഴും മാറ്റമില്ലാതെ ഇരിക്കുമല്ലോ, അതുപോലെയാണ്.
വിഗതകൌതുകസങ്ഗസമിദ്ധയാ യദി കരോഷി സദൈവ ഹി ലീലയാ । വരധിയാ ജഗതി പ്രകൃതിക്രിയാസ് തദ് അസി കേന മഹാന് ഉപമീയസേ
കൗതുകമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, ഉന്നതമായ മനസ്സോടെ, ഈ ലോകത്ത് സ്വാഭാവികമായ പ്രവര്ത്തികള് എളുപ്പത്തില് ചെയ്യുമ്പോള്, നിന്റെ മഹത്വം എന്തിനോട് ഉപമിക്കാനാവും?
ഏവമ് ഉക്തോ ഭഗവതാ വസിഷ്ഠേന മഹാത്മനാ । രാമഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ ഉന്മീലിത ഇവാബഭൌ
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന് ഭഗവാന് ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചപ്പോള്, കമലദളനയനായ രാമന് ഉണര്ന്നതുപോലെ തിളങ്ങി.
വികാസിതാന്തഃകരണശ് ശോഭാമ് അലമ് ഉപായയൌ । ആശ്വസ്തസ് തമസി ക്ഷീണേ പദ്മോ ഽര്കാലോകവാന് ഇവ
അവന്റെ ഉള്ള് പുഷ്പിച്ചു, അത്ഭുതമായ പ്രകാശം ലഭിച്ചു; ഇരുണ്ടതൊക്കെ മാറിയതോടെ, സൂര്യപ്രകാശം നിറഞ്ഞ കമലപൂവുപോലെ അവന് ആശ്വാസം അനുഭവിച്ചു.
ബോധവിസ്മയസഞ്ജാതസൌമ്യസ്മിതസിതാനനഃ । ദന്തരശ്മിസുധാധൌതാമ് ഇമാം വാചമ് ഉവാച ച
അറിയലും അത്ഭുതവും നിറഞ്ഞ ഒരു മൃദുലമായ പുഞ്ചിരിയോടെ, മുഖം ചന്ദ്രന്റെ അമൃതകിരണങ്ങളിൽ കഴുകിയതുപോലെ ദീപ്തമായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: