ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശക്തിപര്യാകുലീകൃതമ് । ഭാവാദ് ഭാവാന്തരം യാതി ലോലത്വാന് നടവന് മനഃ
ദേശം, കാലം, പ്രവൃത്തി, വസ്തു, ശക്തി എന്നിവകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട മനസ്സ്, അതിന്റെ ചഞ്ചലത്വം കാരണം, നടൻപോലെ ഒരു അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്നു.
സദ് അസത്താം നയത്യ് ആശു സത്താം ചാസന് നയത്യ് അലമ് । താദൃശാന്യ് ഏവ ചാദത്തേ സുഖദുഃഖാനി ഭാവിതമ്
മനസ്സ് ഉടൻ തന്നെ സത്യം അസത്യമാക്കുകയും, അസത്യം സത്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതു സ്വയം ചിന്തിച്ച സന്തോഷവും ദുഃഖവും മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ.
യഥാനിശ്ചയമ് ആദത്തേ യഥൈവ ചപലം മനഃ । ഹസ്തപാദാദിസങ്ഘാതസ് തഥാ പ്രയതതേ സദാ
എങ്ങനെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സ് അതിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം അനുസരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമോ, അതുപോലെ തന്നെ കൈകളും കാലുകളും മറ്റ് അവയവങ്ങളും എല്ലാം എന്നും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
തതസ് സൈവ ക്രിയാ ചിത്തസമീഹിതമ് അലം ഫലമ് । ക്ഷണാത് പ്രയച്ഛതി ലതാ കാലേ സിക്തേവ താദൃശമ്
അങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തി, അതേ സമയത്ത് തന്നെ, വെള്ളം ഒഴിച്ചാൽ വള്ളിക്ക് ഫലം വരുന്നതുപോലെ, ഫലം നൽകുന്നു.
ചിത്രാം ക്രീഡനകശ്രേണീം യഥാ പങ്കാദ് ഗൃഹേ ശിശുഃ । കരോത്യ് ഏവം മനോ രാമ വികല്പാത് കുരുതേ ജഗത്
ഒരു കുട്ടി വീട്ടിൽ ചെളിയിൽ നിന്ന് പലവിധ കളിപ്പാട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, രാമാ, മനസ്സ് കല്പനയിലൂടെ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മനശ്ശിശുജനക്രീഡാമൃദൂദ്ഗാരലവേഷ്വ് അതഃ । കിമ് ഏകം തത്പദാര്ഥേഷു രൂപം ജഗതി കല്പ്യതേ
മനസ്സ് കുട്ടികളുടെ കളിയിലും ചെളിയിലും അവരുടെ ചിരികളിലും ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കളിൽ ഒരൊറ്റ രൂപം മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതേണ്ടതുണ്ടോ?
കരോത്യ് ഋതുകരഃ കാലോ യഥാ രൂപാന്യതാം തരോഃ । ചിത്തമ് ഏവം പദാര്ഥാനാം തേഷാമ് ഏവാന്യതാമ് ഇഹ
കാലം വൃക്ഷത്തിന് വേറിട്ട രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കൾക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നത് മനസ്സാണ്.
മനോരഥേ തഥാ സ്വപ്നേ സങ്കല്പകലനാസു ച । ഗോഷ്പദം യോജനവ്യൂഹസ് സ്വാസു ലീലാസു ചേതസഃ
മനസ്സിന്റെ ആലോചനകളിലും സ്വപ്നങ്ങളിലും മനസ്സിന്റെ കളിയിലും, ഒരു പശുവിന്റെ കാളിവെള്ളത്തിൽ പോലും മനസ്സ് ഒരു വലിയ തടാകം സൃഷ്ടിക്കാറുണ്ട്.
കല്പം ക്ഷണീകരോത്യ് ഏതത് ക്ഷണം നയതി കല്പതാമ് । മനസ് തദായത്തമ് അതോ ദേശകാലക്രമം വിദുഃ
ഈ മനസ്സ് ഒരു ദൈർഘ്യകാലത്തെ ഒരു നിമിഷമാക്കുകയും, ഒരു നിമിഷത്തെ ഒരു ദൈർഘ്യകാലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്ഥലവും സമയവും മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നത്.
തീവ്രമന്ദത്വസംവേഗാദ് ബഹുത്വാല്പത്വഭേദതഃ । വിലമ്ബതേ ന ച ചിരം ന ച ചിത്തമ് അശക്തിതഃ
ശക്തിയുടെയും മന്ദതയുടെയും വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, അധികം കുറവ് എന്ന വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, മനസ്സ് ചിലപ്പോൾ വൈകാറുണ്ട്. പക്ഷേ, അധികം നേരം വൈകില്ല, അതും അതിന് ശക്തിയില്ലാത്തതിനാൽ അല്ല.
വ്യാമോഹസമ്ഭ്രമാനര്ഥദേശകാലഗമാഗമാഃ । ചേതസഃ പ്രഭവന്ത്യ് ഏതേ പാദപാദ് ഇവ പല്ലവാഃ
ഭ്രമവും ആശങ്കയും, വസ്തുക്കളുടെയും സ്ഥലങ്ങളുടെയും സമയങ്ങളുടെയും വരവും പോകലും—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ നിന്ന് ഇലകൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ജലമ് ഏവ യഥാമ്ഭോധിര് ഔഷ്ണ്യമ് ഏവ യഥാനലഃ । തഥാ വിവിധസംരമ്ഭസ് സംസാരശ് ചിത്തമ് ഏവ ഹി
എങ്ങിനെ വെള്ളം സമുദ്രം തന്നെയാണോ, ചൂട് അഗ്നിയിലാണോ, അതുപോലെ ലോകത്തിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും മനസ്സാണ്.
സകര്തൃകര്മകരണം യദ് ഇദം ചേത്യമ് ആതതമ് । ദ്രഷ്ടൃദര്ശനദൃശ്യാഢ്യം തത് സര്വം ചിത്തമ് ഏവ വഃ
ഇവിടെ കാണുന്ന കര്ത്താവ്, കര്മ്മം, ഉപകരണം, ദൃക്, ദർശനം, ദൃശ്യങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെയും നിങ്ങളുടെ മനസ്സാണ്.
ചിത്തം ജഗന്തി ഭുവനാനി വനാന്തരാണി സംലക്ഷ്യതേ സ്വയമ് ഉപാഗതമ് ആത്മഭേദൈഃ । കേയൂരമൌലികടകൈസ് തദതത്സ്വരൂപം ത്യക്തൈകകാഞ്ചനധിയേവ ജനേന ഹേമ
മനസ്സാണ് ലോകങ്ങൾ, ഭൂവനങ്ങൾ, കാടുകൾ എന്നിങ്ങനെ പല രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഒരേ സ്വർണ്ണം കയ്യിലങ്കരം, കിരീടം, കങ്കണം എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ കാണുന്നതുപോലെ, സ്വർണ്ണം ഒരൊറ്റതാണെന്ന ധാരണ വിട്ടവർക്കു പോലെ.
അത്ര തേ ശൃണു വക്ഷ്യാമി വൃത്താന്തമ് ഇമമ് അദ്ഭുതമ് । ജാഗതീഹേന്ദ്രജാലശ്രീശ് ചിത്തായത്താ സ്ഥിതാ യഥാ
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു അത്ഭുതകരമായ കഥ പറയാം. ലോകത്തിന്റെ മായയുടെ മഹിമ എങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതിൽ കാണാം.
അസ്ത്യ് അസ്മിന് വസുധാപീഠേ നാനാനഗവനാകുലഃ । ഉത്തരാഃ പാണ്ഡവാ നാമ സ്ഫീതോ ജനപദോ മഹാന്
ഈ ഭൂമിയിൽ വിവിധ നഗരങ്ങളും കാടുകളും നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന, ഉത്തരം ഭാഗത്തുള്ള പാണ്ഡവർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു വലിയ സമൃദ്ധമായ ദേശം ഉണ്ട്.
നീരന്ധ്രനവജമ്ബീരവനവിശ്രാന്തതാപസഃ । വിദ്യാധരീകൃതലതാദോലോപവനപത്തനഃ
അവിടെ ഇടവിടയില്ലാത്ത പുതിയ ജമ്പീരക്കാടുകളിൽ തപസ്സുകാർ വിശ്രമിക്കുന്നു; വിദ്യാധരികൾ തണ്ടുകളിൽ തൂക്കിയാടുന്ന ഊഞ്ഞാലുകൾ കൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വാതോദ്ധൂതാബ്ജകിഞ്ജല്കപുഞ്ജപിഞ്ജരപര്വതഃ । ലസത്കുസുമസമ്ഭാരവനമാലാവതംസകഃ
വായു പറത്തിയ താമരപ്പൂവിന്റെ പൊടികൾകൊണ്ട് മലകൾ പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്നു; കാടുകൾ പുഷ്പങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളാൽ മാലയണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
കരഞ്ജമഞ്ജരീകുഞ്ജഗുപ്തപര്യന്തജങ്ഗലഃ । ഖര്ജൂരാന്തരിതഗ്രാമഘുങ്ഘുമധ്വനിതാമ്ബരഃ
കരഞ്ഞപൂക്കളുടെ കുഞ്ചങ്ങൾ കാട്ടിന്റെ അതിരുകളെ മറച്ചിരിക്കുന്നു; കർജൂരമരങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഘുഞ്ചൽ ശബ്ദം ആകാശത്ത് മുഴങ്ങുന്നു.
പാകപിങ്ഗമിലച്ഛ്രേണിശാലികേദാരപിങ്ഗലഃ । നീലകണ്ഠരവോദ്ദാമവനമണ്ഡലമണ്ഡിതഃ
പാകം വരുന്ന നെല് വയലുകളും പൊന്നുപോലുള്ള ചോളം, ഗോതമ്പ് എന്നിവയുടെ നിരകളും, നീലകണ്ഠന് മയിലുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും, മനോഹരമായ കാടുകള് ചുറ്റിപ്പറ്റിയതുമായ ആ സ്ഥലം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സാരസാരവസംരമ്ഭരണത്കമലകാനനഃ । തമാലപടലാനീലഗിരിഗ്രാമകകുണ്ഡലഃ
സാരസപക്ഷികളും കുരുവികളും ചേര്ന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്ന ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, പുഷ്പിക്കുന്ന താമരക്കാടുകള് നിറഞ്ഞ, കറുത്ത താമാലവൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളും നീലപര്വ്വതഗ്രാമങ്ങളും ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശം.
വിചിത്രവിഹഗവ്യൂഹവിരാവാഹിതകാകലിഃ । നദീപരിസരോന്നിദ്രപാരിഭദ്രദ്രുമാരുണഃ
നാനാഭാവത്തിലുള്ള അത്ഭുതപക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങള് പാടുന്ന ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, നദീതീരത്ത് ഉറങ്ങുന്ന പാരിഭദ്രവൃക്ഷങ്ങള് കൊണ്ട് ചുവപ്പു നിറം പകരപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പ്രദേശം.
ഗായത്കലമകേദാരദാരികാഹൂതമന്മഥഃ । പുഷ്പസ്ഥലവലദ്വാതവ്യാധൂതകുസുമാമ്ബുദഃ
ചോളംവയലുകളില് പാട്ടുപാടുന്ന പെണ്കുട്ടികളുടെ മധുരസ്വരം മന്മഥനെ ആകര്ഷിക്കുന്നതുപോലെയും, പുഷ്പഭൂമിയില് വീശുന്ന കാറ്റ് പൂക്കളുടെ മേഘം പടര്ത്തുന്നതുപോലെയും ആ പ്രദേശം മനോഹരമാണ്.
ദരീഗൃഹവിനിഷ്ക്രാന്തസിദ്ധചാരണവന്ദിതഃ । സ്വര്ഗാദ് ഇവ സമാഹൂയ ലാവണ്യമ് അഭിനിര്മിതഃ
അവിടെ, വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന സിദ്ധന്മാരും ദേവചാരികളും ആദരിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ നിന്നു തന്നെ ആകർഷണം വിളിച്ചു വരുത്തി രൂപപ്പെടുത്തിയതുപോലെയാണ് അവിടത്തെ സൗന്ദര്യം.
ഗായത്കിന്നരപര്യന്തകദലീഷണ്ഡമണ്ഡിതഃ । മന്ദാനിലബലോദ്ധൂതപുഷ്പോപവനപാണ്ഡുരഃ
കിന്നര ദമ്പതികൾ പാടുന്ന വാഴക്കൊമ്പുകളുടെ അരികിൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. മന്ദമാരുതം പൂക്കളുള്ള തോട്ടങ്ങളെ ഇളക്കി അവയെ വെളുത്തതാക്കി.
തത്രാസ്തി ലവണോ നാമ രാജാ പരമധാര്മികഃ । ഹരിശ്ചന്ദ്രകുലോദ്ഭൂതോ ഭൂമാവ് ഇവ ദിവാകരഃ
അവിടെ ലവണൻ എന്ന പരമധാർമ്മികനായ രാജാവാണ് ഭരിക്കുന്നത്. ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച ഈ രാജാവ് ഭൂമിയിൽ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
യദ്യശഃകുസുമോത്തംസപാണ്ഡുരസ്കന്ധമണ്ഡലാഃ । തത്ര ശൈലാ വിരാജന്തേ ഹരാഃ പ്രോദ്ധൂലിതാ ഇവ
അവിടത്തെ പർവതങ്ങൾ, ലവണന്റെ പ്രശസ്തിയുടെ പൂമാലകൾ ചുമലിൽ അണിഞ്ഞതുപോലെ വെളുത്തും ഭംഗിയോടെയും നിലകൊള്ളുന്നു. ഹരന്റെ ശിഖരങ്ങൾ ഇളക്കി അലങ്കരിച്ചതുപോലെയാണ് അവയുടെ ഭംഗി.
കൃപാണശകലോത്കൃത്തനിശ്ശേഷാരാതിമണ്ഡലാത് । അരാതിലോകഃ പ്രാപ്നോതി യദനുസ്മരണാജ് ജ്വരമ്
വൈരികളെയൊക്കെയും പുളിപ്പിച്ച പുളിപ്പുപോലെ തുരത്തിക്കളഞ്ഞവനെ കുറിച്ച് ഓർക്കുമ്പോൾ പോലും ശത്രുക്കളല്ലാത്തവർക്കും പനി പിടിക്കും.
യസ്യോദാരസമാരമ്ഭമ് ആര്യലോകാനുപാലനമ് । ചരിതം സംസ്മരിഷ്യന്തി ഹരേര് ഇവ ചിരം ജനാഃ
വലിയ മനസ്സോടെ നല്ലവരെ സംരക്ഷിച്ചവന്റെ മഹത്തായ പ്രവൃത്തികൾ ജനങ്ങൾ ദീർഘകാലം ഓർത്തു പറയും, ഹരിയുടെ കഥകൾ പോലെ.
യസ്യാപ്സരോഭിര് അദ്രീന്ദ്രമൂര്ധസ്വ് അമരസദ്മസു । വികാസിപുലകോല്ലാസം ഗീയന്തേ ഗുണഗീതയഃ
ദേവതകളുടെ മലമുകളിലെ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ, അപ്സരസുകൾ സന്തോഷത്തോടെ വിരിയുന്ന ശരീരത്തോടെ അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടുന്നു.