സ്വദൃഷ്ടിക്ഷയസമ്പത്താവ് അസദ് ഏവോത്ഥിതം തമഃ । വസ്തു സ്വഭാവാത് തദ് വ്യോമ്നഃ കാര്ഷ്ണ്യമ് ഇത്യ് അവലോക്യതേ
സ്വന്തം ദൃഷ്ടി ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, അസ്തിത്വമില്ലാത്തതായ ഇരുണ്ടത മാത്രം ഉയരുന്നു. ആകാശത്തിലെ കറുപ്പ് അതിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.
ഏതദ്ബുദ്ധ്യാ യഥാ വ്യോമ്നി ദൃശ്യമാനോ ഽപി കാലിമാ । ന കാലിമേതി ബോധസ് സ്യാദ് അവിദ്യാതിമിരേ തഥാ
യുക്തിയായ ബുദ്ധിയോടെ നോക്കുമ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ കാണുന്ന കറുപ്പ് യഥാർത്ഥ കറുപ്പല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. അതുപോലെ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ടിൽ ജ്ഞാനം ഉദയിക്കുന്നു.
അസങ്കല്പോ ഹ്യ് അവിദ്യായാ നിഗ്രഹഃ കഥിതോ ബുധൈഃ । യഥാ ഗഗനപദ്മിന്യാസ് സ ചാതിസുകരസ് സ്വയമ്
പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞത് അനുസരിച്ച്, അജ്ഞാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ചിന്തകളില്ലായ്മയിലൂടെയാണ്. ആകാശത്തിലെ താമരപൂവിനെപ്പോലെ, ഇത് സ്വാഭാവികമായും വളരെ എളുപ്പമാണ്.
ഭ്രമസ്യ ജാഗതസ്യാസ്യ ജാതസ്യാകാശവര്ണവത് । അപുനസ്സ്മരണം മന്യേ സാധോ വിസ്മരണം വരമ്
ഈ ലോകഭ്രമം ആകാശത്തിന്റെ നിറംപോലെ ഉദിച്ചുവരുന്നതാണ്. മഹാനേ, ഇതിനെ ഓർമ്മിക്കാതെ പോകുന്നതാണ് നല്ലത്; മറക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം.
നഷ്ടോ ഽഹമ് ഇതി സങ്കല്പാദ് യഥാ ദുഃഖേന നശ്യതി । പ്രബുദ്ധോ ഽസ്മീതി സങ്കല്പാജ് ജനോ ഽഭ്യേതി തഥാ സുഖമ്
ഞാൻ നശിച്ചുപോയി എന്ന ചിന്തയാൽ ഒരാൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു പോലെ, ഞാൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന ചിന്തയാൽ ഒരാൾ സന്തോഷം നേടുന്നു.
തഥാ സമ്മൂഢസങ്കല്പാന് മൂഢതാമ് ഏതി വൈ പുനഃ । പ്രബോധോദാരസങ്കല്പാത് പ്രബോധായാനുധാവതി
അങ്ങനെ തന്നെ, ഭ്രമിതമായ ചിന്തകളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ഭ്രമത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു; ഉണർവിന്റെ ഉത്തമചിന്തയിൽ നിന്ന് ഉണർവിനെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്.
ക്ഷണാത് സംസ്മരണാദ് ഏഷാമ് അവിദ്യോദേതി ശാശ്വതീ । യത്നാദ് വിസ്മരണാദ് അര്ഥഃ പരിനശ്യതി തത്ത്വതഃ
ഒരു നിമിഷം ഓർമ്മിച്ചാൽ ഈ അനന്തമായ അജ്ഞാനം ഉയർന്നു വരും; ശ്രമപൂർവ്വം മറക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അർത്ഥം യഥാർത്ഥത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകും.
ഭാവനീ സര്വഭാവാനാം സര്വഭൂതവിമോഹനീ । താരണീ സ്വാത്മനോ നാശേ സ്വാത്മവൃദ്ധൌ വിനാശികീ
ഭാവന എല്ലാ അവസ്ഥകളുടെയും സ്രഷ്ടാവാണ്, എല്ലാ ജീവികളെയും ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; ആത്മാവിന്റെ നാശത്തിൽ മോചിപ്പിക്കുന്നതും, ആത്മാവിന്റെ വളർച്ചയിൽ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.
മനോ യദ് അനുസന്ധത്തേ തത് സര്വേന്ദ്രിയവൃത്തയഃ । ക്ഷണാത് സമ്പാദയന്ത്യ് ഏതാ രാജാജ്ഞാമ് ഇവ മന്ത്രിണഃ
മനസ്സ് എന്തിനെ കുറിച്ച് ആലോചിച്ചാലും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്ന മന്ത്രിമാരെപ്പോലെ അതിനെ ഉടൻ നടപ്പിലാക്കുന്നു.
തസ്മാന് മനോഽനുസന്ധാനം ഭാവേഷു ന കരോതി യഃ । അന്തശ് ചേതനയത്നേന സ ശാന്തിമ് അധിഗച്ഛതി
അതിനാൽ, മനസ്സ് വിഷയങ്ങളിൽ ആലോചിക്കാതിരിക്കുകയും, ഉള്ളിലെ ജാഗ്രതയോടും പരിശ്രമത്തോടും കൂടെ ജീവിക്കുന്നവൻ സമാധാനം നേടുന്നു.
യദ് ആദാവ് ഏവ നാസ്തീദം തദ് അദ്യാപി ന വിദ്യതേ । യദ് ഇദം ഭാതി തദ് ബ്രഹ്മ ശാന്തമ് ഏകമ് അനിങ്ഗനമ്
ആദിയിൽ ഇല്ലാതിരുന്നത് ഇന്നും ഇല്ല; ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമായിരിക്കുന്നതെല്ലാം ഒരൊറ്റ ശാന്തവും മുറ്മ്മയില്ലാത്ത ബ്രഹ്മമാണ്.
മനനീയമനോമാനാന്യ് അതഃ കസ്യ കഥം കുതഃ । നിര്വികാരമ് അനാദ്യന്തമ് ആസ്യതാമ് അപയന്ത്രണമ്
ഈ മനസ്സിലെ വിലമതിക്കുന്ന ധാരണകള് ആരുടേതാണ്, എങ്ങനെ ഉണ്ട്, എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത് എന്ന് ആരും പറയാനാവില്ല. ആദിയും അന്ത്യവും ഇല്ലാതെ, മാറ്റമില്ലാതെ, യാതൊരു നിയന്ത്രണവും ഇല്ലാതെ, മനസ്സിലൊന്നും ബാധിക്കാതെ ഇരിക്കുക.
പരം പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ യത്നാദ് പരമയാ ധിയാ । ഭോഗാശാഭാവനാം ചിത്താത് സമൂലമ് അലമ് ഉദ്ധരേത്
പരമമായ പരിശ്രമവും ഉന്നതമായ വിവേകവും ആശ്രയിച്ച്, അനുഭവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം എന്ന ധാരണയെ, അതിന്റെ വേരോടെ മനസ്സില് നിന്ന് പൂര്ണമായും നീക്കം ചെയ്യണം.
യദ് ഉദേതി പരോ മോഹോ ജരാമരണകാരണമ് । ആശാപാശശതോല്ലാസീ വാസനാ തദ് വിജൃമ്ഭതേ
ഏറ്റവും വലിയ മായയായി ഉദയിക്കുന്നതും, വയസ്സും മരണവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും, അനേകം പ്രതീക്ഷകളുടെ ബന്ധങ്ങളാല് വളരുന്ന ആ ആന്തരിക പ്രവണതയാണ്.
മമ പുത്രാ മമ ധനമ് അഹം സോ ഽയമ് ഇദം മമ । ഇതീയമ് ഇന്ദ്രജാലേന വാസനൈകാ വിവല്ഗതി
"എന്റെ മക്കള്, എന്റെ സമ്പത്ത്, ഞാനാണ് ഇതു, ഇതെല്ലാം എന്റെതാണു" എന്നിങ്ങനെ, ഒരു മായാജാലം പോലെ, ആ ഒരു പ്രവണത കൊണ്ട് മനസ്സ് ചാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ശൂന്യ ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് വിലോലോ ഽര്ജുനവാതവത് । അവിദ്യയാ വാസനയാ ത്വ് അഹമ്ഭാവാഹിര് അര്പിതഃ
ഈ ശരീരം ശൂന്യമാത്രമായിരിക്കുമ്പോൾ, അഹം എന്ന ഭാവം അവിദ്യയുടെയും Vasana-കളുടെയും കാരണത്താൽ, ശൂന്യത്തിൽ കാറ്റ് ഇളകുന്നതുപോലെ, അസ്ഥിരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
പരമാര്ഥേന തത്ത്വജ്ഞ മമാഹമ് ഇദമ് ഇത്യ് അലമ് । ആത്മതത്ത്വാദ് ഋതേ മന്യേ ന കദാചന കിഞ്ചന
യഥാർത്ഥത്തിൽ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ, 'എന്റെത്', 'ഞാൻ', 'ഇത്' എന്നൊക്കെയായി പറയുന്നതിന് ഇനി മതിയാകട്ടെ; ആത്മാവിന്റെ സാരത്തെ ഒഴികെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലവിലില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
സാദ്രിദ്യൂര്വീഗിരിശ്രേണ്യാ സൃഷ്ടിദൃഷ്ട്യാ പുനഃ പുനഃ । സൈവാന്യേവ വിചിത്രേയമ് അവിദ്യാ പരിവര്തതേ
സൃഷ്ടിയുടെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും, ഈ അത്ഭുതകരമായ അവിദ്യ തന്നെ, മലനിരകളും ഭൂഖണ്ഡങ്ങളും പർവ്വതശൃംഗങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
ഉദേത്യ് അജ്ഞാനമാത്രേണ നശ്യതി ജ്ഞാനമാത്രതഃ । സംവിന്മാത്രപരിച്ഛേദ്യാ രജ്ജ്വാമ് ഇവ ഭുജങ്ഗമഃ
അജ്ഞാനം മാത്രം കൊണ്ടാണ് ഇത് ഉദയിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനം മാത്രം കൊണ്ടാണ് ഇത് നശിക്കുന്നത്; മനസ്സിന്റെ ബോധം മാത്രമാണ് അതിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നത്, കയറിൽ പാമ്പ് കാണുന്നതുപോലെ.
സാദ്രിദ്യൂര്വീനദീ സേയം യാവിദ്യാ ജ്ഞസ്യ രാമ സാ । നാവിദ്യാ തസ്യ തദ് ബ്രഹ്മ സ്വേ മഹിമ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്
രാമാ, ഈ ഭൂമി, മലകളും നദികളും കൂടെ, അറിവുള്ളവനു തന്നെ അറിവാണ്. അവനു ഇത് അജ്ഞാനമല്ല, കാരണം അതു ബ്രഹ്മം തന്റേതായ മഹത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
രജ്ജുസര്പവികല്പൌ ദ്വാവ് അജ്ഞാനൈകോപകല്പിതൌ । ജ്ഞേന ത്വ് ഏകൈവ നിര്ണീതാ ബ്രഹ്മദൃഷ്ടിര് അകൃത്രിമാ
കയറ്റവും പാമ്പും എന്ന രണ്ടു ഭ്രമങ്ങളും അജ്ഞാനമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അറിവ് വന്നാൽ ഒന്ന് മാത്രം നിലനിൽക്കും — സ്വാഭാവികമായ ബ്രഹ്മദർശനം.
മാ ഭവാജ്ഞോ ഭവ ജ്ഞസ് ത്വം ജഹി സംസാരവാസനാഃ । അനാത്മന്യ് ആത്മഭാവേന കിമ് അന്യ ഇവ രോദിഷി
നീ അജ്ഞാനിയായിരിക്കരുത്, അറിവുള്ളവനാവു. ലോകവാസനകൾ ഉപേക്ഷിക്കു. ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ ആത്മാവെന്നു കരുതി നീ മറ്റൊരാളായപോലെ എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു?
കസ് തവായം ജഡോ മൂകോ ദേഹോ ഭവതി രാഘവ । യദര്ഥം സുഖദുഃഖാഭ്യാമ് അവശഃ പരിഹീയതേ
രാഘവാ, ഈ ജഡവും മൗനവുമായ ശരീരം നിനക്കെന്താണ്? അതിന്റെ കാരണത്താൽ നീ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ അടിമയായ് കഴിയുന്നതെന്തിന്?
യഥാ ഹി കാഷ്ഠജതുനോര് യഥാ ബദരകുണ്ഡയോഃ । ശ്ലിഷ്ടയോര് അപി നൈകത്വം ദേഹദേഹവതോസ് തഥാ
മരവും പിച്ചയും ചേർത്തുവച്ചാലും അവ രണ്ടും ഒരൊറ്റതാകില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ രണ്ട് പഴക്കിണ്ണങ്ങൾ ചേർത്ത് പിടിപ്പിച്ചാലും അവ ഒന്നാകില്ല. അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരവും അതിൽ പാർക്കുന്ന ആത്മാവും ഒരുമയില്ല.
ഭസ്ത്രാദാഹേ യഥാ ദാഹോ ന ഭസ്ത്രാന്തരവര്തിനഃ । പവനസ്യ തഥാ ദേഹനാശേ നാത്മ വിനശ്യതി
കൂശയിൽ തീ കത്തുമ്പോൾ അതിനുള്ളിലെ വായുവിന് ഒന്നും സംഭവിക്കില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ ശരീരം നശിച്ചാലും ആത്മാവ് നശിക്കില്ല.
ദുഃഖിതോ ഽഹം സുഖാഢ്യോ ഽഹമ് ഇതി ഭ്രാന്തീ രഘൂദ്വഹ । അനയോപഹതേ ചിത്തേ ദുഷ്പാരേഹ കദര്ഥനാ
‘ഞാൻ ദു:ഖിതനാണ്, ഞാൻ സന്തോഷവാനാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമം മനസ്സിൽ പിടിമുറുക്കുമ്പോൾ, രഘുവംശജാ, അതു മനസ്സിനെ വല്ലാതെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ അതിജയിക്കാനാവുക വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
മിഥ്യൈവാനര്ഥകാരിണ്യാ മനോമനനപീനയാ । അനയാ ദുഃഖദായിന്യാ മഹാമോഹമലാന്ധയാ
ഇങ്ങനെ തെറ്റായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന, മനസ്സിനെ വളർത്തുന്ന ഭാവനയാൽ, മഹാമോഹത്തിന്റെ മലയിൽ അകപ്പെട്ട്, മനുഷ്യൻ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
ചന്ദ്രബിമ്ബേ സുധാര്ദ്രേ ഽപി കൃത്വാ രൌരവകല്പനാമ് । നാരകം ദാഹസംശോഷദുഃഖം സമനുഭൂയതേ
ചന്ദ്രന്റെ നിറഞ്ഞ, അമൃതം നിറഞ്ഞ മുഖം കാണുമ്പോഴും, അതിനെ രൗരവനരകമായി കരുതിയാൽ, അഗ്നിയിൽ കത്തുന്നവനെയും ഉണക്കപ്പെടുന്നവനെയും പോലെ നരകവേദന അനുഭവപ്പെടും.
ജലലോലോച്ചകല്ഹാരപുഷ്പശീതലവീചിഷു । സരസ്സു മൃഗതൃഷ്ണാഢ്യം മഹത്ത്വം പരിദൃശ്യതേ
തണുത്ത തിരമാലകളും നീരിലാവുന്ന താമരമാലകളും ഉള്ള തടാകങ്ങളിൽ പോലും, മൃഗതൃഷ്ണയുടെ വലിയത്വം കാണപ്പെടുന്നു.
നഭോനഗരനിര്മാണപാതോത്പതനസമ്ഭ്രമാഃ । സ്വപ്നാദിഷ്വ് അനുഭൂയന്തേ വിചിത്രസുഖദുഃഖദാഃ
ആകാശനഗരം പണിയുന്നതും, താഴേക്ക് വീഴുന്നതും, പറക്കുന്നതും പോലുള്ള ആവേശങ്ങൾ സ്വപ്നങ്ങളിലും അതുപോലുള്ള അവസ്ഥകളിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു; അവ പലവിധ സുഖവും ദുഃഖവും നൽകുന്നു.