യത് തത് കരഞ്ജഗഹനം തത് കലത്രരസം വിദുഃ । ദുഃഖകണ്ടകസമ്ബാധം മാനുഷ്യം ത്രിവിധൈഷണമ്
കരഞ്ഞ കാടെന്നു പറയുന്നത് സുഖാനുഭവത്തിന്റെ രുചിയാണെന്ന് അറിയണം. മനുഷ്യജീവിതം ദുഃഖത്തിന്റെ മുള്ളുകൾ നിറഞ്ഞതും, മൂന്നു വിധമായ ആസക്തികളാൽ ഇഴയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
കരഞ്ജഗഹനം യാനി പ്രവിഷ്ടാനി മനാംസി തു । മാനുഷ്യേ താനി ജാതാനി തത്രൈകരസികാനി ച
കരഞ്ഞ കാടിനകത്ത് കടന്ന മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരായി ജനിക്കുന്നു; അവിടെ അവയ്ക്ക് ഒരേ രുചിയിലാണ് മുഴുകി കഴിയുന്നത്.
കദലീകാനനം യത് തച് ഛശാങ്കകരശീതലമ് । തന് മനോഹ്ലാദനകരം സ്വര്ഗം വിദ്ധി രഘൂദ്വഹ
ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങളാൽ തണലുള്ള വാഴക്കാടാണ് മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന സ്വർഗം എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം, രഘുവംശജ.
കദലീകാനനം യാനി സമ്പ്രവിഷ്ടാനി താനി തു । സ്വര്ഗൈകരസികാനി ത്വം മനാംസി ജ്ഞാതുമ് അര്ഹസി
കദളിവനത്തിലേക്ക് കടന്നുപോകുന്നവയെല്ലാം അതിൽ മുഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, സ്വർഗ്ഗസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം ചെയ്യുന്ന മനസ്സുകളും അങ്ങനെ തന്നെ ആകുന്നു എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം, രാമാ.
പ്രവിഷ്ടാന്യ് അന്ധകൂപാന്തര് നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । മഹാപാതകയുക്താനി താനി ചിത്താനി രാഘവ
അന്ധകാരമുള്ള ആഴമുള്ള കിണറ്റിൽ കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ വലിയ പാപങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവയാണ്, രാഘവ.
കരഞ്ജവനയാതാനി നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । താനി മാനുഷ്യജാതാനി ചിത്താനി രഘുനന്ദന
കരിഞ്ചവനത്തിലേക്ക് കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരിൽ ഉള്ളവയാണ്, രഘുനന്ദന.
കാനിചിത് സമ്പ്രബുദ്ധാനി തത്ര മുക്താനി ബന്ധനാത് । കാനിചിദ് ബഹുരൂപാണി യോനേര് യോനിം വിശന്തി ഹി
അവയിൽ ചിലത് അവിടെ ഉണർന്നു ബന്ധനം വിട്ട് മോചിതമാകുന്നു; മറ്റൊന്നുകൾ പല രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ഒരു ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
കാനിചിത് പുണ്യപൂതേന തപസാ ദാരുണാത്മനാ । ധാരയന്തി ശരീരാണി സംസ്ഥിതാന്യ് ഉചിതാന്യ് ച
ചിലര് കഠിനമായ സ്വഭാവമുള്ളവരായിട്ടും, പുണ്യകരമായ തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധരായി, ശരീരങ്ങള് സ്ഥിരമായും യോഗ്യമായും നിലനിര്ത്തുന്നു.
യൈര് അഹം പുമ്ഭിര് അബുധൈര് ദുര്ദ്വിജേതി തിരസ്കൃതഃ । തൈര് മനോഭിര് അനാത്മജ്ഞൈസ് സ്വവിവേകതിരസ്കൃതഃ
എന്നെ ദുഷ്ടന് എന്നു കരുതി തള്ളിപ്പറഞ്ഞ അജ്ഞാനികള്, ആത്മജ്ഞാനം ഇല്ലാത്ത മനസ്സുകളാല് തന്നെ അവരുടെ വിവേകം അവര് ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
ത്വയാ ദൃഷ്ടോ വിനഷ്ടോ ഽസ്മി ശത്രുര് മേ ത്വമ് ഇതി ദ്രുതമ് । യദ് ഉക്തം തദ് ധി ചിത്തേന ഗലതാ പരിദേവിതമ്
നീ എന്നെ നശിപ്പിച്ചു, നീ എന്റെ ശത്രുവാണ് എന്നിങ്ങനെ മനസ്സ് ആവേശത്തില് പറഞ്ഞതൊക്കെയും, മനസ്സ് ക്ഷയിക്കുമ്പോള് ഉരിയാടുന്ന ദുഃഖവാക്കുകളാണ്.
രുദിതം യന് മഹാക്രന്ദം പുംസാ ബഹ്വസ്രു രാഘവ । തദ് ഭോഗജാലം ത്യജതാ മനസാ രോദനം കൃതമ്
രാഘവ, മനുഷ്യന് ഉച്ചത്തില് കരയുകയും കണ്ണീര് ഒഴുക്കുകയും ചെയ്യുന്നവയെല്ലാം, അനുഭവസുഖങ്ങളുടെ ജാലം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോള് മനസ്സ് ഉണ്ടാക്കുന്ന വിലാപങ്ങളാണ്.
അര്ധപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ന പ്രാപ്തസ്യാമലം പദമ് । ചേതസസ് ത്യജതോ ഭോഗാന് പരിതാപോ ഭൃശം ഭവേത്
അർദ്ധമായി വിവേകം ലഭിച്ചവനും, പൂർണ്ണമായും നിർമ്മലമായ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്താത്തവനും, മനസ്സു ഭോഗങ്ങളെ വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, അതീവ വേദന ഉണ്ടാകും.
രുദതാങ്ഗാനി ദൃഷ്ടാനി കാരുണ്യേനാവബോധിനാ । കഷ്ടമ് ഏതാനി സന്ത്യജ്യ കിം പ്രയാമീതി ചേതസാ
കരുണയാൽ ഉണർന്നവൻ, കരയുന്ന അവയവങ്ങളെ കണ്ടാൽ, മനസ്സിൽ 'ഇവയെ വിട്ടു ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകും?' എന്ന ചിന്ത ഉണരുന്നു.
അര്ധപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ന പ്രാപ്തസ്യാമലം പദമ് । ചേതസസ് ത്യജതോ ഽങ്ഗാനി പരിതാപോ ഹി വര്ധതേ
അർദ്ധമായി വിവേകം ലഭിച്ചവനും, പൂർണ്ണമായും നിർമ്മലമായ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്താത്തവനും, മനസ്സു അവയവങ്ങളെ വിട്ടുകളയുമ്പോൾ വേദന കൂടുതൽ വർധിക്കും.
ഹസിതം യത് തദ് ആനന്ദി പുംസാ മദവബോധതഃ । പരിപ്രാപ്തവിവേകേന തത് തുഷ്ടം രാമ ചേതസാ
ഉണർവിന്റെ ആനന്ദത്തിൽ നിന്നു വരുന്ന ചിരിയാണ്, രാമാ, പൂർണ്ണമായ വിവേകമുള്ള മനസ്സിന്റെ തൃപ്തി.
പരിപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ത്യക്തസംസാരസംസൃതേഃ । ചേതസസ് ത്യജതോ രൂപമ് ആനന്ദോ ഹി വിവര്ധതേ
സമ്പൂർണ്ണമായ വിവേകം നേടിയവനും ലോകചക്രം ഉപേക്ഷിച്ചവനും മനസ്സ് രൂപങ്ങളെ വിട്ടൊഴിയുമ്പോൾ ആനന്ദം വളരുന്നു.
ഹസതാങ്ഗാനി ദൃഷ്ടാനി പുംസാ യാന്യ് ഉപഹാസതഃ । താനി ദൃഷ്ടാനി മനസാ വിപ്രലമ്ഭപ്രദാനി ഹി
ഒരു മനുഷ്യന്റെ അവയവങ്ങൾ പരിഹാസത്തോടെ ചിരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതായി കാണുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ അവ കാണുന്നത് വഞ്ചനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
മിഥ്യാവികല്പരചിതൈര് വിപ്രലബ്ധമ് അഹം ചിരമ് । ഇത്യ് അങ്ഗാന്യ് ഉപഹാസേന ദൃഷ്ടാനി സ്വാനി ചേതസാ
കൃത്രിമമായ ഭ്രമകളാൽ ഞാൻ ദീർഘകാലം വഞ്ചിതനായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട്, പരിഹാസത്തോടെ എന്റെ മനസ്സ് എന്റെ തന്നെ അവയവങ്ങളെ കാണുന്നു.
മനഃ പ്രാപ്തവിവേകം ഹി വിശ്രാന്തം വിതതേ പദേ । പ്രാക്തനീം ദീനതാം ധീരം ഹസത് പശ്യതി ദൂരതഃ
വിവേകം നേടിയ മനസ്സ് വിശാലമായ അവസ്ഥയിൽ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പഴയ ദുർബലതയെ ദൂരം നിന്ന് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് നോക്കുന്നു.
യദാസൌ സമവഷ്ടഭ്യ മയാ പൃഷ്ടഃ പ്രയത്നതഃ । തദ് വിവേകോ ബലാച് ചിത്തമ് ആദത്ത ഇതി ദര്ശിതമ്
അവനെ ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ വിവേകം ബലമായി മനസ്സിനെ പിടിച്ചെടുത്തുവെന്ന് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
യദ് അങ്ഗാനി വിശീര്ണാനി ഗതാന്യ് അന്തര്ധിമ് അഗ്രതഃ । തച് ചിത്തേന വിനാര്ഥേച്ഛാശ് ശാമ്യന്തീതി പ്രദര്ശിതമ്
ശരീരഭാഗങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞ് അദൃശ്യമായപ്പോൾ, മനസ്സിന് വസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹം ഇല്ലെങ്കിൽ അവ ശാന്തമാകുന്നു എന്ന് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
സഹസ്രനേത്രഹസ്തത്വം യത് പുംസഃ പരിവര്ണിതമ് । തദ് അനന്താകൃതിത്വം ഹി ചേതസഃ പരിദര്ശിതമ്
ആയിരം കണ്ണുകളും കൈകളും ഉള്ള മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം, മനസ്സിന് അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ എടുക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് എന്ന് കാണിക്കുന്നു.
യദ് ആത്മനി പ്രഹാരൌഘൈഃ പുമാന് പ്രഹരതി സ്വയമ് । തത് തത്കുകല്പനാഘാതൈഃ പ്രഹരത്യ് ആത്മനോ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ തന്നെ തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും അടിക്കുമ്പോൾ, അതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ കற்பനാപരമായ അടികളാണ് മനസ്സ് തന്നെ തന്നെ അടിക്കുന്നത്.
പലായതേ യത് പുരുഷസ് സ്വാത്മനഃ പ്രഹരന് സ്വയമ് । സ്വവാസനാപ്രഹാരേഭ്യസ് തന് മനഃ പ്രപലായതേ
ഒരു മനുഷ്യൻ തനിക്കുതന്നെ തിരിച്ചടിച്ചു തനിക്കു നിന്നു ഓടുമ്പോൾ, അതിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവങ്ങളിൽ നിന്നു തന്നെ തിരിച്ചടിച്ച് ഓടുന്നത്.
സ്വയം പ്രഹരതി സ്വാന്തം സ്വയമ് ഏവ സ്വയേച്ഛയാ । പലായതേ സ്വയം ചൈവ പശ്യാജ്ഞാനവിജൃമ്ഭിതമ്
തന്റെ മനസ്സിനെ താനെ തനിക്കിഷ്ടപ്രകാരം തിരിച്ചടിക്കുന്നു, പിന്നെ താനെ തന്നെ ഓടുന്നു; അജ്ഞാനം എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു എന്ന് നോക്കൂ.
സ്വവാസനോപതപ്താനി സര്വാണ്യ് ഏവ മനാംസി ഹി । സ്വയമ് ഏവ പലായന്തേ ഗന്തുമ് ഉത്കാനി തത് പദമ്
സ്വന്തം വാസനകളാൽ ചൂടുപിടിച്ച എല്ലാ മനസ്സുകളും സ്വയം തന്നെ ഓടിപ്പോകുന്നു, ആ നിലയിലേക്കെത്താൻ അതീവ ആഗ്രഹത്തോടെ.
യദ് ഇദം വിതതം ദുഃഖം തത് തനോതി സ്വയം മനഃ । സ്വയമ് ഏവാതിഖിന്നാത്മ പുനസ് തസ്മാത് പലായതേ
ഈ വ്യാപകമായ ദുഃഖം മനസ്സാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അതായത് ആത്മാവ് അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ വീണ്ടും അതിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു.
സങ്കല്പവാസനാജാലേ സ്വയമ് ആയാതി ബന്ധനമ് । മനോ ലാലാമയൈര് വാലൈഃ കോശകാരക്രിമിര് യഥാ
ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും മനസ്സിലെ വാസനകളുടെയും വലയിൽ, ബന്ധനം സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു. മനസ്സ്, സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ആശകളുടെ നൂലാൽ, താനെത്തന്നെ കൂനിൽ പൂട്ടുന്ന പാറ്റപോലെ തന്നെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
യഥാനര്ഥമ് അവാപ്നോതി തഥാ ക്രീഡതി ചഞ്ചലമ് । ഭാവി ദുഃഖമ് അപശ്യന് സ്വം ദുര്ലീലാഭിര് ഇവാര്ഭകഃ
ചഞ്ചലമായ ഒരു കുട്ടി ഭാവിയിലെ ദുഃഖം കാണാതെ കളിച്ചു ദുരിതം നേരിടുന്നതുപോലെ, മനസ്സും തനിക്കു തന്നെ ദുർലഭമായ കളികളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു, വരാനിരിക്കുന്ന വേദന മനസ്സിലാക്കാതെ.
അപശ്യന് കാഷ്ഠരന്ധ്രസ്ഥവൃഷണാക്രമണം യഥാ । കീലോത്പാടീ കപിര് ദുഃഖമ് ഏതീദം ഹി മനസ് തഥാ
മരച്ചില്ലിൽ കുടുങ്ങിയ അവയുടെ അപകടം കാണാതെ, കുരങ്ങ് അവയെ വലിച്ചെടുക്കാൻ ശ്രമിച്ച് വേദന അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും തനിക്കു തന്നെ ദുഃഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.