വ്യതിരിക്താ യഥാ ഹേമ്നോ ന ഹൈമവനിതാ തഥാ । ജാഗ്രത്സ്വപ്നക്രിയാലക്ഷ്മീര് വ്യതിരിക്താ ന ചേതസഃ
പൊന്നിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ആഭരണങ്ങൾ പൊന്നിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലാത്തതുപോലെ, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവുമെന്ന പ്രവർത്തികളുടെ ഭംഗിയും മനസ്സിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല.
ധാരാകണോര്മിഫേനശ്രീര് യഥാ സംലക്ഷ്യതേ ഽമ്ഭസഃ । തഥാ വിചിത്രവിഭവാ നാനാതേയം ഹി ചേതസഃ
നദിയിലെ ഒഴുക്കും തുള്ളികളും നുരയും അതിലെ സൗന്ദര്യവും വെള്ളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഈ വിവിധതരം അത്ഭുതകരമായ ഭാവങ്ങൾ എല്ലാം ഉരുത്തിരിയുന്നത്.
സ്വചിത്തവൃത്തിര് ഏവേയം ജാഗ്രത്സ്വപ്നദൃശോദിതാ । രസാവേശാദ് ഉപാദത്തേ ശൈലൂഷ ഇവ ഭൂമികാമ്
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി ജാഗ്രതയിലും സ്വപ്നത്തിലും പ്രകടമാകുന്നു; രുചി അനുസരിച്ച്, ഒരു നടൻ പല വേഷങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, അതും വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ചണ്ഡാലത്വം ഹി ലവണഃ പ്രതിഭാസവശാദ് യഥാ । തഥേദം ജഗദ് ആഭോഗി മനോമനനമാത്രകമ്
ലവണന് പ്രത്യക്ഷമായ ഭ്രമയാൽ ചണ്ഡാളനാകുന്നത് പോലെ, ഈ ലോകവും മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നതാണ്.
യദ് യത് സംവേദ്യതേ കിഞ്ചിത് തേന തേനാശു ഭൂയതേ । മനോമനനനിര്മാണം യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു
എന്ത് രൂപത്തിൽ എന്തും അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ, അതേ രൂപത്തിൽ അതു ഉടനടി സാക്ഷാൽക്കരിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ എല്ലാം ഉണ്ടാകുന്നു, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നപോലെ അതിനെ രൂപപ്പെടുത്താം.
നാനാപുരസരിച്ഛൈലരൂപതാമ് ഏത്യ ദേഹിനാമ് । തനോത്യ് അന്തസ്സ്ഥമ് ഏവേദം ജാഗ്രത്സ്വപ്നഭ്രമം മനഃ
ദേഹികളിൽ ഉള്ള മനസ്സ് പല നഗരങ്ങളുടെയും നദികളുടെയും പർവ്വതങ്ങളുടെയും രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും എന്ന ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
സുരത്വാദ് ദൈത്യതാമ് ഏതി നാഗത്വാന് നഗതാമ് അപി । പ്രതിഭാസവശാച് ചിത്തമ് ആപദം ലവണോ യഥാ
പ്രത്യക്ഷഭ്രമയാൽ മനസ്സ് ദേവതയുടേയും അസുരന്റേയും, പാമ്പിന്റേയും പർവ്വതത്തിന്റേയും നിലയിലേക്കും എത്തുന്നു, ലവണൻ അനുഭവിച്ചപോലെ.
നരത്വാദ് ഏതി നാരീത്വം പിതൃത്വാത് പുത്രതാം പുനഃ । യഥാ ക്ഷിപ്രം പ്രതി നടസ് സ്വസങ്കല്പാത് തഥാ മനഃ
പുരുഷനായി നിലകൊള്ളുന്ന മനസ്സ് സ്ത്രീയാവുകയും, അച്ഛനായി നിലകൊള്ളുന്നത് മകനാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു നടൻ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ വേഷം മാറ്റുന്നതുപോലെ തന്നെ മനസ്സും സ്വച്ഛന്ദമായി രൂപം മാറുന്നു.
സങ്കല്പതഃ പ്രമ്രിയതേ സങ്കല്പാജ് ജായതേ പുനഃ । മനശ് ചിരതരാഭ്യസ്താജ് ജീവതാമ് ഏത്യ് അനാകൃതി
സങ്കല്പം കൊണ്ടു മനസ്സ് നശിക്കുകയും, വീണ്ടും സങ്കല്പം കൊണ്ടു ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സ് ദീർഘകാലം അഭ്യസിച്ചാൽ, അതിന് സ്ഥിരമായ രൂപമില്ലെങ്കിലും, ജീവികളുടെ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു.
മനോ മനനസമ്മൂഢമ് ഊഢവാസനമാരുതാത് । സങ്കല്പാദ് യോനിമ് ആയാതി സുഖം ദുഃഖം ഭയാഭയേ
തന്നുടേതായ ചിന്തകളാൽ ഭ്രമിച്ച മനസ്സ്, പഴയ വാസനകളുടെ കാറ്റിൽ കയറി, സങ്കല്പം മൂലം വിവിധ ഗർഭങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഭയവും ഭയമില്ലായ്മയും അനുഭവിക്കുന്നു.
സുഖം ദുഃഖം ച മനസി തിലേ തൈലമ് ഇവ സ്ഥിതമ് । തദ് ദേശകാലവശതോ ഘനം വാ തനു വാ ഭവേത്
സന്തോഷവും ദുഃഖവും മനസ്സിൽ തന്നെ, എള്ളിനുള്ളിലെ എണ്ണപോലെ, ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സ്ഥലം-കാലത്തിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, അവ കനത്തതോ സൂക്ഷ്മമായതോ ആകാം.
തൈലം തിലസ്യ ച ക്രാന്ത്യാ സ്ഫുടതാമ് ഏതി ശാശ്വതീമ് । ചേതസോ മനനാസങ്ഗാദ് ഘനീഭൂതേ സുഖാസുഖേ
എങ്ങിനെ എള്ളിനുനേരെ അമർത്തിയാൽ എണ്ണ പുറത്തുവരുന്നതും അതിന് ദീർഘകാലം തെളിച്ചം ലഭിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, മനസ്സിൽ സന്തോഷവും ദു:ഖവും വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചാൽ അവ ശക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു.
ദേശകാലാഭിധാനേന രാമ സങ്കല്പ ഏവ ഹി । കഥ്യതേ തദ്വശാദ് യസ്മാദ് ദേശകാലൌ സ്ഥിതിം ഗതൌ
രാമാ, ദേശവും കാലവും എന്നുപറയുന്നത് സങ്കല്പം മാത്രമാണ്. സങ്കല്പത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ദേശവും കാലവും നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നത്.
പ്രശാമ്യത്യ് ഉല്ലസത്യ് ഏതി യാതി നന്ദതി വല്ഗതി । മനശ് ശരീരസങ്കല്പേ ഫലിതേ ന ശരീരകമ്
മനസ്സിന് ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് സങ്കല്പം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അത് ശാന്തമാകുകയും ഉണരുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചാടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ആ സങ്കല്പം പൂർത്തിയായാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശരീരം ഇല്ല.
നാനാസ്ഫാലസമുല്ലാസൈസ് സ്വസങ്കല്പോപകല്പിതൈഃ । മനോ വല്ഗതി ദേഹേ ഽസ്മിന് സ്വശ്വവാര ഇവാജിരേ
ഈ ശരീരത്തിനകത്ത്, മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പങ്ങൾ കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന പലവിധ ഉല്ലാസങ്ങളിലും ആവേശങ്ങളിലും മനസ്സ് കുതിച്ചുചാടുന്നു, അതിന്റെ സ്വന്തം കെട്ടിടത്തിനകത്ത് കുതിക്കുന്ന കുതിരപോലെ.
ചാപലേ പ്രസരസ് തസ്മാദ് അന്തര് യേന ന ദീയതേ । മനോ വിനയമ് ആധത്തേ തസ്യാലാന ഇവ ദ്വിപഃ
അകത്തുള്ള ചഞ്ചലതയ്ക്ക് വഴിമാറാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് മനസ്സ് നിയന്ത്രണം നേടുന്നു, കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്ന ആനപോലെയാണ് അതിന്റെ അവസ്ഥ.
ന സ്പന്ദതേ മനോ യസ്യ ശസ്ത്രസ്തമ്ഭ ഇവോത്തമഃ । സദ്വസ്തുനോ ഽസൌ പുരുഷശ് ശിഷ്ടാഃ കര്ദമകീടകാഃ
യാരുടെ മനസ്സ് അശാന്തമാകാതെ, ആയുധം കൊണ്ടു നിശ്ചലമാക്കിയ തൂണുപോലെ ഇരിക്കുന്നു, അവന് യഥാര്ത്ഥ മനുഷ്യന് ആണു; ശേഷിക്കുന്നവര് ചളിയില് കിടക്കുന്ന പുഴുക്കളെപ്പോലെയാണ്.
യസ്യാചാപലതാം യാതം മന ഏകത്ര സംസ്ഥിതമ് । അനുത്തമപദേനാസൌ ധ്യാനേനാനുഗതോ ഽനഘഃ
ആദ്യമേ ചഞ്ചലമായിരുന്ന മനസ്സ് ഒരിടത്ത് സ്ഥിരമായി നില്ക്കുമ്പോള്, അപ്രകൃതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് ധ്യാനത്തിലൂടെ എത്താന് കഴിയുന്നു, പാപരഹിതനായവനേ.
സംയമാന് മനസശ് ശാന്തിമ് ഏതി സംസാരസമ്ഭ്രമഃ । മന്ദരേ ഽസ്പന്ദതാം യാതേ യഥാ ക്ഷീരമഹാര്ണവഃ
മനസ്സ് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോള് ലോകമയക്കത്തിന്റെ കലഹം ശമിക്കുന്നു; മന്ദരപര്വ്വതം കറക്കുന്നത് നില്ക്കുമ്പോള് ക്ഷീരസമുദ്രം നിശ്ചലമാകുന്നതുപോലെ.
മനസോ വൃദ്ധയോ യാ യാ ഭോഗസങ്കല്പവിഭ്രമൈഃ । സംസാരവിഷവൃക്ഷസ്യ താ ഏവാങ്കുരയോനയഃ
ഭോഗാസക്തിയുടെയും മോഹഭ്രമങ്ങളുടെയും വഴി മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വളർച്ചകളാണ് ഈ സാംസാരിക വിഷവൃക്ഷത്തിന്റെ ആദ്യമുളകൾ.
ചിത്തം ചലത്കുവലയം വലയന്ത ഏതേ മൂഢാ മഹാജഡജവേ മദമോഹമന്ദാഃ । ആവര്തവര്തിനി വിലൂനവിശീര്ണചിത്താശ് ചക്രഭ്രമേ പുരുഷദുര്ഭ്രമരാഃ പതന്തി
ചഞ്ചലമായ നീലതാമരപൂവുപോലെ മനസ്സിനെ ഈ ഭ്രമിതരും മന്ദബുദ്ധികളും വേഗത്തിൽ അജ്ഞതയിലേക്കു പോകുന്നവരും മോഹത്തിൽ മയങ്ങിയവരും ചുറ്റി നിൽക്കുന്നു. ചക്രംപോലെ തിരിയുന്ന ഈ സഞ്ചാരത്തിൽ മനസ്സു കീറിപ്പൊളിഞ്ഞ് ചിതറുന്നവർ, ചക്രത്തിൽ വഴിതെറ്റുന്ന തേനീച്ചകൾപോലെ വീണു പോകുന്നു.
അസ്യ ചിത്തമഹാവ്യാധേശ് ചികിത്സായാം വരൌഷധമ് । സ്വായത്തം ശൃണു യുക്ത്യാത്മസുസാധം സ്വാത്മനി സ്ഥിതമ്
മനസ്സിന്റെ മഹാരോഗത്തിന് ഉത്തമമായ ഔഷധം സ്വയം ആശ്രയിച്ച്, വിവേകത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാവുന്നതും, ഉള്ളിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നതുമായ ഈ മരുന്നിനെപ്പറ്റി കേൾക്കൂ.
സ്വേനൈവ പൌരുഷേണാശു സ്വസംവേദനരൂപിണാ । യത്നേന ചിത്തവേതാലസ് ത്യക്ത്വേഷ്ടം വസ്തു ജീയതേ
സ്വന്തം പരിശ്രമത്താൽ, നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന ജാഗ്രതയോടെ, ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സെന്ന ഭൂതത്തെ പരിശ്രമത്തോടെ വശീകരിക്കാം.
ത്യജന്ന് അഭിമതം വസ്തു യസ് തിഷ്ഠതി നിരാമയഃ । ജിതമ് ഏവ മനസ് തേന കുദാന്ത ഇവ ദന്തിനാ
ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുവിനെ വിട്ട്, രോഗരഹിതനായി നിലകൊള്ളുന്നവൻ, തന്റെ മനസ്സിനെ ജയിച്ചവനാണ് — ആനയെ കീഴടക്കുന്നവനെ പോലെ.
സ്വസംവേദനയത്നേന പാല്യതേ ചിത്തബാലകഃ । അവസ്തുനോ വസ്തുനി ച യോജ്യതേ ബോധ്യതേ ഽപി ച
സ്വയം ബോധം കൊണ്ടുള്ള ശ്രമത്തിലൂടെ, ബാല്യമായ മനസ്സിനെ സൂക്ഷിക്കണം; അസത്യത്തിൽ നിന്ന് സത്യത്തിലേക്ക് അതിനെ ചേർക്കണം, അങ്ങനെ അതിനെ പഠിപ്പിക്കണം.
ശാസ്ത്രസങ്ഗമധീരേണ ചിന്താതപ്തമ് അതാപിനാ । ഛിന്ദ്ധി ത്വമ് അയസേവായോ മനസൈവ മനോ മുനേ
മഹർഷേ, ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ആസക്തിയും ചിന്തകളാൽ ദഹിച്ചുമിരിക്കുന്ന മനസ്സിനെ, ഇരുമ്പ് ഇരുമ്പുകൊണ്ട് മുറിക്കുന്നതുപോലെ, നിന്റെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ വാൾകൊണ്ട് നീ മുറിക്കണം.
അയത്നേന യഥാ ബാല ഇതശ് ചേതശ് ച യുജ്യതേ । ഭവ്യൈസ് തഥൈവ ചേതോ ഽന്തഃ കിമ് ഇവാത്രാതിദുഷ്കരമ്
ഒരു ബാലന്റെ മനസ്സിനെ എളുപ്പത്തിൽ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും തിരിയിക്കാവുന്നതുപോലെ, മനസ്സിനെ ഉത്തമമായ കാര്യങ്ങളിലേക്കും അകത്തേക്ക് തിരിയിക്കാം — ഇതിൽ അത്രയും ദുഷ്കരമൊന്നുമില്ല.
സത്കര്മണി സമാക്രാന്തമ് ഉദര്കോദയദായിനി । സ്വപൌരുഷേണൈവ മനശ് ചേതനേന നിയോജയേത്
ധർമ്മപ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ, ഭാവിയിൽ ഫലം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ, സ്വന്തം ശ്രമത്താലും ജാഗ്രതയാലും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കണം.
സ്വായത്തമ് ഏകാന്തഹിതം സ്വേപ്സിതത്യാഗവേദനമ് । യസ്യ ദുഷ്കരതാം യാതം ധിക് തം പുരുഷകീടകമ്
സ്വന്തം കൈവശമുള്ളതും ഏറ്റവും ഉത്തമമായതുമായ കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നവൻ മനുഷ്യരിൽ കീടംപോലെയാണ്; അത്തരം ആളുകൾക്ക് ലജ്ജിക്കേണ്ടതാണു.
അരമ്യം രമ്യരൂപേണ ഭാവയിത്വാ സ്വസംവിദാ । മല്ലേനേവ ശിശുശ് ചിത്തമ് അയത്നേനൈവ ജീയതേ
അനിഷ്ടമായതിനെ മനസ്സിൽ ഇഷ്ടമായതുപോലെ ആലോചിച്ചാൽ, കുട്ടിയെ മല്ലൻ കീഴടക്കുന്നതുപോലെ മനസ്സും എളുപ്പത്തിൽ കീഴടക്കാം.