അനയോപഹതേ ത്വ് അസ്മിംശ് ചിത്രാശ് ചേതസി വിഭ്രമാഃ । ഉത്പദ്യന്തേ വിനശ്യന്തേ തരങ്ഗാസ് തോയധേര് ഇവ
ഇങ്ങനെ മനസ്സ് ആശയക്കുഴപ്പത്തില് അലയുമ്പോള് അതില് പലവിധമായ ഭ്രമങ്ങള് ഉദിച്ച് അകന്നുപോകുന്നു, സമുദ്രത്തിലെ തിരകളെപ്പോലെ.
പദാര്ഥരഥമ് ആരൂഢാ ഭാവനൈഷാ ബലാന്വിതാ । ആക്രാമതി മനഃ ക്ഷിപ്രം വിഹഗം വാഗുരാ യഥാ
ശക്തിയുള്ള ഈ ഭാവന വസ്തുക്കളുടെ രഥത്തില് കയറി, പക്ഷിയെ വലപിടിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സ് വേഗത്തില് പിടിച്ചെടുക്കുന്നു.
കാരുണ്യാത് സ്പന്ദമാനാക്ഷീം സ്രവത്ക്ഷീരലവസ്തനീമ് । നയത്യ് ഉല്ലാസിതാനന്ദം ജനനീം ഗൃഹിണീപദമ്
കനിവുകൊണ്ടു, സ്നേഹഭാവമുള്ള കണ്ണുകളുമായി, പാല് ചൊരിയുന്ന മുലകളോടെ അമ്മ, കുഞ്ഞിന്റെ സന്തോഷത്തില് ആനന്ദം കണ്ടെത്തി, ഗൃഹിണിയായ ജീവിതത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
വിഷീകരോതി നിഷ്ഷ്യന്ദസന്തര്പിതജഗത്ത്രയമ് । സുധാ സാര്ദ്രമ് അപി ക്ഷിപ്രം പ്രവൃദ്ധാ ബിമ്ബമ് ഐന്ദവമ്
ചന്ദ്രൻ അമൃതം നിറഞ്ഞതും ഈർപ്പം ഉള്ളതും ആയിരിക്കുമ്പോഴും, അതു അതിരുകടന്നാൽ, അതിന്റെ വിഷം മൂലം മൂന്നു ലോകവും നശിപ്പിക്കാം.
ഉന്മത്തവരവേതാലവര്തനാരമ്ഭസമ്ഭ്രമമ് । സ്ഥാണവസ് സമ്പ്രയച്ഛന്തി മൂകമ് അപ്യ് ഏതി യദ് ധിയാ
ബുദ്ധി അശാന്തമായാൽ, പാമ്പ് പിടിച്ചവനോ ഭ്രാന്തനോ പോലെ, പാറപോലെ ഉറച്ചവരും അശാന്തരായി പെരുമാറും; വാക്കില്ലാത്തവനും സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങും.
സന്ധ്യാദിഷു ച കാലേഷു ലോഷ്ടപാഷാണഭിത്തയഃ । അസ്യാഃ പ്രസാദാദ് ദൃശ്യന്തേ സര്പാ ജഗതി ദൃഷ്ടിഭിഃ
സന്ധ്യാസമയത്തും ഇത്തരമില്ലാത്ത സമയങ്ങളിലും, ഈ മനസ്സിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ, മണ്ണ് കഷ്ണങ്ങളിലും കല്ലുകളിലും മതിലുകളിലും ആളുകൾ പാമ്പുകളെ കാണുന്നു.
ഏകോ ഽപി ദ്വിതയോദേതി യഥാ ദ്വിശശിദര്ശനേ । ദൂരമ് അഭ്യാശതാം യാതി സ്വപ്നേ ഽബ്ധിതരണം യഥാ
രണ്ടു കണ്ണാൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരേ ചന്ദ്രൻ രണ്ടായി കാണുന്നതുപോലെയും, സ്വപ്നത്തിൽ ദൂരെയുള്ള കര അങ്ങോട്ട് അടുത്തതുപോലെയും, മനസ്സാണ് ഇങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ആദീര്ഘഃ ക്ഷണതാമ് ഏതി കാലസ് സേഷ്ടാ യഥാ നിശാ । ക്ഷണോ വര്ഷമ് ഇവാഭാതി കാന്താവിരഹിണാമ് ഇവ
ദീർഘമായ ഒരു കാലം ഒരു നിമിഷം പോലെ തീരുന്നു, നീണ്ട രാത്രികൾ എങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് കടന്നുപോകുന്നു അതുപോലെ. ഇഷ്ടസഹചാരിയെ വിട്ടുപോയവർക്കു ഒരു നിമിഷം പോലും ഒരു വർഷം പോലെ ദീർഘമാകുന്നു.
ന തദ് അസ്തി ന യന് നാമ ന കരോതീയമ് ഉദ്ധതാ । അസ്യാസ് ത്വ് അകിഞ്ചനായാസ് തു ശക്തതാം പശ്യ രാഘവ
ഈ ചഞ്ചലമായ മനസ്സിന് പേരിടാൻ കഴിയാത്തതോ സൃഷ്ടിക്കാനാവാത്തതോ ഒന്നുമില്ല. പക്ഷേ, രാഘവാ, ഒന്നും സ്വന്തമില്ലാത്തപ്പോഴാണ് ഈ മനസ്സിന്റെ അശക്തി കാണാൻ കഴിയുന്നത്.
സംരോധയേത് പ്രയത്നേന സംവിദൈവാശു സംവിദമ് । സംവിത്സ്രോതോനിരോധേന ശുഷ്യത്യ് ഏഷാ മനോനദീ
മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ നിയന്ത്രിക്കണം. അവബോധത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് തടയുമ്പോൾ ഈ മനസ്സെന്ന നദി ഉണങ്ങിപ്പോകുന്നു.
അവിദ്യമാനയൈവേദം പേലവാങ്ഗ്യാ സുതുച്ഛയാ । മിഥ്യാഭാവനയാ നാമ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടും, ദുർബലവും ശൂന്യവുമായതുകൊണ്ടും, മിഥ്യാഭാവനയെന്ന പേരിൽ ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമായി ഇരുട്ടിലാവുന്നു.
അരൂപയാ നിരാകൃത്യാ ചാരുചേതനഹീനയാ । അസത്യേവാശു നശ്യന്ത്യാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
രൂപമില്ലാത്തതും, ആകൃതിയില്ലാത്തതും, ശുദ്ധമായ ബോധം ഇല്ലാത്തതും, സത്യമല്ലാത്തതുപോലെ ഉടൻ നശിക്കുന്നതുമായ അതിനാൽ ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമായി ഇരുണ്ടതാകുന്നു.
ആലോകേന വിനശ്യന്ത്യാ സ്ഫുരന്ത്യാ തമസോ ഽന്തരേ । കൌശികേക്ഷണധര്മിണ്യാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
പ്രകാശം ഇല്ലാതെ നശിക്കുന്നതും, ഇരുട്ടിനുള്ളിൽ മങ്ങിമങ്ങി തെളിയുന്നതും, ആണ്ടിപ്പക്ഷിയുടെ കാഴ്ചപോലെയുള്ളതുമായ അതിനാൽ ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമായി ഇരുണ്ടതാകുന്നു.
കുകര്മൈകാന്തകാരിണ്യാ ന സഹന്ത്യാവലോകനമ് । ദേഹമ് അപ്യ് അവിജാനന്ത്യാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
നല്ലതൊന്നും ചെയ്യാതെ ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതും, ആരും കാണുന്നത് സഹിക്കാത്തതും, സ്വന്തമായ ശരീരത്തെ പോലും അറിയാത്തതുമായ അതിനാൽ ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമായി ഇരുണ്ടതാകുന്നു.
സുധീരാചാരധര്മിണ്യാ നിത്യം പ്രാകൃതകാന്തയാ । അനാരതാസ്തങ്ഗതയാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
മനസ്സുറ്റവരുടെ ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നതും, എപ്പോഴും സ്വാഭാവികമായ സൗന്ദര്യമുള്ളതും, എപ്പോഴും അസ്തമിക്കുന്നതുമായ അതിനാൽ ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമായി ഇരുണ്ടതാകുന്നു.
അനന്തദുഃഖാകുലയാ സദൈവ ധൃതയാനയാ । സമ്ബോധഹീനയാ നാമ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
അവസാനമില്ലാത്ത ദു:ഖത്തിൽ എപ്പോഴും മുങ്ങി, തെറ്റായ മനസ്സുകൊണ്ട് നയിക്കപ്പെടുകയും, യഥാർത്ഥ ബോധം ഇല്ലാതെയും ഇരിക്കുന്നവളാൽ ലോകം അതിശയകരമായി കുരുടനാക്കപ്പെടുന്നു.
കാമക്രോധഘനസ്തന്യാ തമഃപ്രസരവക്ത്രയാ । അചേതനശരീരിണ്യാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
ആഗ്രഹവും കോപവും നിറഞ്ഞ ഹൃദയവും, ഇരുണ്ടത്വം പരത്തുന്ന വായും, ജഡമായ ശരീരവുമുള്ളവളാൽ ലോകം അതിശയകരമായി കുരുടനാക്കപ്പെടുന്നു.
ആത്മാന്ധകൂപാസ്പദയാ ജഡയാ ജാഡ്യജീര്ണയാ । ദുഃഖദീര്ഘപ്രലാപിന്യാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
സ്വയം എന്ന ഇരുണ്ട കിണറിന്റെ വാതിൽക്കൽ താമസിച്ച്, മന്ദത്വം മൂലം ക്ഷീണിച്ചും, ദു:ഖത്തിൽ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വിലാപം ഉരിയുന്നവളാൽ ലോകം അതിശയകരമായി കുരുടനാക്കപ്പെടുന്നു.
പുരുഷാസങ്ഗഭങ്ഗിന്യാ രോഗിണ്യാക്ഷതമായയാ । വിവര്തിന്യാ വിവക്ഷാസു ചിത്രമ് അന്ധീകൃതം ജഗത്
ബന്ധങ്ങൾ തകർക്കുന്നവളാൽ, രോഗവും അകറ്റപ്പെടാത്ത മായയും അനുഭവിക്കുന്നവളാൽ, മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയില്ലാതെ മാറിമാറുന്നവളാൽ ലോകം അതിശയകരമായി കുരുടനാക്കപ്പെടുന്നു.
പുരുഷസ്യ ന യാ ശക്താ സോഢുമ് ഈക്ഷിതമ് അപ്യ് അലമ് । തയാ സ്ത്രിയാശരണയാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതഃ പുമാന്
ഒരു സ്ത്രീയുടെ സംരക്ഷണം ഇല്ലാതെ, അവളെ കാണുന്നതു പോലും സഹിക്കാനാവാത്ത പുരുഷന് അത്ഭുതകരമായി അന്ധനാകുന്നു.
ന യസ്യാശ് ചേതനൈവാസ്തി യാപ്യ് അനഷ്ടൈവ നശ്യതി । തയാ സ്ത്രിയാപുരുഷയാ ചിത്രമ് അന്ധീകൃതഃ പുമാന്
ബോധമില്ലാത്ത, നശിക്കാതെ തന്നെ നശിച്ചുപോകുന്ന സ്ത്രീയാല് പുരുഷന് അത്ഭുതകരമായി അന്ധനാകുന്നു.
അനന്തദുഷ്പ്രസരവിലാസകാരിണീ ക്ഷയോദയോന്മുഖസുഖദുഃഖകാരിണീ । ഇയം പ്രഭോ വിഗലതി കേന വാസനാ മനോഗുഹാനിലയനിബദ്ധഭാവനാ
പ്രഭോ, അനന്തമായ ദുഷ്കരമായ ആസക്തികളില് ലയിക്കുന്നതും, ഉത്ഭവവും നാശവും കൊണ്ടു സുഖവും ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഈ സ്ത്രീ, മനസ്സിന്റെ ഗുഹയില് പതിഞ്ഞ വാസനകളാല് ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ഏത് വാസന കൊണ്ടാണ് ദീർഘമായി ലയിക്കുന്നത്?
അവിദ്യാവിഭവപ്രോത്ഥം ജഗതഃ പുരുഷസ്യ വാ । മഹദ് ആന്ധ്യമ് ഇദം ബ്രഹ്മന് കഥം നാമ വിനശ്യതി
ബ്രഹ്മന്, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തിയില് നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ഈ വലിയ അന്ധത, ലോകത്തോ മനുഷ്യനിലോ, എങ്ങനെ അവസാനിക്കുന്നു?
യഥാ തുഷാരനലിനീ ഭാസ്കരാലോകനാത് ക്ഷണാത് । നശ്യത്യ് ഏവമ് അവിദ്യേയം നശ്യത്യ് ആത്മാവലോകനാത്
തുഷാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട താമര സൂര്യപ്രകാശം കാണുമ്പോൾ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് നശിച്ചുപോകുന്നതുപോലെ, അങ്ങനെ തന്നെ ഈ അജ്ഞാനം ആത്മാവിന്റെ ദർശനത്തോടെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
താവത് സംസാരഭൃഗുഷു സ്വാത്മനാ സഹ ദേഹിനമ് । ആന്ദോലയതി സാ യൈഷാ ദുഃഖകണ്ടകജാലിഷു
ഈ അജ്ഞാനം നിലനിൽക്കുന്നവരെ, അതു ശരീരധാരിയെയും അവന്റെ ആത്മാവിനെയും കൂടി ലോകജീവിതത്തിന്റെ തിരമാലകളിലും ദുഃഖങ്ങളുടെ കുരുക്കുകളിലും അലയടിപ്പിക്കുന്നു.
അവിദ്യാ യാവദ് അസ്യാസ് തു നോത്പന്നാ ക്ഷയകാരിണീ । സ്വയമ് ആത്മാവലോകേച്ഛാ മോഹസങ്ക്ഷയദായിനീ
മോഹം നശിപ്പിക്കുന്ന ആത്മാവിന്റെ സാക്ഷാത്കാരത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം അവനിൽ ഉദയിക്കുന്നതുവരെ, ഈ അജ്ഞാനം നശിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നില്ല.
അസ്യാഃ പരം പ്രപശ്യന്ത്യാസ് സ്വാത്മനാശഃ പ്രവര്തതേ । ആതപാനുഭവാര്ഥിന്യാശ് ഛായായാ ഇവ രാഘവ
രാഘവ, ഈ അജ്ഞാനത്തിന് അതീതമായി കാണാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, സ്വയം അജ്ഞാനത്തിന്റെ നാശം ആരംഭിക്കുന്നു; അതുപോലെ സൂര്യപ്രഭയുടെ സ്പർശത്തിൽ നിഴൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെയാണ്.
ദൃഷ്ടേ സര്വഗതേ ദേവേ സ്വയമ് ഏവ വിലീയതേ । സര്വാശാഭ്യുദിതേ ഛായാ ദ്വാദശാര്കഗണേ യഥാ
സർവവ്യാപിയായ ദൈവത്തെ കാണുമ്പോൾ, നിഴലുകൾ സ്വയം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ആകാശത്ത് പന്ത്രണ്ടു കിരണങ്ങളോടെ സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ നിഴലുകളും അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
ഇച്ഛാമാത്രമ് അവിദ്യേഹ തന്നാശോ മോക്ഷ ഉച്യതേ । സ ചാസങ്കല്പമാത്രേണ സിദ്ധോ ഭവതി രാഘവ
ഇവിടെ അജ്ഞാനം എന്നത് വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ നാശം തന്നെയാണ് മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നു. രാഘവ, ആ ഭ്രമം അവസാനിപ്പിച്ചാൽ അതു തന്നെ മോക്ഷം സിദ്ധിയാകും.
മനാഗ് അപി മനോവ്യോമ്നി വാസനാതമസി ക്ഷതേ । കാലിമാ തനുതാമ് ഏതി ചിദാദിത്യമഹോദയാത്
മനസ്സിന്റെ ആകാശത്തിൽ വാസനകളുടെ ഇരുട്ടിൽ ഒരു ചെറിയ പാടുപോലും വന്നാൽ, അതിന്റെ കറുപ്പ് ബലഹീനമാകും, കാരണം ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂര്യൻ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.