അത്യന്തഭിന്നയോര് ഐക്യം യേഷാമ് ചിത്തശരീരയോഃ । ജ്ഞാതജ്ഞേയാ മഹാത്മാനോ നമസ്യാസ് തേ സുപണ്ഡിതാഃ
മനസ്സും ശരീരവും എത്ര വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അവയുടെ ഏകത്വം തിരിച്ചറിയുന്നവരും, അറിയുന്നവനെയും അറിയപ്പെടുന്നതെയും അറിയുന്ന മഹാത്മാക്കളും, സത്യമായും വന്ദനീയരായ പണ്ഡിതന്മാരാണ്.
കുസുമോല്ലാസിധമ്മിലാ ഹേലാവലിതലോചനാ । കാഷ്ഠകുഡ്യോപമാങ്ഗേഷു ലഗ്നാപ്യ് അമനസോ ഽങ്ഗനാ
പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചും, കളിയോടെ കണ്ണുകൾ ചലിപ്പിച്ചും, ഒരു മരച്ചില്ലയോ മതിലോ പോലെയുള്ള ശരീരത്തിൽ ചേർന്നിരുന്നാലും, ആ സ്ത്രീയുടെ മനസ്സ് എവിടെയോ തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
മനസ്യ് അന്യത്ര സംസക്തേ വീതരാഗേണ കാനനേ । ക്രവ്യാദചര്വിതോ ഽങ്ഗസ്ഥസ് സ്വകരോ ഽപി ന ലക്ഷിതഃ
മനസ്സ് മറ്റൊരിടത്ത് മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ, വിരക്തനായ ഒരാൾ കാട്ടിൽ പോലും, കാട്ടുമൃഗം തന്റെ കൈ കടിച്ചാലും അതു ശ്രദ്ധിക്കാറില്ല.
സുഖീകര്തും സുദുഃഖാനി ദുഃഖീകര്തും സുഖാനി ച । സുഖേനൈവാശു യുജ്യന്തേ മനസോ ഽതിശയാന് മുനേഃ
കഠിനമായ ദുഃഖങ്ങൾ സുഖകരമാക്കാനും, സുഖം ദുഃഖകരമാക്കാനും, മുനിയുടെ മനസ്സ് എളുപ്പത്തിൽ തന്നെ അതിനനുസരിച്ച് മാറുന്നു.
മനസ്യ് അന്യത്ര സംസക്തേ കഥ്യമാനാപി യത്നതഃ । ലതാ പരശുകൃത്തേവ കഥാ വിച്ഛിദ്യതേ ബത
മനസ്സ് മറ്റൊരിടത്ത് മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരാൾ എത്ര ശ്രമിച്ചും കഥ പറയുമ്പോൾ, അതു നടുവിൽ തന്നെ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു, വെട്ടിയെടുത്ത തണ്ടുപോലെ.
മനസ്യ് അദ്രിതടാരൂഢേ ഗൃഹസ്ഥേനാപി ജന്തുനാ । ശ്വഭ്രാഭ്രകന്ദരഭ്രാന്തിദുഃഖം സമനുഭൂയതേ
മനസ്സിൽ ആസക്തി ആഴത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, വീട്ടുകാരനായ ഒരാൾക്കു പോലും, അജ്ഞതയുടെ ഇരുണ്ട കുഴികൾക്കും മേഘങ്ങൾക്കും പാറക്കൊടുമുടികൾക്കും നടുവിൽ വഴിതെറ്റിയതുപോലെ, വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
മനസ്യ് ഉല്ലസിതേ സ്വപ്നേ ഹൃദ്യ് ഏവ പുരപര്വതാഃ । ആകാശ ഇവ വിസ്തീര്ണേ ദൃശ്യന്തേ നിര്മിതാഃ ക്ഷണാത്
സ്വപ്നത്തിൽ മനസ്സ് പ്രകാശത്തോടെ നിറയുമ്പോൾ, ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ, ആകാശം പോലെ വിശാലമായി, നഗരങ്ങളും പർവതങ്ങളും ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
മനോ വിലുലിതം സ്വപ്നേ ഹൃദ്യ് ഏവാദ്രിപുരാവലീമ് । തനോതി ചലിതോ ഽമ്ഭോധിര് വീചീചയമ് ഇവാത്മനി
സ്വപ്നത്തിൽ മനസ്സ് അശാന്തമായാൽ, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ, പർവതനിരകളും നഗരങ്ങളും തുടർച്ചയായി ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുന്നു; അതുപോലെ, ഉലയുന്ന സമുദ്രത്തിൽ തിരമാലകൾ ഒരുപിടി ഉയരുന്നതുപോലെയാണ്.
അന്തര് അബ്ധേര് ജലാദ് യദ്വത് തരങ്ഗാപീഡവീചയഃ । ദേഹാന്തര് മനസസ് തദ്വത് സ്വപ്നാദ്രിപുരരാജയഃ
സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ വെള്ളത്തിൽ നിന്നു തിരമാലകളും അലയുകളും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിനുള്ളിൽ മനസ്സിൽ നിന്നു സ്വപ്നത്തിലെ പർവതങ്ങളും നഗരരാജ്യങ്ങളും ഉദിക്കുന്നു.
അങ്കുരസ്യ യഥാ പത്ത്രലതാപുഷ്പഫലശ്രിയഃ । മനസോ ഽസ്യ തഥാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നവിഭ്രമഭൂതയഃ
പുതിയ മുളയിൽ നിന്ന് ഇലകളും വള്ളികളും പൂക്കളും പഴങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ നിന്നുമാണ് ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ഭ്രമങ്ങൾ ഉദയിക്കുന്നത്.
വ്യതിരിക്താ യഥാ ഹേമ്നോ ന ഹൈമവനിതാ തഥാ । ജാഗ്രത്സ്വപ്നക്രിയാലക്ഷ്മീര് വ്യതിരിക്താ ന ചേതസഃ
പൊന്നിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ആഭരണങ്ങൾ പൊന്നിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലാത്തതുപോലെ, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവുമെന്ന പ്രവർത്തികളുടെ ഭംഗിയും മനസ്സിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല.
ധാരാകണോര്മിഫേനശ്രീര് യഥാ സംലക്ഷ്യതേ ഽമ്ഭസഃ । തഥാ വിചിത്രവിഭവാ നാനാതേയം ഹി ചേതസഃ
നദിയിലെ ഒഴുക്കും തുള്ളികളും നുരയും അതിലെ സൗന്ദര്യവും വെള്ളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഈ വിവിധതരം അത്ഭുതകരമായ ഭാവങ്ങൾ എല്ലാം ഉരുത്തിരിയുന്നത്.
സ്വചിത്തവൃത്തിര് ഏവേയം ജാഗ്രത്സ്വപ്നദൃശോദിതാ । രസാവേശാദ് ഉപാദത്തേ ശൈലൂഷ ഇവ ഭൂമികാമ്
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി ജാഗ്രതയിലും സ്വപ്നത്തിലും പ്രകടമാകുന്നു; രുചി അനുസരിച്ച്, ഒരു നടൻ പല വേഷങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, അതും വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ചണ്ഡാലത്വം ഹി ലവണഃ പ്രതിഭാസവശാദ് യഥാ । തഥേദം ജഗദ് ആഭോഗി മനോമനനമാത്രകമ്
ലവണന് പ്രത്യക്ഷമായ ഭ്രമയാൽ ചണ്ഡാളനാകുന്നത് പോലെ, ഈ ലോകവും മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നതാണ്.
യദ് യത് സംവേദ്യതേ കിഞ്ചിത് തേന തേനാശു ഭൂയതേ । മനോമനനനിര്മാണം യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു
എന്ത് രൂപത്തിൽ എന്തും അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ, അതേ രൂപത്തിൽ അതു ഉടനടി സാക്ഷാൽക്കരിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ എല്ലാം ഉണ്ടാകുന്നു, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നപോലെ അതിനെ രൂപപ്പെടുത്താം.
നാനാപുരസരിച്ഛൈലരൂപതാമ് ഏത്യ ദേഹിനാമ് । തനോത്യ് അന്തസ്സ്ഥമ് ഏവേദം ജാഗ്രത്സ്വപ്നഭ്രമം മനഃ
ദേഹികളിൽ ഉള്ള മനസ്സ് പല നഗരങ്ങളുടെയും നദികളുടെയും പർവ്വതങ്ങളുടെയും രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും എന്ന ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
സുരത്വാദ് ദൈത്യതാമ് ഏതി നാഗത്വാന് നഗതാമ് അപി । പ്രതിഭാസവശാച് ചിത്തമ് ആപദം ലവണോ യഥാ
പ്രത്യക്ഷഭ്രമയാൽ മനസ്സ് ദേവതയുടേയും അസുരന്റേയും, പാമ്പിന്റേയും പർവ്വതത്തിന്റേയും നിലയിലേക്കും എത്തുന്നു, ലവണൻ അനുഭവിച്ചപോലെ.
നരത്വാദ് ഏതി നാരീത്വം പിതൃത്വാത് പുത്രതാം പുനഃ । യഥാ ക്ഷിപ്രം പ്രതി നടസ് സ്വസങ്കല്പാത് തഥാ മനഃ
പുരുഷനായി നിലകൊള്ളുന്ന മനസ്സ് സ്ത്രീയാവുകയും, അച്ഛനായി നിലകൊള്ളുന്നത് മകനാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു നടൻ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ വേഷം മാറ്റുന്നതുപോലെ തന്നെ മനസ്സും സ്വച്ഛന്ദമായി രൂപം മാറുന്നു.
സങ്കല്പതഃ പ്രമ്രിയതേ സങ്കല്പാജ് ജായതേ പുനഃ । മനശ് ചിരതരാഭ്യസ്താജ് ജീവതാമ് ഏത്യ് അനാകൃതി
സങ്കല്പം കൊണ്ടു മനസ്സ് നശിക്കുകയും, വീണ്ടും സങ്കല്പം കൊണ്ടു ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സ് ദീർഘകാലം അഭ്യസിച്ചാൽ, അതിന് സ്ഥിരമായ രൂപമില്ലെങ്കിലും, ജീവികളുടെ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു.
മനോ മനനസമ്മൂഢമ് ഊഢവാസനമാരുതാത് । സങ്കല്പാദ് യോനിമ് ആയാതി സുഖം ദുഃഖം ഭയാഭയേ
തന്നുടേതായ ചിന്തകളാൽ ഭ്രമിച്ച മനസ്സ്, പഴയ വാസനകളുടെ കാറ്റിൽ കയറി, സങ്കല്പം മൂലം വിവിധ ഗർഭങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഭയവും ഭയമില്ലായ്മയും അനുഭവിക്കുന്നു.
സുഖം ദുഃഖം ച മനസി തിലേ തൈലമ് ഇവ സ്ഥിതമ് । തദ് ദേശകാലവശതോ ഘനം വാ തനു വാ ഭവേത്
സന്തോഷവും ദുഃഖവും മനസ്സിൽ തന്നെ, എള്ളിനുള്ളിലെ എണ്ണപോലെ, ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സ്ഥലം-കാലത്തിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, അവ കനത്തതോ സൂക്ഷ്മമായതോ ആകാം.
തൈലം തിലസ്യ ച ക്രാന്ത്യാ സ്ഫുടതാമ് ഏതി ശാശ്വതീമ് । ചേതസോ മനനാസങ്ഗാദ് ഘനീഭൂതേ സുഖാസുഖേ
എങ്ങിനെ എള്ളിനുനേരെ അമർത്തിയാൽ എണ്ണ പുറത്തുവരുന്നതും അതിന് ദീർഘകാലം തെളിച്ചം ലഭിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, മനസ്സിൽ സന്തോഷവും ദു:ഖവും വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചാൽ അവ ശക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു.
ദേശകാലാഭിധാനേന രാമ സങ്കല്പ ഏവ ഹി । കഥ്യതേ തദ്വശാദ് യസ്മാദ് ദേശകാലൌ സ്ഥിതിം ഗതൌ
രാമാ, ദേശവും കാലവും എന്നുപറയുന്നത് സങ്കല്പം മാത്രമാണ്. സങ്കല്പത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ദേശവും കാലവും നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നത്.
പ്രശാമ്യത്യ് ഉല്ലസത്യ് ഏതി യാതി നന്ദതി വല്ഗതി । മനശ് ശരീരസങ്കല്പേ ഫലിതേ ന ശരീരകമ്
മനസ്സിന് ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് സങ്കല്പം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അത് ശാന്തമാകുകയും ഉണരുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചാടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ആ സങ്കല്പം പൂർത്തിയായാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശരീരം ഇല്ല.
നാനാസ്ഫാലസമുല്ലാസൈസ് സ്വസങ്കല്പോപകല്പിതൈഃ । മനോ വല്ഗതി ദേഹേ ഽസ്മിന് സ്വശ്വവാര ഇവാജിരേ
ഈ ശരീരത്തിനകത്ത്, മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പങ്ങൾ കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന പലവിധ ഉല്ലാസങ്ങളിലും ആവേശങ്ങളിലും മനസ്സ് കുതിച്ചുചാടുന്നു, അതിന്റെ സ്വന്തം കെട്ടിടത്തിനകത്ത് കുതിക്കുന്ന കുതിരപോലെ.
ചാപലേ പ്രസരസ് തസ്മാദ് അന്തര് യേന ന ദീയതേ । മനോ വിനയമ് ആധത്തേ തസ്യാലാന ഇവ ദ്വിപഃ
അകത്തുള്ള ചഞ്ചലതയ്ക്ക് വഴിമാറാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് മനസ്സ് നിയന്ത്രണം നേടുന്നു, കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്ന ആനപോലെയാണ് അതിന്റെ അവസ്ഥ.
ന സ്പന്ദതേ മനോ യസ്യ ശസ്ത്രസ്തമ്ഭ ഇവോത്തമഃ । സദ്വസ്തുനോ ഽസൌ പുരുഷശ് ശിഷ്ടാഃ കര്ദമകീടകാഃ
യാരുടെ മനസ്സ് അശാന്തമാകാതെ, ആയുധം കൊണ്ടു നിശ്ചലമാക്കിയ തൂണുപോലെ ഇരിക്കുന്നു, അവന് യഥാര്ത്ഥ മനുഷ്യന് ആണു; ശേഷിക്കുന്നവര് ചളിയില് കിടക്കുന്ന പുഴുക്കളെപ്പോലെയാണ്.
യസ്യാചാപലതാം യാതം മന ഏകത്ര സംസ്ഥിതമ് । അനുത്തമപദേനാസൌ ധ്യാനേനാനുഗതോ ഽനഘഃ
ആദ്യമേ ചഞ്ചലമായിരുന്ന മനസ്സ് ഒരിടത്ത് സ്ഥിരമായി നില്ക്കുമ്പോള്, അപ്രകൃതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് ധ്യാനത്തിലൂടെ എത്താന് കഴിയുന്നു, പാപരഹിതനായവനേ.
സംയമാന് മനസശ് ശാന്തിമ് ഏതി സംസാരസമ്ഭ്രമഃ । മന്ദരേ ഽസ്പന്ദതാം യാതേ യഥാ ക്ഷീരമഹാര്ണവഃ
മനസ്സ് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോള് ലോകമയക്കത്തിന്റെ കലഹം ശമിക്കുന്നു; മന്ദരപര്വ്വതം കറക്കുന്നത് നില്ക്കുമ്പോള് ക്ഷീരസമുദ്രം നിശ്ചലമാകുന്നതുപോലെ.
മനസോ വൃദ്ധയോ യാ യാ ഭോഗസങ്കല്പവിഭ്രമൈഃ । സംസാരവിഷവൃക്ഷസ്യ താ ഏവാങ്കുരയോനയഃ
ഭോഗാസക്തിയുടെയും മോഹഭ്രമങ്ങളുടെയും വഴി മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വളർച്ചകളാണ് ഈ സാംസാരിക വിഷവൃക്ഷത്തിന്റെ ആദ്യമുളകൾ.