ന ച ശാമ്ബരികോത്ഥേയം മായാ മനസി മോഹനീ । അര്ഥസ്യ ഗൃധ്നവോ ഹ്യ് ഏതേ നിത്യം ശാമ്ബരികാഃ കില
ഈ ശാംബരികന്റെ മായ മനസ്സിനെ മാത്രം കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്നില്ല; കാരണം, ഈ ശാംബരികന്മാർ എന്നും ലാഭത്തിനായി മാത്രം ഓടുന്നവരാണ്.
യത്നേന പ്രാര്ഥയന്തേ ഽര്ഥം നാന്തര്ധാനം വ്രജന്തി തേ । ഇതി സന്ദേഹദോലായാം സംസ്ഥിതൌ ലുഠിതാ വയമ്
സമ്പത്ത് നേടാനായി മനുഷ്യർ പരിശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവർ അപ്രത്യക്ഷരാകുന്നില്ല; ഇതുകൊണ്ടു സംശയത്തിന്റെ ഇരട്ടയാളത്തിൽ ഞങ്ങൾ കുലുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സഭായാമ് അവസം തസ്യാമ് അഹം രാമ തദാ കില । തേന പ്രത്യക്ഷതോ ദൃഷ്ടം മയൈതന് നാപ്തതശ് ശ്രൂതമ്
രാമാ, ആ സമയത്ത് ഞാൻ ആ സഭയിൽ നേരിട്ട് ഉണ്ടായിരുന്നു; ഞാൻ നേരിട്ട് കണ്ടതാണിത്, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് കേട്ടതല്ല.
അതിബഹുകലനാവിവര്ധിതാങ്ഗം നയ നിജചിത്തമ് ഇദം ശമം മഹാത്മന് । ശമമ് ഉപഗമിതേ പരം സ്വഭാവേ പരമമ് ഉപൈഷ്യസി പാവനം പദം തത്
അത്യധികമായ കற்பനകളാൽ വളർന്നിരിക്കുന്ന മനസ്സിനെ ശാന്തതയിലേക്ക് നയിക്കൂ മഹാത്മാ; ശാന്തത സ്വന്തമായ സ്വഭാവത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, നീ പരമമായ വിശുദ്ധമായ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തും.
പരസ്മാത് കാരണാദ് ആദൌ ചിച് ചേത്യപദപാതിനീ । കലനാപദമ് ആസാദ്യ കലങ്കകലനാന്തരമ്
ആദ്യത്തിൽ, മറ്റൊരു കാരണത്താൽ, ചൈതന്യം വിഷയം-വിഷയഭേദം എന്ന നിലയിലേക്ക് വീണു; അതിനുശേഷം കற்பനയുടെ ലോകം ലഭിച്ചു, അവിടെ നിന്ന് അശുദ്ധതയുടെ പുതിയ കற்பനകൾ ഉദിച്ചു.
അസത്സ്വ് ഏവ വിമോഹേഷു രാമൈവമ്പ്രായവൃത്തിഷു । ഘനേഷു തുച്ഛതാമ് ഏത്യ ചിരായ പരിമജ്ജതി
രാമാ, യഥാർത്ഥമല്ലാത്ത വസ്തുക്കളിലെ മോഹങ്ങളിൽ, മനസ്സ് ഇങ്ങനെ പെരുമാറുമ്പോൾ, അതു കനത്ത ഭ്രമങ്ങളിൽ അർത്ഥശൂന്യമായി ദീർഘകാലം അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അസദ് ഏവ മനോവൃത്തിര് മ്ലാനാ വിസ്താരയത്യ് അലമ് । ദുഃഖം ദോഷസഹസ്രേണ വേതാലമ് ഇവ ബാലകഃ
യഥാർത്ഥമല്ലാത്ത കാര്യങ്ങളിൽ മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി ക്ഷീണിച്ചുപോകുമ്പോഴും, അതു വ്യാപകമായി പടർന്നുപിടിക്കുന്നു; ആയിരം ദോഷങ്ങളോടെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു, ഒരു കുഞ്ഞ് വെതാളത്തോടൊപ്പം കളിക്കുന്നതുപോലെ.
സദ് ഏവ ഹി മഹാദുഃഖമ് അസത്താം നയതി ക്ഷണമ് । നിഷ്കലങ്കാ മനോവൃത്തിര് അന്ധകാരമ് ഇവാര്കരുക്
യഥാർത്ഥമായതും ഒരു നിമിഷം വലിയ ദു:ഖത്തിലേക്ക് നയിക്കാം, കാരണം അതു അസത്യത്തിലേക്ക് വഴിതെളിയിക്കുന്നു; പാപരഹിതമായ മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി സൂര്യൻ ഇരുട്ട് നീക്കുന്നതുപോലെ അജ്ഞതയെ അകറ്റുന്നു.
നയദ് അഭ്യാശതാം ദൂരമ് അഭ്യാശം ദൂരതാം നയത് । മനോ വല്ഗതി ഭൂതേഷു ബാലോ ബാലഖഗേഷ്വ് ഇവ
സമീപമുള്ളതിനെ ദൂരെയാക്കുകയും ദൂരെയുള്ളതിനെ സമീപത്താക്കുകയും ചെയ്യുന്നു മനസ്സ്; ഒരു കുഞ്ഞ് ചെറുപക്ഷികളോടൊപ്പം കളിക്കുന്നതുപോലെ ജീവികളിൽ മനസ്സ് ചാടിക്കളിക്കുന്നു.
അഭയം ഭയമ് അജ്ഞസ്യ ചേതസോ വാസനാവതഃ । ദൂരതോ മുഗ്ധപാന്ഥസ്യ സ്ഥാണുര് യാതി പിശാചതാമ്
അജ്ഞാനിയായവന്റെ മനസ്സിൽ വാസനകൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, ഭയമില്ലാത്തതിൽ പോലും ഭയം തോന്നുന്നു. ദൂരെ നിന്ന് വഴിതെറ്റിയ യാത്രക്കാരൻ ഒരു വൃക്ഷത്തെ പിശാചായി കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
ശത്രുത്വം ശങ്കതേ മിത്രേ കലങ്കമലിനം മനഃ । മദാവിഷ്ടമതിര് ജന്തുര് ഭ്രമത് പശ്യതി ഭൂതലമ്
മനസ്സിൽ മലിനതയുള്ളവൻ സുഹൃത്തിൽ പോലും ശത്രുത്വം സംശയിക്കുന്നു. മദത്തിൽ മയങ്ങിയ മനസ്സുള്ള ജീവി ഭൂമിയെ ചുറ്റി തിരിയുന്നതുപോലെ കാണുന്നു.
പര്യാകുലേ ഹി മനസി ശശിനോ ജായതേ ഽശനിഃ । അമൃതം വിഷഭാവേന ഭുക്തം യാതി വിഷക്രിയാമ്
മനസ്സ് വളരെ അശാന്തമായപ്പോൾ, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പോലും മിന്നൽ പിറക്കുന്നു. അമൃതം വിഷംപോലെ കഴിച്ചാൽ അതും വിഷംപോലെയാകും.
പുരപത്തനനിര്മാണമ് അസത് സദ് ഇവ പശ്യതി । വാസനാവലിതം ചേതസ് സ്വപ്നവജ് ജാഗ്രദ് ഏവ ഹി
വാസനകളാൽ മൂടിയ മനസ്സ്, അസത്യം സത്യമായിട്ടാണ് നഗരങ്ങൾക്കും പട്ടണങ്ങൾക്കും രൂപം കാണുന്നത്. ജാഗ്രതയിലായിരിക്കുമ്പോഴും സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെയാണ് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ.
മോഹൈകകാരണം ജന്തോര് മനസോ വാസനോല്ബണാ । ഉത്ഖാതവ്യാ പ്രയത്നേന മൂലച്ഛേദേന ചൈവ സാ
മനസ്സിലെ ശക്തമായ വാസനയാണു ജീവിയുടെ മോഹത്തിന് ഏകകാരണം. അതിനെ പരിശ്രമത്തോടെ, അതിന്റെ അടിത്തറയിൽ നിന്നു തന്നെ പൂർണ്ണമായും നീക്കം ചെയ്യണം.
വാസനാവാഗുരാകൃഷ്ടോ മനോഹരിണകോ നൃണാമ് । പരാം വിവശതാമ് ഏതി സംസാരവനഗുല്മകേ
വാസനയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, മനുഷ്യരുടെ മനസ്സ്, മൃഗം പോലെ, ഈ ലോകത്തിന്റെ കാടിൽ അകപ്പെട്ടു, സഹായമില്ലാതെ വീഴുന്നു.
യേനോച്ഛിന്നാ വിചാരേണ ജീവസ്യ ജ്ഞേന വാസനാ । നിരഭ്രസ്യേവ സൂര്യസ്യ തസ്യാലോകോ വിരാജതേ
യുക്തിപൂർവ്വം ജ്ഞാനത്തോടെ ജീവിയുടെ വാസനകൾ നശിക്കുമ്പോൾ, മേഘരഹിതമായ ആകാശത്തിലെ സൂര്യൻപോലെ അവന്റെ പ്രകാശം തെളിയുന്നു.
അതസ് ത്വം മന ഏവേദം നരം വിദ്ധി ന ദേഹകമ് । ജഡോ ദേഹോ മനസ് ത്വ് അത്ര ന ജഡം നാജഡം വിദുഃ
അതിനാൽ, ഈ മനുഷ്യൻ ശരീരം അല്ല, മനസ്സാണ് എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം. ശരീരം ജഡമാണ്; എന്നാൽ മനസ്സ് ജഡവുമല്ല, അജഡവുമല്ല എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
യത് കൃതം മനസാ രാമ തത് കൃതം വിദ്ധി രാഘവ । യത് ത്യക്തം മനസാ രാമ തത് ത്യക്തം വിദ്ധി രാഘവ
രാമാ, മനസ്സ് ചെയ്തതെല്ലാം ചെയ്തതായാണ് അറിയേണ്ടത്; മനസ്സ് വിട്ടുകളഞ്ഞതെല്ലാം വിട്ടുകളഞ്ഞതായാണ് അറിയേണ്ടത്.
മനോമാത്രം ജഗത് കൃത്സ്നം മനഃ പര്വതമണ്ഡലമ് । മനോ വ്യോമ മനോ ഭൂമിര് മനോ വായുര് മനോ മഹാന്
ഈ ലോകം മുഴുവൻ മനസ്സാണ്; പർവതങ്ങളും ആകാശവും ഭൂമിയും കാറ്റും മഹാബൂതങ്ങളും എല്ലാം മനസ്സാണ്.
മനോ യദി പദാര്ഥം തു തദ്ഭാവേന ന യോജയേത് । തതസ് സൂര്യാദയോ ഽപ്യ് ഏതേ ന പ്രകാശാഃ കദാചന
മനസ്സ് ഒരു വസ്തുവിനെ അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ചേര്ത്തില്ലെങ്കിൽ, സൂര്യനും മറ്റുള്ളവരും ഒരിക്കലും പ്രകാശമുള്ളതായി തോന്നില്ല.
മനോ മോഹമ് ഉപാദത്തേ യസ്യാസൌ മൂഢ ഉച്യതേ । ശരീരേ മോഹമ് ആപന്നേ ന ശവേ മൂഢ ഉച്യതേ
മനസ്സ് മായയെ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ആ മനസ്സുള്ളവൻ മൂടനായവനാണ്; ശരീരം മായയിൽ ആകുമ്പോൾ, അതിനെ മൂടനായവൻ എന്നു പറയില്ല—അത് ഒരു ശവം പോലെയാണ്.
മനഃ പശ്യദ് ഭവത്യ് അക്ഷി ശൃണ്വച് ശ്രവണതാം ഗതമ് । ത്വഗ്ഭാവം സ്പര്ശനാദ് ഏതി ഘ്രാണതാമ് ഏതി ശിങ്ഘനാത്
മനസ്സ് കണ്ണിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുത്താൽ കാണുന്നു, ചെവിയുടെ രൂപം സ്വീകരിച്ചാൽ കേൾക്കുന്നു, സ്പർശം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ തൊട്ടറിയുന്നു, മൂക്കിലൂടെ വാസനയറിയുന്നു.
രസനാദ് രസതാമ് ഏതി വിചിത്രാസ്വ് അത്ര വൃത്തിഷു । നാടകേ നടവദ് ദേഹേ മന ഏവാഭിവര്തതേ
രുചി അനുഭവിക്കുമ്പോൾ അതു നാവിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ശരീരത്തിനകത്ത് നടൻ നാടകത്തിൽ അഭിനയിക്കുന്നതുപോലെ മനസ്സ് മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ലഘു ദീര്ഘം കരോത്യ് ഏതത് സത്താസത്താം ച ഗച്ഛതി । കടുതാം നയതി സ്വാദു രിപും നയതി മിത്രതാമ്
ഇത് വസ്തുക്കളെ ലഘുവാക്കുകയും നീട്ടുകയും ചെയ്യുന്നു, ഉണ്ട് എന്നതോ ഇല്ല എന്നതോ ആക്കുന്നു, മധുരം കയ്പ്പാക്കുന്നു, ശത്രുവിനെ സ്നേഹിതനാക്കുന്നു.
യ ഏവ പ്രതിഭാസോ ഽസ്യ ചേതസോ വൃത്തിവര്തിനഃ । തത് സദ് ഏവ ഹി പ്രത്യക്ഷം തന്മാത്രാനുഭവാദ് ഇഹ
ഈ മനസ്സിൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഉദിക്കുന്ന പ്രത്യക്ഷം മാത്രമാണ് ഇവിടെ സത്യമായും അനുഭവപ്പെടുന്നത്, അതിന്റെ സൂക്ഷ്മസ്വഭാവം കൊണ്ട്.
പ്രതിഭാസവശാദ് ഏവ സ്വപ്നാര്ഥലിതചേതസഃ । ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്യ സമ്പന്നാ രാത്രിര് ദ്വാദശവാര്ഷികീ
പ്രത്യക്ഷങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ, സ്വപ്നത്തിലെ കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകിയ ഹരിശ്ചന്ദ്രന് ഒരു രാത്രി പന്ത്രണ്ടു വർഷം പോലെ നീണ്ടുപോയി.
ചിത്താനുഭാവവശതോ മുഹൂര്തത്വം ഗതം യുഗമ് । ഇന്ദ്രദ്യുമ്നസ്യ വൈരിഞ്ചപുരാഭ്യന്തരവര്തിനഃ
മനസ്സിന്റെ അനുഭവശേഷിയാൽ, ബ്രഹ്മയുടെ നഗരത്തിനുള്ളിൽ പാർത്തിരുന്ന ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന് ഒരു യുഗം ഒരു ക്ഷണമായി മാറി.
മനോജ്ഞയാ മനോവൃത്ത്യാ സുഖതാം യാതി രൌരവമ് । പ്രാതഃപ്രാപ്യസ്വരാജ്യസ്യ സുബദ്ധസ്യേവ ബന്ധനമ്
ആനന്ദകരമായ മനോഭാവം ഉണ്ടെങ്കിൽ, രൗരവം എന്ന നരകവും സുഖമായി തോന്നും; രാവിലെ സ്വരാജ്യം ലഭിക്കാനിരിക്കുന്നവന് ബന്ധനവും രാജസിംഹാസനംപോലെയാകും.
ജിതേ മനസി സര്വൈവ വിജിതൈവേന്ദ്രിയാവലീ । ശീര്യതേ ച യഥാ തന്തൌ ദഗ്ധേ സൌക്തികമാലികാ
മനസ്സ് ജയിച്ചാൽ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ജയിച്ചതുപോലെയാണ്; തന്തു കത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ മുത്തുമാല ചിതറുന്നതുപോലെ.
സര്വതസ് സ്ഥിതയാ സ്വച്ഛരൂപയാ നിര്വികാരയാ । സമയാ സൂക്ഷ്മയാ നിത്യം ചിച്ഛക്ത്യാ സാക്ഷിഭൂതയാ
എല്ലാ ദിശകളിലും നിലകൊള്ളുന്ന, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന, മാറ്റമില്ലാത്ത, സൂക്ഷ്മമായും ശാശ്വതമായും സാക്ഷ്യമായി നിലനിൽക്കുന്ന അതി സൂക്ഷ്മമായ ചൈതന്യശക്തിയാൽ.