യൈഷാ ഹി മാനസീ ശക്തിര് ഇഷ്ടാനിഷ്ടാനുബന്ധിനീ । അനയേദം മുധാ ഭ്രാന്ത്യാ സ്വപ്നവത് പരികല്പിതമ്
ഇത് മനസ്സിന്റെ ഒരു ശക്തിയാണ്, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതും, ഇതിലൂടെ ഭ്രമയാല് ഈ ലോകം സ്വപ്നംപോലെ വെറുതെ കല്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അവിദ്യൈഷാ ദുരന്തൈഷാ ദുഃഖായൈഷാ ഹി വര്ധതേ । അപരിജ്ഞായമാനൈഷാ തനോതീദമ് അസന്മയമ്
ഇതാണ് അജ്ഞാനം, കടക്കാന് അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ളതും ദുഃഖത്തിന് കാരണമാകുന്നതും. ഇതിനെ തിരിച്ചറിയാതെ പോയാല് ഈ മായാജാലം വളരുന്നു.
ഏഷാ കുഡ്യവദ് ആകാശം തുഷാരമ് അനലം യഥാ । പരിപശ്യതി വിഭ്രാന്താ സ്വരൂപസ്യ സ്വഭാവതഃ
ഈ ഭ്രമയാല്, ഒരാള് ആകാശം മതിലായി കാണുന്നു, മഞ്ഞ് അഗ്നിയായി കാണുന്നു, എല്ലാം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രകാരമാണ്.
അസദ് ഏവേദമ് ആരമ്ഭമന്ഥരം സദ് ഇവോത്ഥിതമ് । കല്പിതം ജഗദ് ആഭോഗി ദീര്ഘസ്വപ്ന ഇവൈതയാ
ഈ ലോകം പുറത്തു നോക്കുമ്പോള് സത്യമായതുപോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിലും, യഥാര്ത്ഥത്തില് അതിന് യാതൊരു സാരവും ഇല്ല. ഈ ശക്തി അതിനെ ദീര്ഘസ്വപ്നം പോലെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഭാവനാമാത്രമ് ഏവാസ്യാസ് സ്വരൂപം കര്തൃതാം ഗതമ് । ജഗതാമ് ആകുലം ചക്ഷുര് വ്യോമ്നി പിഞ്ഛകതാമ് ഇവ
ഈ ശക്തിയുടെ സ്വഭാവം വെറും ഭാവന മാത്രമാണ്, അതാണ് ചെയ്യുന്നതെന്ന ഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നത്. അതു ലോകത്തിന്റെ കണ്ണുകള് ആകുലമാക്കുന്നു, ആകാശത്ത് പാവയുടെ പീലി പാറുന്നതുപോലെ.
ലയമ് അസ്യാസ് സ്വരൂപം ത്വം നയ രാമ വിചാരണാത് । യഥാ ഹിമശിലായാസ് തു തപനാദ് ദിവസാധിപഃ
രാമാ, നീ അന്വേഷനം വഴി ഈ ശക്തിയെ അതിന്റെ സ്വഭാവമായ ലയത്തിലേക്ക് നയിക്കണം. അതുപോലെ, സൂര്യന് ഒരു ഹിമരാശിയെ ഉരുക്കുന്നതുപോലെ.
ഹിമാഭാവാര്ഥിനോ ഽര്കസ്യ സ്വോദയേന ഹിതം യഥാ । സിധ്യത്യ് ഏവം വിചാരേണ മനോനാശാര്ഥിനോ ഽര്ഥിതമ്
ഹിമം അകറ്റാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവര്ക്ക് സൂര്യന്റെ ഉദയം ഉപകാരപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സിന്റെ ലയത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവര്ക്ക് അന്വേഷനം വഴി ആ ലക്ഷ്യം നേടാം.
അവിദ്യാ സമ്പ്രവൃത്താ ഹി വിതതാനര്ഥദുര്ഗമാ । നാനേന്ദ്രജാലകലണം ശാമ്ബരീ ഹേമ വര്ഷതി
അജ്ഞാനം ഉദിച്ചു, അനർത്ഥങ്ങളും കഷ്ടതകളും നിറഞ്ഞ ഒരു വലയം പോലെ വ്യാപിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ഒരു മായാജാലം പോലെ, അതു പൊന്നുപെയ്യുന്ന മഴയാകുന്നു.
സ്വവിനാശക്രിയാം ചൈതാം മന ഏവ കരോത്യ് അലമ് । മനോ ഹ്യ് ആത്മവധം നാമ നാടകം പരിനൃത്യതി
തന്നെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം മനസാണ് ചെയ്യുന്നത്; ആത്മഹത്യ എന്ന നാടകം മനസു തന്നെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു.
ആത്മാനമ് ഈക്ഷതേ ചേതസ് സ്വവിനാശായ കേവലമ് । ന ഹി ജാനാതി ദുര്ബുദ്ധിര് വിനാശം പ്രത്യുപസ്ഥിതമ്
മനസു തന്നെ നോക്കുന്നത് തനിക്കു നാശം വരുത്താനാണ്; തെറ്റിദ്ധാരണയുള്ള ബുദ്ധി അടുത്തു വരുന്ന നാശം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
അസങ്കല്പനമാത്രേണ സ്വവികല്പദശാമ് ഇദമ് । മനസ് സംസാധയത്യ് ആശു ക്ലേശോ നാത്രോപയുജ്യതേ
ആലോചനകളില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നത് കൊണ്ടു മാത്രം, മനസു തന്റെ സ്വഭാവസ്ഥയിലേക്കു വേഗത്തിൽ എത്തുന്നു; ഇവിടെ വേദനയ്ക്ക് ഇടയില്ല.
സ്വം വികല്പ്യ വികല്പ്യാശു വിവേകോപഹിതം മനഃ । സന്ത്യജ്യ രൂപമ് ആരമ്ഭി കരോത്യ് ആത്മാവബോധനമ്
സ്വന്തം ഭാവനകൾ വേഗത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, വിവേകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ മനസ്സ് അതിന്റെ രൂപം വിട്ട് ആത്മബോധം ആരംഭിക്കുന്നു.
മഹോദയോ മനോനാശോ മഹോത്പാതോ ഽസ്യ തൂദയഃ । മനോനാശേ പ്രയത്നം ത്വം കുരു മാ മനസോ ജവേ
മനസ്സിന്റെ നാശം വലിയ ഉണർവ്വും വലിയ കലഹവും ആകുന്നു; മനസ്സിന്റെ ലയത്തിനായി നീ ശ്രമിക്കണം, അതിന്റെ വേഗം പിന്തുടരരുത്.
അവിരലസുഖദുഃഖവൃക്ഷഷണ്ഡേ വിഷമകൃതാന്തമഹോരഗേ വനേ ഽസ്മിന് । പ്രഭുര് ഇദമ് അഖിലേ വിവേകഹീനം സുഭഗ മനോ മഹദ് ആപദേകഹേതുഃ
ഇതിൽ, നിരന്തരമായ സന്തോഷവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലും, മരണത്തിന്റെ പാമ്പ് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വനത്തിൽ, വിവേകമില്ലാത്ത മനസ്സ് എല്ലാറ്റിനും അധിപതിയും വലിയ ദുരന്തത്തിന് ഏകകാരണമുമാണ്.
ഇത്യ് ഉക്തവത്യ് അഥ മുനൌ ദിവസോ ജഗാമ സായന്തനായ വിധയേ ഽസ്തമ് ഇനോ ജഗാമ । സ്നാതും സഭാ കൃതനമസ്കരണാ ജഗാമ ശ്യാമാക്ഷയേ രവികരൈശ് ച സഹാജഗാമ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ദിവസം സന്ധ്യയിലേക്കു നീങ്ങി സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; സഭാ അംഗങ്ങൾ നമസ്കാരം ചെയ്ത് കുളിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു, അവരും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളോടൊപ്പം ഇരുണ്ട സമയത്തേക്ക് ചേർന്നു.
പരസ്മാദ് ഉത്ഥിതം ചേതഃ കണോ ലോല ഇവാര്ണവാത് । സ്ഫാരതാമ് ഏത്യ ഭുവനം തനോതീദമ് ഇതസ് തതഃ
പരമാത്മാവിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച മനസ്സ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള ചഞ്ചലമായ ഒരു തുള്ളിപോലെ, വ്യാപിച്ച് ഈ ലോകം ഇവിടെയും അവിടെയും പടർന്നിടുന്നു.
ഹ്രസ്വം ദീര്ഘീകരോത്യ് ആശു ദീര്ഘം നയതി ഖര്വതാമ് । സ്വതാം നയത്യ് അന്യദ് അലം സ്വം തഥൈവാന്യതാമ് അപി
ചെറുത് വേഗത്തിൽ വലുതാക്കുകയും, വലിയത് ചെറുതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സ്വന്തം വസ്തു മറ്റൊന്നായി മാറ്റുകയും, അതുപോലെ മറ്റുള്ളത് സ്വന്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പ്രാദേശമാത്രമ് അപി യദ് വസ്തു ഭാവനയൈവ തത് । സ്വയം സമ്പന്നയൈവാശു കരോത്യ് അദ്രീന്ദ്രഭാസുരമ്
മനസ്സ് ഭാവനകൊണ്ട് ഒരു വിരൽവളവോളം ചെറിയതായിരുന്നാലും, അതിനെ തൻറെ ശക്തിയാൽ വേഗത്തിൽ ഒരു വലിയ പർവ്വതംപോലെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ലബ്ധപ്രതിഷ്ഠം പരമാത് പദാദ് ഉല്ലസിതം മനഃ । നിമേഷേണൈവ സംസാരാന് കരോതി ന കരോതി ച
പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നു നിലനിൽക്കുന്ന മനസ്സ്, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും അപ്രത്യക്ഷമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യദ് ഇദം ദൃശ്യതേ കിഞ്ചിജ് ജഗത് സ്ഥാസ്നു ചരിഷ്ണു ച । സര്വം സര്വപ്രകാരാഢ്യം ചിത്താദ് ഏതദ് ഉപാഗതമ്
ഈ ലോകത്ത് കാണുന്ന എല്ലാം—നിശ്ചലമായതോ ചലിക്കുന്നതോ ആയതൊക്കെയും, അതിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചുവന്നത്.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശക്തിപര്യാകുലീകൃതമ് । ഭാവാദ് ഭാവാന്തരം യാതി ലോലത്വാന് നടവന് മനഃ
ദേശം, കാലം, പ്രവൃത്തി, വസ്തു, ശക്തി എന്നിവകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട മനസ്സ്, അതിന്റെ ചഞ്ചലത്വം കാരണം, നടൻപോലെ ഒരു അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്നു.
സദ് അസത്താം നയത്യ് ആശു സത്താം ചാസന് നയത്യ് അലമ് । താദൃശാന്യ് ഏവ ചാദത്തേ സുഖദുഃഖാനി ഭാവിതമ്
മനസ്സ് ഉടൻ തന്നെ സത്യം അസത്യമാക്കുകയും, അസത്യം സത്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതു സ്വയം ചിന്തിച്ച സന്തോഷവും ദുഃഖവും മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ.
യഥാനിശ്ചയമ് ആദത്തേ യഥൈവ ചപലം മനഃ । ഹസ്തപാദാദിസങ്ഘാതസ് തഥാ പ്രയതതേ സദാ
എങ്ങനെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സ് അതിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം അനുസരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമോ, അതുപോലെ തന്നെ കൈകളും കാലുകളും മറ്റ് അവയവങ്ങളും എല്ലാം എന്നും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
തതസ് സൈവ ക്രിയാ ചിത്തസമീഹിതമ് അലം ഫലമ് । ക്ഷണാത് പ്രയച്ഛതി ലതാ കാലേ സിക്തേവ താദൃശമ്
അങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തി, അതേ സമയത്ത് തന്നെ, വെള്ളം ഒഴിച്ചാൽ വള്ളിക്ക് ഫലം വരുന്നതുപോലെ, ഫലം നൽകുന്നു.
ചിത്രാം ക്രീഡനകശ്രേണീം യഥാ പങ്കാദ് ഗൃഹേ ശിശുഃ । കരോത്യ് ഏവം മനോ രാമ വികല്പാത് കുരുതേ ജഗത്
ഒരു കുട്ടി വീട്ടിൽ ചെളിയിൽ നിന്ന് പലവിധ കളിപ്പാട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, രാമാ, മനസ്സ് കല്പനയിലൂടെ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മനശ്ശിശുജനക്രീഡാമൃദൂദ്ഗാരലവേഷ്വ് അതഃ । കിമ് ഏകം തത്പദാര്ഥേഷു രൂപം ജഗതി കല്പ്യതേ
മനസ്സ് കുട്ടികളുടെ കളിയിലും ചെളിയിലും അവരുടെ ചിരികളിലും ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കളിൽ ഒരൊറ്റ രൂപം മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതേണ്ടതുണ്ടോ?
കരോത്യ് ഋതുകരഃ കാലോ യഥാ രൂപാന്യതാം തരോഃ । ചിത്തമ് ഏവം പദാര്ഥാനാം തേഷാമ് ഏവാന്യതാമ് ഇഹ
കാലം വൃക്ഷത്തിന് വേറിട്ട രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കൾക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നത് മനസ്സാണ്.
മനോരഥേ തഥാ സ്വപ്നേ സങ്കല്പകലനാസു ച । ഗോഷ്പദം യോജനവ്യൂഹസ് സ്വാസു ലീലാസു ചേതസഃ
മനസ്സിന്റെ ആലോചനകളിലും സ്വപ്നങ്ങളിലും മനസ്സിന്റെ കളിയിലും, ഒരു പശുവിന്റെ കാളിവെള്ളത്തിൽ പോലും മനസ്സ് ഒരു വലിയ തടാകം സൃഷ്ടിക്കാറുണ്ട്.
കല്പം ക്ഷണീകരോത്യ് ഏതത് ക്ഷണം നയതി കല്പതാമ് । മനസ് തദായത്തമ് അതോ ദേശകാലക്രമം വിദുഃ
ഈ മനസ്സ് ഒരു ദൈർഘ്യകാലത്തെ ഒരു നിമിഷമാക്കുകയും, ഒരു നിമിഷത്തെ ഒരു ദൈർഘ്യകാലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്ഥലവും സമയവും മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നത്.
തീവ്രമന്ദത്വസംവേഗാദ് ബഹുത്വാല്പത്വഭേദതഃ । വിലമ്ബതേ ന ച ചിരം ന ച ചിത്തമ് അശക്തിതഃ
ശക്തിയുടെയും മന്ദതയുടെയും വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, അധികം കുറവ് എന്ന വ്യത്യാസം കൊണ്ടും, മനസ്സ് ചിലപ്പോൾ വൈകാറുണ്ട്. പക്ഷേ, അധികം നേരം വൈകില്ല, അതും അതിന് ശക്തിയില്ലാത്തതിനാൽ അല്ല.