ജാഡ്യാനുസന്ധാനഹൃതം ജാഡ്യാത്മകതയേദ്ധയാ । ചേതോ ജഡത്വമ് ആയാതി ദൃഢാഭ്യാസവശേന ഹി
മനസ്സ് ജഡതയിൽ മുഴുകി, അതിനെ തന്നെ ജഡതയായി കരുതി, ആ സ്വഭാവത്തിൽ പെട്ടുപോകുമ്പോൾ, ദീർഘകാലം അങ്ങനെ പതിവായാൽ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ജഡതയിലേക്കു മാറുന്നു.
വിവേകൈകാനുസന്ധാനാച് ചിദംശാത്മതയാ മനഃ । ചിതൈകതാമ് ഉപായാതി ദൃഢാഭ്യാസവശാത് സ്ഥിരമ്
നിത്യമായ വിവേകാന്വേഷണത്തിലൂടെ, മനസ്സ് ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമായെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, ദീർഘകാലം അങ്ങനെ പതിവാക്കിയാൽ, മനസ്സ് ബോധാവസ്ഥയിലേക്കു മാറി സ്ഥിരതയെത്തുന്നു.
പൌരുഷേണ പ്രയത്നേന യസ്മിന്ന് ഏവ പദേ മനഃ । പാത്യതേ തത് പദം പ്രാപ്യ ഭവത്യ് അഭ്യാസലോഹിതമ്
മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമവും ശ്രമവുംകൊണ്ട്, മനസ്സ് ഏത് നിലയിലാണെങ്കിലും ആ നിലയിൽ സ്ഥിരമായി പതിവാക്കിയാൽ, മനസ്സ് ആ നിലയുടെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
അതഃ പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ ചിത്തമ് ആക്രമ്യ ചേതസാ । വിശോകം പദമ് ആശ്രിത്യ നിരാശങ്കസ് സ്ഥിരോ ഭവ
അതിനാൽ, സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിൽ ആശ്രയമിട്ട്, മനസ്സിനെ ഉണർന്ന ബോധത്തോടെ പിടിച്ചുകൊൾക. ദുഃഖരഹിതമായ അവസ്ഥയിൽ അഭയം കണ്ടെത്തി, ഭയമില്ലാതെ ഉറപ്പോടെ നിലകൊൾക.
ഭവഭാവനയാ ഭഗ്നം മനസൈവ ന ചേന് മനഃ । ബലാദ് ഉത്താര്യതേ രാമ തദ് ഉപായോ ഽസ്തി നേതരഃ
ലോകജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകളാൽ തകർന്ന് പോയ മനസ്സിനെ, അതേ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഉയർത്തിയില്ലെങ്കിൽ, രാമാ, അതിനെ ബലമായി ഉയർത്താനല്ലാതെ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗമില്ല.
മന ഏവ സമര്ഥം വൈ മനസോ ദൃഢനിഗ്രഹേ । അരാജാ കസ് സമര്ഥസ് സ്യാദ് രാജ്ഞോ രാഘവ നിഗ്രഹേ
മനസ്സിനെ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നത് മനസ്സിനേ മാത്രമാണ്. രാഘവാ, രാജാവിനെ കീഴടക്കാൻ മറ്റൊരു രാജാവിനെക്കാൾ ആരാണ് കഴിയുക?
തൃഷ്ണാഗ്രാഹഗൃഹീതാനാം സംസാരാര്ണവരംഹസി । ആവര്തൈര് ഉഹ്യമാനാനാം ദൂരം സ്വമന ഏവ നൌഃ
ആസക്തിയുടെ मगरം പിടിച്ചവരും, ലോകസമുദ്രത്തിലെ ചുഴികളിൽ ആലോലമായവർക്കും, ദൂരെയ്ക്കും എത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന നാവു അവരുടെ സ്വന്തം മനസ്സാണ്.
മനസൈവ മനശ് ഛിത്ത്വാ പാശം പരമബന്ധനമ് । ഉന്മോചിതോ ന യേനാത്മാ നാസാവ് അന്യേന മോക്ഷ്യതേ
മനസിന്റെ കെട്ടായ ബന്ധനം മനസുകൊണ്ടുതന്നെ മുറിച്ചില്ലെങ്കിൽ, ആ ആത്മാവിനെ മറ്റാരും മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
യാ യോദേതി മനോനാമ്നീ വാസനാ വാസിതാന്തരാ । താം താം പരിഹരേത് പ്രാജ്ഞസ് തതോ ഽവിദ്യാക്ഷയോ ഭവേത്
മനസെന്ന പേരിൽ ഉയരുന്ന എല്ലാ വാസനകളും അവയുടെ സ്വഭാവംപോലെ വരുമ്പോൾ, ബുദ്ധിമാൻ അവയെ ഓരോന്നും ഉപേക്ഷിക്കണം; അപ്പോൾ അജ്ഞാനം നശിക്കും.
ഭോഗൌഘവാസനാം ത്യക്ത്വാ ത്യജ ത്വം ഖേദവാസനാമ് । ഭാവാഭാവൌ തതസ് ത്യക്ത്വാ നിര്വികല്പസ് സുഖീ ഭവ
ഭോഗത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം, ദുഃഖത്തിനുള്ള വാസനയും നീക്കുക; അതിനുശേഷം, ഭാവവും അഭാവവും വിട്ടുവിട്ട്, ആശയങ്ങൾക്കപ്പുറത്തുള്ള സന്തോഷത്തിൽ നിലകൊള്ളുക.
അഭാവനം ഭാവനായാസ് ത്വ് ഏതാവാന് ഭാവനാക്ഷയഃ । ഏഷ ഏവ മനോനാശസ് ത്വ് അവിദ്യാനാശ ഉച്യതേ
കൽപ്പന നിർത്തുന്നതാണ് കൽപ്പനയുടെ അവസാനവും; ഇതാണ് മനസ്സിന്റെ ലയവും അജ്ഞാനത്തിന്റെ നാശവും.
യദ് യത് സംവേദ്യതേ കിഞ്ചിത് തത്രാസംവേദനം വരമ് । അസംവിത്തിസ് തു നിര്വാണം ദുഃഖം സംവേദനാദ് ഭവേത്
എന്ത് കാര്യവും മനസ്സിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നിടത്ത്, അതു മനസ്സിലാക്കാതിരിക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം. മനസ്സിലാക്കാത്ത അവസ്ഥയാണ് മോക്ഷം; അനുഭവം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ദു:ഖം വരുന്നു.
സ്വേനൈവ തത് പ്രയത്നേന പുംസസ് സമ്പദ്യതേ ക്ഷണാത് । ഭാവസ്യാഭാവനം ഭൂത്യൈ തത് തസ്മാന് നിത്യമ് ആഹരേത്
സ്വന്തം പരിശ്രമംകൊണ്ടു മനുഷ്യന് ഈ അവസ്ഥ ക്ഷണത്തിൽ നേടാം. മനസ്സിലെ ആശയങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നതാണ് സുഖത്തിനുള്ള വഴി; അതിനാൽ എപ്പോഴും അതിനെ വളർത്തണം.
രാഗാദയോ യേ മനസേപ്സിതാസ് തേ ബുദ്ധ്വൈവ താംസ് താംസ് ത്വമ് അവസ്തുഭൂതാന് । ത്യക്ത്വാ തദാസ്ഥാങ്കുരമ് അസ്തബീജം മാ ഹര്ഷശോകൌ സമുപൈഷി തൃപ്തഃ
മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ ആ ആസക്തികളും മറ്റും യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തവയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. അവയുടെ മൂലമായ ആഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കാതെ തൃപ്തനായി ഇരിക്കാം.
ഏഷാ ഹി വാസനാ നിത്യമ് അസത്യ് ഏവ യദ് ഉത്ഥിതാ । ദ്വിചന്ദ്രഭ്രാന്തിവത് തേന ത്യക്തും രാഘവ യുജ്യതേ
ഈ വാസന എല്ലായ്പ്പോഴും അസത്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. രണ്ടുചന്ദ്രൻ കാണുന്ന ഭ്രമപോലെയാണ് ഇത്; അതിനാൽ, രാഘവ, അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
അവിദ്യാവിദ്യമാനൈവ നഷ്ടപ്രജ്ഞസ്യ വിദ്യതേ । നാമ്നൈവാങ്ഗീകൃതാഭാവാ സമ്യക്പ്രജ്ഞസ്യ സാ കുതഃ
അജ്ഞാനം എന്നത് ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ടവർക്കു മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ. അതിന് പേരിൽ മാത്രം ഒരു അർത്ഥമുണ്ട്. ബുദ്ധി പൂർണ്ണമായവർക്കു അജ്ഞാനം എങ്ങനെയുണ്ടാകാം?
മാ ഭവാജ്ഞോ ഭവ പ്രാജ്ഞസ് സമ്യഗ് രാമ വിചാരയ । നാസ്ത്യ് ഏവേന്ദുര് ദ്വിതീയഃ ഖേ ഭ്രാന്ത്യാ സംലക്ഷ്യതേ മുധാ
അജ്ഞാനിയായിരിക്കരുത്, ജ്ഞാനിയായ് ആകൂ. ശരിയായി ആലോചിക്കണം, രാമാ. ആകാശത്ത് രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രൻ ഇല്ല; തെറ്റായ ധാരണ കൊണ്ടാണ് അത് കാണുന്നത്.
നാത്മതത്ത്വാദ് ഋതേ കിഞ്ചിദ് വിദ്യതേ വസ്ത്വ് അവസ്തു വാ । ഊര്മിമാലിനി വിസ്തീര്ണേ വാരിപൂരാദ് ഋതേ യഥാ
ആത്മതത്ത്വം ഒഴികെ യാഥാർത്ഥ്യമോ മിഥ്യയോ മറ്റൊന്നും ഇല്ല. വലിയ തിരമാലകളിൽ വെള്ളം ഒഴികെ ഒന്നുമില്ലാത്തതുപോലെയാണ് അതു.
സ്വവികല്പകൃതാന് ഏതാന് ഭാവാഭാവാന് അസന്മയാന് । നിത്യേ തതേ സിതേ ശുദ്ധേ മാ സമാരോപയാത്മനി
നിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന ഈ യാഥാർത്ഥ്യവും മിഥ്യയും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭാവങ്ങൾ ശുദ്ധവും നിത്യവുമായ ആത്മാവിൽ ചുമത്തരുത്.
നാസി കര്താ കിമ് ഏതാസു ക്രിയാസു മമതാ തവ । ഏകസ്മിന് വിദ്യമാനേ ഹി കിം കേന ക്രിയതേ കഥമ്
നീ ചെയ്യുന്നവനല്ലല്ലോ, ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിനക്ക് എന്ത് അവകാശമുണ്ട്? ഒറ്റ സത്യം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, ആരാണ് എന്ത് ചെയ്യുന്നത്, എങ്ങനെ ചെയ്യുന്നു എന്നത് എവിടെയാണ്?
മാ ചാകര്താ ഭവ പ്രാജ്ഞ കിമ് അകര്തൃതയേഹ തേ । സാധ്യം സാധ്യമ് ഉപാദേയം തസ്മാത് സ്വസ്ഥോ ഭവാനഘ
പ്രജ്ഞാവാനേ, നീ ചെയ്യാത്തവനാകേണ്ടതില്ല. ചെയ്യാതിരിപ്പിൽ നിന്നെന്ത് പ്രയോജനം? ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യേണ്ടതാണല്ലോ. അതുകൊണ്ട്, നീ മനസ്സിലൊരു സമാധാനത്തോടെയും കുറ്റമില്ലാതെയും ഇരിക്കണം.
കര്താ സംസ് ത്വമ് അസക്തത്വാദ് ഭവാകര്താ രഘൂദ്വഹ । അസക്തത്വാദ് അകര്താപി കര്തൃവത് സ്പന്ദനം കുരു
നീ ചെയ്യുന്നതാണ്, പക്ഷേ അകലം കൊണ്ടു നോക്കുമ്പോൾ ചെയ്യാത്തവനുമാണ്, രഘുവംശജനായവനേ. അകലം കൊണ്ടു നോക്കുമ്പോൾ ചെയ്യാത്തവനാണെങ്കിലും, പുറത്തു ചെയ്യുന്നതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കണം.
സത്യം ചേത് സ്യാദ് ഉപാദേയം മിഥ്യാ സ്യാദ് ധേയമ് ഏവ തത് । ഉപാദേയൈകസക്തത്വാദ് യുക്താ സക്തിര് ഹി കര്മണി
ഒന്നാം സത്യമാണെങ്കിൽ അത് സ്വീകരിക്കണം; അതു പൊള്ളയാണെങ്കിൽ ഉപേക്ഷിക്കണം. സ്വീകരിക്കേണ്ടതിലേയ്ക്ക് മാത്രം ആസക്തി പുലർത്തുക, കാരണം പ്രവർത്തനത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി ശരിയാണ്.
യത്രേന്ദ്രജാലമ് അഖിലം മായാമയമ് അവസ്തുകമ് । തത്ര കാസ് താഃ കഥം രാമ ഹേയോപാദേയദൃഷ്ടയഃ
രാമാ, എല്ലാം മായാജാലം മാത്രമായ്, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തത് ആകുമ്പോൾ, അവിടെ സ്വീകരിക്കലും തള്ളലും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാരണകൾ എങ്ങനെയാണ് ഉണ്ടാകാൻ കഴിയുക? അവയ്ക്ക് അവിടെ സ്ഥാനം എവിടെയാണ്?
സംസാരബീജകണികാ യൈഷാവിദ്യാ രഘൂദ്വഹ । ഏഷാ ഹ്യ് അവിദ്യമാനൈവ സതീവ സ്ഫാരതാം ഗതാ
രഘുവംശജ, ഈ അജ്ഞാനമാണ് സാംസാരിക ജീവിതത്തിന്റെ ചെറിയ വിത്ത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ അതില്ലാത്തതാണെങ്കിലും, അതു സത്യമെന്നപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
യേയമ് ആഭോഗിനിസ്സാരസംസാരാരമ്ഭചക്രികാ । വിജ്ഞേയാ വാസനൈഷാ സാ ചൈതസീ മോഹദായിനീ
ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞു വരുന്ന ഈ സാംസാരിക പ്രവർത്തനചക്രം മനസ്സിലുള്ള വാസനയായി മനസ്സിലാക്കണം; അതാണ് മോഹം ഉണ്ടാക്കുന്നത്.
ചാരുവംശലതേവാന്തശ്ശൂന്യനിസ്സാരകോടരാ । സരിത്തരങ്ഗമാലേവ ന വ്യുച്ഛിന്നാ വിനശ്വരീ
അകത്തു ശൂന്യവും ഫലമില്ലാത്തതുമായ മനോഹരമായ ഒരു വള്ളിപോലും, ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും മുറിയാതെ ഇല്ലാതാവുന്ന ഒരു നദിയിലത്തെ തിരമാലപോലുമാണ് ഇതിന്റെ സ്വഭാവം.
ഗൃഹ്യമാണാപി ഹസ്തേന ഗ്രഹീതും നൈവ യുജ്യതേ । മൃദ്വ്യ് അപ്യ് അത്യന്തതീക്ഷ്ണാഗ്രാ നിര്ഝരോര്മിര് ഇവോത്ഥിതാ
കൈകൊണ്ടു പിടിച്ചാലും അതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പിടികൂടാൻ കഴിയില്ല; അതിന്റെ അറ്റം വളരെ മൃദുവായിരിക്കുമ്പോഴും അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ളതാണു, വെള്ളച്ചാട്ടത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന തിരമാലപോലെ.
ദൃശ്യതേ പ്രകടാഭാസാ സദര്ഥേ നോപയുജ്യതേ । തരങ്ഗിണീ തരങ്ഗാഭാസ്വ് ആകാരപരിനിഷ്ഠിതാ
അത് വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിനൊന്നും പ്രയോജനമില്ല; നദിയിലെ തിരമാലപോലെ, തിരമാലയുടെ രൂപത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ക്വചിദ് വക്രാ ക്വചിദ് ഋജ്വീ ദീര്ഘാ ഖര്വാ സ്ഥിരാ ചലാ । യത്പ്രസാദോദ്ഭവാ തസ്മാദ് വ്യതിരേകമ് ഉപാഗതാ
ചിലപ്പോൾ വളഞ്ഞതും, ചിലപ്പോൾ നേരായതും, ദീർഘമായതോ ചെറുതോ, സ്ഥിരമായതോ അസ്ഥിരമായതോ ആയിരിക്കും; അതിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് അതു വ്യത്യസ്തമായ രൂപം എടുക്കുന്നു.