പ്രതിഭാസവശാദ് ഏവ ത്രിജഗന്തി മഹാന്തി ച । മുഹൂര്തമാത്രേണോത്പാദ്യ ധത്തേ ഗ്രാസീകരോതി ച
കാണുന്നതിന്റെ ശക്തിയാൽ മാത്രം, ഈ ലോകത്രയവും അതിവിശാലമായതും ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ച് നിലനിർത്തുന്നു, പിന്നെ അതു എല്ലാം വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.
മുഹൂര്തോ വത്സരശ്രേണീ ലവണസ്യാനയാ കൃതാ । രാത്രിര് ദ്വാദശവര്ഷാണി ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്യ നിര്മിതാ
ഒരു നിമിഷം ഇതിന്റെ കാരണത്താൽ വർഷങ്ങളുടെ നിരയാകുന്നു; ഹരിശ്ചന്ദ്രനു വേണ്ടി പന്ത്രണ്ടു വർഷം നീളുന്ന ഒരു രാത്രി ഇതു സൃഷ്ടിച്ചു.
വിയോഗിനാമ് അഥാന്യേഷാം കാന്താവിരഹശാലിനാമ് । രാത്രിര് വത്സരവദ് ദീര്ഘാ ഭവത്യ് അസ്യാഃ പ്രസാദതഃ
പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടവർക്കും, പ്രിയവിരഹത്തിൽ വേദനിക്കുന്നവർക്കും, ഇതിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ഒരു രാത്രി ഒരു വർഷം പോലെ നീളുന്നു.
സുഖിതസ്യാല്പതാമ് ഏതി ദുഃഖിതസ്യൈതി ദീര്ഘതാമ് । കാലോ ഹ്യ് അസ്യാഃ പ്രസാദേന വിപര്യാസൈകശാലിനാ
സന്തോഷമുള്ളവർക്കു സമയം ചെറുതായി തോന്നും; ദുഃഖമുള്ളവർക്കു സമയം നീണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടും. ഇങ്ങനെ, സമയത്തിന്റെ സ്വഭാവം എല്ലായ്പ്പോഴും മറിച്ചാണ്.
അസ്യാസ് സ്വസത്താമാത്രേണ കര്തൃതൈതാസു വൃത്തിഷു । ദീപസ്യാലോകകാര്യാണാം യഥാ തദ്വന് ന വസ്തുതഃ
സമയം വെറും നിലനില്പ് കൊണ്ടു തന്നെ ഈ പ്രവർത്തികളിൽ ചെയ്യുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഒരു വിളക്കിന്റെ വെളിച്ചം അതു തന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നതെന്ന് തോന്നുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അങ്ങനെ ഒന്നുമില്ല.
സനിതമ്ബസ്തനാ ചിത്രേ ന സ്ത്രീ സ്ത്രീധര്മിണീ യഥാ । തഥൈവാകാരധീരേയം കര്തും യോഗ്യാ ന കിഞ്ചന
നന്നായി വരച്ച കമർ ഉം മുലകയും ഉള്ള ചിത്രത്തിൽ സ്ത്രീയെന്ന സത്യം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ഈ രൂപം കാണുമ്പോൾ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ യോജ്യമായതല്ല.
മനോരാജ്യമ് ഇവാകാരഭാസ്വരാ സത്യവര്ജിതാ । സഹസ്രശതശാഖാപി ന കിഞ്ചിത് പരമാര്ഥതഃ
മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച രാജ്യം പോലെ, രൂപങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രകാശിക്കുന്നതായാലും യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തത്, ആയിരം ശാഖകൾ ഉണ്ടായാലും യഥാർത്ഥത്തിൽ അതൊന്നുമല്ല.
അരണ്യേ മൃഗതൃഷ്ണേവ മിഥ്യൈവാഡമ്ബരാന്വിതാ । വിഡമ്ബയതി താന് മുഗ്ധമൃഗാന് ഏവ ന മാനുഷാന്
കാട്ടിലെ മായജലത്തെപ്പോലെ, പൊള്ളയായ ഭംഗിയോടെ, അത് മോഷ്ടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത് ഭ്രമിച്ച മൃഗങ്ങളെയാണ്, മനുഷ്യരെ അല്ല.
ഫേനമാലേവ സഞ്ജാതധ്വസ്താ വിച്ഛേദവര്ജിതാ । ജഡൈവ ചഞ്ചലാകാരാ ഗൃഹ്യമാനാ ന കിഞ്ചന
ഉയർന്നും അപ്രത്യക്ഷമായും പോകുന്ന നുരയെപ്പോലെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ വേർപാടില്ലാതെ, അതിന് ചലനമുള്ള രൂപം തോന്നിച്ചാലും അത് ജഡമാണ്; പിടിച്ചാൽ ഒന്നുമില്ല.
അനന്യാ ചേതനസ്യാപി നൂനമ് അന്യേവ ച സ്ഥിതാ । ക്രിമിതന്തുര് ഇവാദീര്ഘാ ജഡൈവാപ്യ് അജഡാശ്രിതാ
ചൈതന്യത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലെങ്കിലും, അതു തീർച്ചയായും വേറെയാണെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; പുഴുവിന്റെ ചെറുതുള്ള നൂലുപോലെ, അത് ജഡമാണ്, എന്നാൽ അജഡമായതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
കലുഷോഡ്ഡാമരകാരാ രജഃപ്രസരധൂസരാ । ചലാ കല്പാന്തവാത്യേവ സ്വാക്രാന്തഭുവനാന്തരാ
കൊഴുപ്പ് നിറഞ്ഞ, അഹങ്കാരമുള്ള രൂപത്തിൽ, രാഗത്തിന്റെ പൊടിയിൽ മങ്ങിയ, അതു സ്ഥിരതയില്ലാതെ, ഒരു കാലാന്ത്യത്തിലെ ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെ, സ്വന്തം ലോകം മുഴുവൻ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
ധൂമാലീവാങ്ഗസംലഗ്നാ ദാഹസ്വേദപ്രദായിനീ । ഗര്ഭീകൃതരസാക്രമ്യ ജഗന്തി പരിവര്തതേ
പുകയുടെ പന്തം പോലെ അവൾ ശരീരത്തിൽ ചേർന്ന്, ചൂടും വിയർക്കും ഉണ്ടാക്കുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ സാരവും ഉൾക്കൊണ്ട് അവൾ അവിടെയൊക്കെയും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ധാരാ ജലധരസ്യേവ സുദീര്ഘാ ജഡനിര്മിതാ । അസാരസങ്ഘാതദൃഢരജ്ജുസ് തൃണഗണൈര് ഇവ
മേഘത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് പോലെ നീണ്ട ഒരു പ്രവാഹം അവളുടേതാണ്, മന്ദത്വം കൊണ്ടാണ് അതുണ്ടായത്; പച്ചിലകളാൽ നെയ്ത കയറുപോലെ, അസാരമായ കൂട്ടങ്ങൾ ചേർത്ത് ഉറപ്പുള്ള കയറാണ് അവളുടേത്.
തരങ്ഗോത്പലമാലേവ കല്പനാമാത്രവര്ണിതാ । മൃണാലീവ ബഹുച്ഛിദ്രാ പങ്കപ്രൌഢാ ജഡാത്മികാ
തിരമാലയോ താമരയോ പോലെ, അവളെക്കുറിച്ച് കൽപ്പന മാത്രം പറയാം; താമരത്തണ്ടുപോലെ പലതും തുളയുള്ളതും, ചെളിയിൽ കനത്തതും, മന്ദത്വം നിറഞ്ഞതുമാണ് അവൾ.
ജ്വാലേവ ദൃശ്യതേ വൃദ്ധിതത്പരാ ന ച വര്ധതേ । വിഷാസ്വാദ ഇവാപാതമധുരാന്തേ സുദാരുണാ
ജ്വാലപോലെ അവൾ കാണപ്പെടുന്നു, വളരാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരിക്കലും വളരുന്നില്ല; വിഷത്തിന്റെ രുചി ആദ്യം മധുരംപോലെ, പക്ഷേ അവസാനം അത്യന്തം കഠിനമാണ്.
നഷ്ടാ ദീപശിഖേവൈഷാ ന ജാനേ ക്വേഹ ഗച്ഛതി । മിഹികേവാഗ്രദൃഷ്ടാപി ഗൃഹ്യമാണാ ന കിഞ്ചന
അവൾ ദീപശിഖ പോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അവൾ എവിടേക്ക് പോകുന്നു എന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല. ദൂരത്ത് കാണുന്ന മഞ്ഞുപോലെ, പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ ഒന്നുമില്ല.
പാംസുമുഷ്ടിര് ഇവാസ്തീര്യ പ്രേക്ഷിതാ പാരമാണവീ । ആകാശനീലിമേവൈഷാ നിര്നിമിത്തൈവ ദൃശ്യതേ
മണ്ണ് പിടിയിൽ എറിയുമ്പോലെ, അവളെ സൂക്ഷ്മമായി മാത്രം കാണാം; ആകാശത്തിലെ മങ്ങലുപോലെ, അവളെ കാരണം ഇല്ലാതെ കാണപ്പെടുന്നു.
ദ്വിചന്ദ്രമോഹവജ് ജാതാ സ്വപ്നവദ് വിഹിതഭ്രമാ । യഥാ നൌയായിനസ് സ്ഥാണുസ്പന്ദസ് തദ്വദ് ഇഹോത്ഥിതാ
രണ്ടു ചന്ദ്രന്മാരെ കാണുന്ന ഭ്രമംപോലെയും സ്വപ്നത്തിലെ മായയുപോലെയും അവൾ ഉദിക്കുന്നു; നീന്തുന്ന കപ്പലിൽ ഇരിക്കുന്നവർ നില്ക്കുന്ന വസ്തുവിന്റെ ചലനം കാണുന്നതുപോലെ അവൾ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അനയോപഹതേ ചിത്തേ ദീര്ഘകാലമ് ഇവാകുലൈഃ । ജനൈര് ആലക്ഷ്യതേ ദീര്ഘസ് സംസാരസ്വപ്നവിഭ്രമഃ
അവൾ മനസ്സിനെ ബാധിക്കുമ്പോൾ, ദീർഘകാലം അസ്വസ്ഥരായ ആളുകൾക്ക് ഈ സംസാരസ്വപ്നത്തിന്റെ വലിയ ഭ്രമം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
മനോജ്ഞമ് അപി സത്യം ച ദൃശ്യതേ സദ് അസത്തയാ । അമനോജ്ഞമ് അസത്യം ച ദൃശ്യതേ ഽസച് ച സത്തയാ
സത്യവും മനോഹരവുമായതു ചിലപ്പോള് സത്യമെന്നോ അസത്യമെന്നോ നമ്മള് കാണുന്നു. അതുപോലെ, അസത്യവും മനോഹരമല്ലാത്തതും ചിലപ്പോള് അസത്യമെന്നോ സത്യമെന്നോ തോന്നുന്നു.
അനയോപഹതേ ത്വ് അസ്മിംശ് ചിത്രാശ് ചേതസി വിഭ്രമാഃ । ഉത്പദ്യന്തേ വിനശ്യന്തേ തരങ്ഗാസ് തോയധേര് ഇവ
ഇങ്ങനെ മനസ്സ് ആശയക്കുഴപ്പത്തില് അലയുമ്പോള് അതില് പലവിധമായ ഭ്രമങ്ങള് ഉദിച്ച് അകന്നുപോകുന്നു, സമുദ്രത്തിലെ തിരകളെപ്പോലെ.
പദാര്ഥരഥമ് ആരൂഢാ ഭാവനൈഷാ ബലാന്വിതാ । ആക്രാമതി മനഃ ക്ഷിപ്രം വിഹഗം വാഗുരാ യഥാ
ശക്തിയുള്ള ഈ ഭാവന വസ്തുക്കളുടെ രഥത്തില് കയറി, പക്ഷിയെ വലപിടിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സ് വേഗത്തില് പിടിച്ചെടുക്കുന്നു.
കാരുണ്യാത് സ്പന്ദമാനാക്ഷീം സ്രവത്ക്ഷീരലവസ്തനീമ് । നയത്യ് ഉല്ലാസിതാനന്ദം ജനനീം ഗൃഹിണീപദമ്
കനിവുകൊണ്ടു, സ്നേഹഭാവമുള്ള കണ്ണുകളുമായി, പാല് ചൊരിയുന്ന മുലകളോടെ അമ്മ, കുഞ്ഞിന്റെ സന്തോഷത്തില് ആനന്ദം കണ്ടെത്തി, ഗൃഹിണിയായ ജീവിതത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
വിഷീകരോതി നിഷ്ഷ്യന്ദസന്തര്പിതജഗത്ത്രയമ് । സുധാ സാര്ദ്രമ് അപി ക്ഷിപ്രം പ്രവൃദ്ധാ ബിമ്ബമ് ഐന്ദവമ്
ചന്ദ്രൻ അമൃതം നിറഞ്ഞതും ഈർപ്പം ഉള്ളതും ആയിരിക്കുമ്പോഴും, അതു അതിരുകടന്നാൽ, അതിന്റെ വിഷം മൂലം മൂന്നു ലോകവും നശിപ്പിക്കാം.
ഉന്മത്തവരവേതാലവര്തനാരമ്ഭസമ്ഭ്രമമ് । സ്ഥാണവസ് സമ്പ്രയച്ഛന്തി മൂകമ് അപ്യ് ഏതി യദ് ധിയാ
ബുദ്ധി അശാന്തമായാൽ, പാമ്പ് പിടിച്ചവനോ ഭ്രാന്തനോ പോലെ, പാറപോലെ ഉറച്ചവരും അശാന്തരായി പെരുമാറും; വാക്കില്ലാത്തവനും സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങും.
സന്ധ്യാദിഷു ച കാലേഷു ലോഷ്ടപാഷാണഭിത്തയഃ । അസ്യാഃ പ്രസാദാദ് ദൃശ്യന്തേ സര്പാ ജഗതി ദൃഷ്ടിഭിഃ
സന്ധ്യാസമയത്തും ഇത്തരമില്ലാത്ത സമയങ്ങളിലും, ഈ മനസ്സിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ, മണ്ണ് കഷ്ണങ്ങളിലും കല്ലുകളിലും മതിലുകളിലും ആളുകൾ പാമ്പുകളെ കാണുന്നു.
ഏകോ ഽപി ദ്വിതയോദേതി യഥാ ദ്വിശശിദര്ശനേ । ദൂരമ് അഭ്യാശതാം യാതി സ്വപ്നേ ഽബ്ധിതരണം യഥാ
രണ്ടു കണ്ണാൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരേ ചന്ദ്രൻ രണ്ടായി കാണുന്നതുപോലെയും, സ്വപ്നത്തിൽ ദൂരെയുള്ള കര അങ്ങോട്ട് അടുത്തതുപോലെയും, മനസ്സാണ് ഇങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ആദീര്ഘഃ ക്ഷണതാമ് ഏതി കാലസ് സേഷ്ടാ യഥാ നിശാ । ക്ഷണോ വര്ഷമ് ഇവാഭാതി കാന്താവിരഹിണാമ് ഇവ
ദീർഘമായ ഒരു കാലം ഒരു നിമിഷം പോലെ തീരുന്നു, നീണ്ട രാത്രികൾ എങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് കടന്നുപോകുന്നു അതുപോലെ. ഇഷ്ടസഹചാരിയെ വിട്ടുപോയവർക്കു ഒരു നിമിഷം പോലും ഒരു വർഷം പോലെ ദീർഘമാകുന്നു.
ന തദ് അസ്തി ന യന് നാമ ന കരോതീയമ് ഉദ്ധതാ । അസ്യാസ് ത്വ് അകിഞ്ചനായാസ് തു ശക്തതാം പശ്യ രാഘവ
ഈ ചഞ്ചലമായ മനസ്സിന് പേരിടാൻ കഴിയാത്തതോ സൃഷ്ടിക്കാനാവാത്തതോ ഒന്നുമില്ല. പക്ഷേ, രാഘവാ, ഒന്നും സ്വന്തമില്ലാത്തപ്പോഴാണ് ഈ മനസ്സിന്റെ അശക്തി കാണാൻ കഴിയുന്നത്.
സംരോധയേത് പ്രയത്നേന സംവിദൈവാശു സംവിദമ് । സംവിത്സ്രോതോനിരോധേന ശുഷ്യത്യ് ഏഷാ മനോനദീ
മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ നിയന്ത്രിക്കണം. അവബോധത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് തടയുമ്പോൾ ഈ മനസ്സെന്ന നദി ഉണങ്ങിപ്പോകുന്നു.