അസങ്കല്പനമാത്രേണ സ്വവികല്പദശാമ് ഇദമ് । മനസ് സംസാധയത്യ് ആശു ക്ലേശോ നാത്രോപയുജ്യതേ
ആലോചനകളില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നത് കൊണ്ടു മാത്രം, മനസു തന്റെ സ്വഭാവസ്ഥയിലേക്കു വേഗത്തിൽ എത്തുന്നു; ഇവിടെ വേദനയ്ക്ക് ഇടയില്ല.
സ്വം വികല്പ്യ വികല്പ്യാശു വിവേകോപഹിതം മനഃ । സന്ത്യജ്യ രൂപമ് ആരമ്ഭി കരോത്യ് ആത്മാവബോധനമ്
സ്വന്തം ഭാവനകൾ വേഗത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, വിവേകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ മനസ്സ് അതിന്റെ രൂപം വിട്ട് ആത്മബോധം ആരംഭിക്കുന്നു.
മഹോദയോ മനോനാശോ മഹോത്പാതോ ഽസ്യ തൂദയഃ । മനോനാശേ പ്രയത്നം ത്വം കുരു മാ മനസോ ജവേ
മനസ്സിന്റെ നാശം വലിയ ഉണർവ്വും വലിയ കലഹവും ആകുന്നു; മനസ്സിന്റെ ലയത്തിനായി നീ ശ്രമിക്കണം, അതിന്റെ വേഗം പിന്തുടരരുത്.
അവിരലസുഖദുഃഖവൃക്ഷഷണ്ഡേ വിഷമകൃതാന്തമഹോരഗേ വനേ ഽസ്മിന് । പ്രഭുര് ഇദമ് അഖിലേ വിവേകഹീനം സുഭഗ മനോ മഹദ് ആപദേകഹേതുഃ
ഇതിൽ, നിരന്തരമായ സന്തോഷവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലും, മരണത്തിന്റെ പാമ്പ് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വനത്തിൽ, വിവേകമില്ലാത്ത മനസ്സ് എല്ലാറ്റിനും അധിപതിയും വലിയ ദുരന്തത്തിന് ഏകകാരണമുമാണ്.
ഇത്യ് ഉക്തവത്യ് അഥ മുനൌ ദിവസോ ജഗാമ സായന്തനായ വിധയേ ഽസ്തമ് ഇനോ ജഗാമ । സ്നാതും സഭാ കൃതനമസ്കരണാ ജഗാമ ശ്യാമാക്ഷയേ രവികരൈശ് ച സഹാജഗാമ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ദിവസം സന്ധ്യയിലേക്കു നീങ്ങി സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; സഭാ അംഗങ്ങൾ നമസ്കാരം ചെയ്ത് കുളിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു, അവരും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളോടൊപ്പം ഇരുണ്ട സമയത്തേക്ക് ചേർന്നു.
പരസ്മാദ് ഉത്ഥിതം ചേതഃ കണോ ലോല ഇവാര്ണവാത് । സ്ഫാരതാമ് ഏത്യ ഭുവനം തനോതീദമ് ഇതസ് തതഃ
പരമാത്മാവിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച മനസ്സ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള ചഞ്ചലമായ ഒരു തുള്ളിപോലെ, വ്യാപിച്ച് ഈ ലോകം ഇവിടെയും അവിടെയും പടർന്നിടുന്നു.
ഹ്രസ്വം ദീര്ഘീകരോത്യ് ആശു ദീര്ഘം നയതി ഖര്വതാമ് । സ്വതാം നയത്യ് അന്യദ് അലം സ്വം തഥൈവാന്യതാമ് അപി
ചെറുത് വേഗത്തിൽ വലുതാക്കുകയും, വലിയത് ചെറുതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സ്വന്തം വസ്തു മറ്റൊന്നായി മാറ്റുകയും, അതുപോലെ മറ്റുള്ളത് സ്വന്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പ്രാദേശമാത്രമ് അപി യദ് വസ്തു ഭാവനയൈവ തത് । സ്വയം സമ്പന്നയൈവാശു കരോത്യ് അദ്രീന്ദ്രഭാസുരമ്
മനസ്സ് ഭാവനകൊണ്ട് ഒരു വിരൽവളവോളം ചെറിയതായിരുന്നാലും, അതിനെ തൻറെ ശക്തിയാൽ വേഗത്തിൽ ഒരു വലിയ പർവ്വതംപോലെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ലബ്ധപ്രതിഷ്ഠം പരമാത് പദാദ് ഉല്ലസിതം മനഃ । നിമേഷേണൈവ സംസാരാന് കരോതി ന കരോതി ച
പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നു നിലനിൽക്കുന്ന മനസ്സ്, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും അപ്രത്യക്ഷമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യദ് ഇദം ദൃശ്യതേ കിഞ്ചിജ് ജഗത് സ്ഥാസ്നു ചരിഷ്ണു ച । സര്വം സര്വപ്രകാരാഢ്യം ചിത്താദ് ഏതദ് ഉപാഗതമ്
ഈ ലോകത്ത് കാണുന്ന എല്ലാം—നിശ്ചലമായതോ ചലിക്കുന്നതോ ആയതൊക്കെയും, അതിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചുവന്നത്.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശക്തിപര്യാകുലീകൃതമ് । ഭാവാദ് ഭാവാന്തരം യാതി ലോലത്വാന് നടവന് മനഃ
ദേശം, കാലം, പ്രവൃത്തി, വസ്തു, ശക്തി എന്നിവകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട മനസ്സ്, അതിന്റെ ചഞ്ചലത്വം കാരണം, നടൻപോലെ ഒരു അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്നു.
സദ് അസത്താം നയത്യ് ആശു സത്താം ചാസന് നയത്യ് അലമ് । താദൃശാന്യ് ഏവ ചാദത്തേ സുഖദുഃഖാനി ഭാവിതമ്
മനസ്സ് ഉടൻ തന്നെ സത്യം അസത്യമാക്കുകയും, അസത്യം സത്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതു സ്വയം ചിന്തിച്ച സന്തോഷവും ദുഃഖവും മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ.
യഥാനിശ്ചയമ് ആദത്തേ യഥൈവ ചപലം മനഃ । ഹസ്തപാദാദിസങ്ഘാതസ് തഥാ പ്രയതതേ സദാ
എങ്ങനെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സ് അതിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം അനുസരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമോ, അതുപോലെ തന്നെ കൈകളും കാലുകളും മറ്റ് അവയവങ്ങളും എല്ലാം എന്നും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
തതസ് സൈവ ക്രിയാ ചിത്തസമീഹിതമ് അലം ഫലമ് । ക്ഷണാത് പ്രയച്ഛതി ലതാ കാലേ സിക്തേവ താദൃശമ്
അങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തി, അതേ സമയത്ത് തന്നെ, വെള്ളം ഒഴിച്ചാൽ വള്ളിക്ക് ഫലം വരുന്നതുപോലെ, ഫലം നൽകുന്നു.
ചിത്രാം ക്രീഡനകശ്രേണീം യഥാ പങ്കാദ് ഗൃഹേ ശിശുഃ । കരോത്യ് ഏവം മനോ രാമ വികല്പാത് കുരുതേ ജഗത്
ഒരു കുട്ടി വീട്ടിൽ ചെളിയിൽ നിന്ന് പലവിധ കളിപ്പാട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, രാമാ, മനസ്സ് കല്പനയിലൂടെ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മനശ്ശിശുജനക്രീഡാമൃദൂദ്ഗാരലവേഷ്വ് അതഃ । കിമ് ഏകം തത്പദാര്ഥേഷു രൂപം ജഗതി കല്പ്യതേ
മനസ്സ് കുട്ടികളുടെ കളിയിലും ചെളിയിലും അവരുടെ ചിരികളിലും ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കളിൽ ഒരൊറ്റ രൂപം മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതേണ്ടതുണ്ടോ?
കരോത്യ് ഋതുകരഃ കാലോ യഥാ രൂപാന്യതാം തരോഃ । ചിത്തമ് ഏവം പദാര്ഥാനാം തേഷാമ് ഏവാന്യതാമ് ഇഹ
കാലം വൃക്ഷത്തിന് വേറിട്ട രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കൾക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നത് മനസ്സാണ്.
മനോരഥേ തഥാ സ്വപ്നേ സങ്കല്പകലനാസു ച । ഗോഷ്പദം യോജനവ്യൂഹസ് സ്വാസു ലീലാസു ചേതസഃ
മനസ്സിന്റെ ആലോചനകളിലും സ്വപ്നങ്ങളിലും മനസ്സിന്റെ കളിയിലും, ഒരു പശുവിന്റെ കാളിവെള്ളത്തിൽ പോലും മനസ്സ് ഒരു വലിയ തടാകം സൃഷ്ടിക്കാറുണ്ട്.
കല്പം ക്ഷണീകരോത്യ് ഏതത് ക്ഷണം നയതി കല്പതാമ് । മനസ് തദായത്തമ് അതോ ദേശകാലക്രമം വിദുഃ
ഈ മനസ്സ് ഒരു ദൈർഘ്യകാലത്തെ ഒരു നിമിഷമാക്കുകയും, ഒരു നിമിഷത്തെ ഒരു ദൈർഘ്യകാലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്ഥലവും സമയവും മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നത്.
തീവ്രമന്ദത്വസംവേഗാദ് ബഹുത്വാല്പത്വഭേദതഃ । വിലമ്ബതേ ന ച ചിരം ന ച ചിത്തമ് അശക്തിതഃ
ശക്തിയുടെയും മന്ദതയുടെയും വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, അധികം കുറവ് എന്ന വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, മനസ്സ് ചിലപ്പോൾ വൈകാറുണ്ട്. പക്ഷേ, അധികം നേരം വൈകില്ല, അതും അതിന് ശക്തിയില്ലാത്തതിനാൽ അല്ല.
വ്യാമോഹസമ്ഭ്രമാനര്ഥദേശകാലഗമാഗമാഃ । ചേതസഃ പ്രഭവന്ത്യ് ഏതേ പാദപാദ് ഇവ പല്ലവാഃ
ഭ്രമവും ആശങ്കയും, വസ്തുക്കളുടെയും സ്ഥലങ്ങളുടെയും സമയങ്ങളുടെയും വരവും പോകലും—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ നിന്ന് ഇലകൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ജലമ് ഏവ യഥാമ്ഭോധിര് ഔഷ്ണ്യമ് ഏവ യഥാനലഃ । തഥാ വിവിധസംരമ്ഭസ് സംസാരശ് ചിത്തമ് ഏവ ഹി
എങ്ങിനെ വെള്ളം സമുദ്രം തന്നെയാണോ, ചൂട് അഗ്നിയിലാണോ, അതുപോലെ ലോകത്തിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും മനസ്സാണ്.
സകര്തൃകര്മകരണം യദ് ഇദം ചേത്യമ് ആതതമ് । ദ്രഷ്ടൃദര്ശനദൃശ്യാഢ്യം തത് സര്വം ചിത്തമ് ഏവ വഃ
ഇവിടെ കാണുന്ന കര്ത്താവ്, കര്മ്മം, ഉപകരണം, ദൃക്, ദർശനം, ദൃശ്യങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെയും നിങ്ങളുടെ മനസ്സാണ്.
ചിത്തം ജഗന്തി ഭുവനാനി വനാന്തരാണി സംലക്ഷ്യതേ സ്വയമ് ഉപാഗതമ് ആത്മഭേദൈഃ । കേയൂരമൌലികടകൈസ് തദതത്സ്വരൂപം ത്യക്തൈകകാഞ്ചനധിയേവ ജനേന ഹേമ
മനസ്സാണ് ലോകങ്ങൾ, ഭൂവനങ്ങൾ, കാടുകൾ എന്നിങ്ങനെ പല രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഒരേ സ്വർണ്ണം കയ്യിലങ്കരം, കിരീടം, കങ്കണം എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ കാണുന്നതുപോലെ, സ്വർണ്ണം ഒരൊറ്റതാണെന്ന ധാരണ വിട്ടവർക്കു പോലെ.
അത്ര തേ ശൃണു വക്ഷ്യാമി വൃത്താന്തമ് ഇമമ് അദ്ഭുതമ് । ജാഗതീഹേന്ദ്രജാലശ്രീശ് ചിത്തായത്താ സ്ഥിതാ യഥാ
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു അത്ഭുതകരമായ കഥ പറയാം. ലോകത്തിന്റെ മായയുടെ മഹിമ എങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതിൽ കാണാം.
അസ്ത്യ് അസ്മിന് വസുധാപീഠേ നാനാനഗവനാകുലഃ । ഉത്തരാഃ പാണ്ഡവാ നാമ സ്ഫീതോ ജനപദോ മഹാന്
ഈ ഭൂമിയിൽ വിവിധ നഗരങ്ങളും കാടുകളും നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന, ഉത്തരം ഭാഗത്തുള്ള പാണ്ഡവർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു വലിയ സമൃദ്ധമായ ദേശം ഉണ്ട്.
നീരന്ധ്രനവജമ്ബീരവനവിശ്രാന്തതാപസഃ । വിദ്യാധരീകൃതലതാദോലോപവനപത്തനഃ
അവിടെ ഇടവിടയില്ലാത്ത പുതിയ ജമ്പീരക്കാടുകളിൽ തപസ്സുകാർ വിശ്രമിക്കുന്നു; വിദ്യാധരികൾ തണ്ടുകളിൽ തൂക്കിയാടുന്ന ഊഞ്ഞാലുകൾ കൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വാതോദ്ധൂതാബ്ജകിഞ്ജല്കപുഞ്ജപിഞ്ജരപര്വതഃ । ലസത്കുസുമസമ്ഭാരവനമാലാവതംസകഃ
വായു പറത്തിയ താമരപ്പൂവിന്റെ പൊടികൾകൊണ്ട് മലകൾ പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്നു; കാടുകൾ പുഷ്പങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളാൽ മാലയണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
കരഞ്ജമഞ്ജരീകുഞ്ജഗുപ്തപര്യന്തജങ്ഗലഃ । ഖര്ജൂരാന്തരിതഗ്രാമഘുങ്ഘുമധ്വനിതാമ്ബരഃ
കരഞ്ഞപൂക്കളുടെ കുഞ്ചങ്ങൾ കാട്ടിന്റെ അതിരുകളെ മറച്ചിരിക്കുന്നു; കർജൂരമരങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഘുഞ്ചൽ ശബ്ദം ആകാശത്ത് മുഴങ്ങുന്നു.
പാകപിങ്ഗമിലച്ഛ്രേണിശാലികേദാരപിങ്ഗലഃ । നീലകണ്ഠരവോദ്ദാമവനമണ്ഡലമണ്ഡിതഃ
പാകം വരുന്ന നെല് വയലുകളും പൊന്നുപോലുള്ള ചോളം, ഗോതമ്പ് എന്നിവയുടെ നിരകളും, നീലകണ്ഠന് മയിലുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും, മനോഹരമായ കാടുകള് ചുറ്റിപ്പറ്റിയതുമായ ആ സ്ഥലം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.