കാസൌ മഹാടവീ ബ്രഹ്മന് കദാ ദൃഷ്ടാ കഥം മയാ । കേ ച തേ പുരുഷാസ് തത്ര കിം തത് കര്തും കൃതോദ്യമാഃ
ബ്രഹ്മനേ, ആ മഹത്തായ കാട് ഏതാണ്? ഞാൻ അത് എപ്പോൾ എങ്ങനെ കണ്ടു? അവിടെ ആ ആളുകൾ ആരാണ്? അവർ എന്തിനാണ് ശ്രമിക്കുന്നത്?
രഘുനാഥ മഹാബാഹോ ശൃണു വക്ഷ്യാമി തേ ഽഖിലമ് । ന സാ മഹാടവീ നാമ ദൂരേ നൈവ ച തേ നരാഃ
മഹാബാഹുവായ രഘുനാഥാ, നീ കേൾക്കണം, ഞാൻ എല്ലാം പറയാം. ആ മഹാവനം ദൂരെയില്ല, ആ മനുഷ്യരും നിന്നിൽ നിന്ന് അകലെ ഇല്ല.
യേയം സംസാരപദവീ ഗമ്ഭീരാസാരകോടരാ । താം ത്വം ശൂന്യാം വികാരാഢ്യാം വിദ്ധി രാമ മഹാടവീമ്
രാമാ, ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ വഴിയാണ് ആഴമുള്ളതും ശൂന്യവുമാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും മാറുന്നതുമായ ആ വഴിയേ നീ മഹാവനമെന്നറിയണം.
വിചാരാലോകലഭ്യേന യദൈകേനൈവ വസ്തുനാ । പൂര്ണാ നാന്യേന സംയുക്താ കേവലൈവ തദൈവ സാ
ആ വനത്തിൽ ഒരൊറ്റ വസ്തുവാണ് നിറയുന്നത്, അതു വിവേകത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ മാത്രം ലഭ്യമാകുന്നു. മറ്റൊന്നും അതിൽ ചേർന്നിട്ടില്ല, അതു മാത്രം അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തത്ര യേ തേ മഹാകാരാഃ പുരുഷാഃ പ്രസരന്തി ഹി । മനാംസി താനി വിദ്ധി ത്വം ദുഃഖേ നിപതിതാന്യ് അലമ്
അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാശക്തന്മാരെ നീ മനസ്സുകളായി അറിയണം; അവ ദു:ഖത്തിൽ വീണവയാണു.
ദ്രഷ്ടാ യോ ഽയമ് അഹം തേഷാം സവിവേകോ മഹാമതേ । വിവേകേന മയാ താനി ദൃഷ്ടാന്യ് അന്യാനി രാഘവ
മഹാമതിയായവനേ, ഞാനാണ് അവയെ എല്ലാം വിവേകത്തോടെ കാണുന്ന സാക്ഷി. രാഘവ, ഈ വിവേകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഞാനവയും മറ്റു പലതും കണ്ടിരിക്കുന്നു.
മയാ താന്യ് ഏവ ബുധ്യന്തേ വിവേകേന മനാംസി ഹി । സതതം സ്വപ്രകാശേന കമലാനീവ ഭാനുനാ
എന്റെ വിവേകത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് ഈ മനസ്സുകൾ എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നത്. എപ്പോഴും, കമലങ്ങൾ സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ വെളിച്ചം കാണുന്നതുപോലെ, അവ എനിക്ക് വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു.
മത്പ്രബോധം സമാസാദ്യ മത്പ്രസാദാന് മഹാമതേ । മനാംസി കാനിചിത് താനി ഗതാന്യ് ഉപശമാത് പരമ്
എന്റെ ഉണർവു ലഭിച്ചും, എന്റെ കൃപകൊണ്ടുമാണ്, മഹാമതിയായവനേ, അവയിൽ ചില മനസ്സുകൾ പരമമായ ശാന്തിയിൽ എത്തി അപ്രാപ്തമായിരിക്കുന്നു.
കാനിചിന് നാഭിനന്ദന്തി മാം വിവേകം വിമോഹതഃ । മത്തിരസ്കാരവശതഃ കൂപേഷ്വ് ഏവ പതന്ത്യ് ഉത
ചില മനസ്സുകൾ വിവേകമായ എന്നെ മോഹം കൊണ്ടു സ്വീകരിക്കാറില്ല; എന്നെ അവഗണിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമായി, അവ കുഴികളിലേക്കു വീണുപോകുന്നു.
യേ തേ ഽന്ധകൂപാ ഗഹനാ നരകാസ് തേ രഘൂദ്വഹ । മനാംസി താനി തേഷ്വ് അന്തര് നിപതന്ത്യ് ഉത്പതന്തി ച
രഘുവംശജ, ആ ആഴത്തിലുള്ള ഇരുണ്ട കുഴികൾ തന്നെയാണ് നരകങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നത്. മനസ്സുകൾ അവയിൽ വീണു വീണ്ടും ഉയർന്ന് വരികയും ചെയ്യുന്നു.
യത് തത് കരഞ്ജഗഹനം തത് കലത്രരസം വിദുഃ । ദുഃഖകണ്ടകസമ്ബാധം മാനുഷ്യം ത്രിവിധൈഷണമ്
കരഞ്ഞ കാടെന്നു പറയുന്നത് സുഖാനുഭവത്തിന്റെ രുചിയാണെന്ന് അറിയണം. മനുഷ്യജീവിതം ദുഃഖത്തിന്റെ മുള്ളുകൾ നിറഞ്ഞതും, മൂന്നു വിധമായ ആസക്തികളാൽ ഇഴയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
കരഞ്ജഗഹനം യാനി പ്രവിഷ്ടാനി മനാംസി തു । മാനുഷ്യേ താനി ജാതാനി തത്രൈകരസികാനി ച
കരഞ്ഞ കാടിനകത്ത് കടന്ന മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരായി ജനിക്കുന്നു; അവിടെ അവയ്ക്ക് ഒരേ രുചിയിലാണ് മുഴുകി കഴിയുന്നത്.
കദലീകാനനം യത് തച് ഛശാങ്കകരശീതലമ് । തന് മനോഹ്ലാദനകരം സ്വര്ഗം വിദ്ധി രഘൂദ്വഹ
ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങളാൽ തണലുള്ള വാഴക്കാടാണ് മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന സ്വർഗം എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം, രഘുവംശജ.
കദലീകാനനം യാനി സമ്പ്രവിഷ്ടാനി താനി തു । സ്വര്ഗൈകരസികാനി ത്വം മനാംസി ജ്ഞാതുമ് അര്ഹസി
കദളിവനത്തിലേക്ക് കടന്നുപോകുന്നവയെല്ലാം അതിൽ മുഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, സ്വർഗ്ഗസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം ചെയ്യുന്ന മനസ്സുകളും അങ്ങനെ തന്നെ ആകുന്നു എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം, രാമാ.
പ്രവിഷ്ടാന്യ് അന്ധകൂപാന്തര് നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । മഹാപാതകയുക്താനി താനി ചിത്താനി രാഘവ
അന്ധകാരമുള്ള ആഴമുള്ള കിണറ്റിൽ കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ വലിയ പാപങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവയാണ്, രാഘവ.
കരഞ്ജവനയാതാനി നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । താനി മാനുഷ്യജാതാനി ചിത്താനി രഘുനന്ദന
കരിഞ്ചവനത്തിലേക്ക് കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരിൽ ഉള്ളവയാണ്, രഘുനന്ദന.
കാനിചിത് സമ്പ്രബുദ്ധാനി തത്ര മുക്താനി ബന്ധനാത് । കാനിചിദ് ബഹുരൂപാണി യോനേര് യോനിം വിശന്തി ഹി
അവയിൽ ചിലത് അവിടെ ഉണർന്നു ബന്ധനം വിട്ട് മോചിതമാകുന്നു; മറ്റൊന്നുകൾ പല രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ഒരു ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
കാനിചിത് പുണ്യപൂതേന തപസാ ദാരുണാത്മനാ । ധാരയന്തി ശരീരാണി സംസ്ഥിതാന്യ് ഉചിതാന്യ് ച
ചിലര് കഠിനമായ സ്വഭാവമുള്ളവരായിട്ടും, പുണ്യകരമായ തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധരായി, ശരീരങ്ങള് സ്ഥിരമായും യോഗ്യമായും നിലനിര്ത്തുന്നു.
യൈര് അഹം പുമ്ഭിര് അബുധൈര് ദുര്ദ്വിജേതി തിരസ്കൃതഃ । തൈര് മനോഭിര് അനാത്മജ്ഞൈസ് സ്വവിവേകതിരസ്കൃതഃ
എന്നെ ദുഷ്ടന് എന്നു കരുതി തള്ളിപ്പറഞ്ഞ അജ്ഞാനികള്, ആത്മജ്ഞാനം ഇല്ലാത്ത മനസ്സുകളാല് തന്നെ അവരുടെ വിവേകം അവര് ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
ത്വയാ ദൃഷ്ടോ വിനഷ്ടോ ഽസ്മി ശത്രുര് മേ ത്വമ് ഇതി ദ്രുതമ് । യദ് ഉക്തം തദ് ധി ചിത്തേന ഗലതാ പരിദേവിതമ്
നീ എന്നെ നശിപ്പിച്ചു, നീ എന്റെ ശത്രുവാണ് എന്നിങ്ങനെ മനസ്സ് ആവേശത്തില് പറഞ്ഞതൊക്കെയും, മനസ്സ് ക്ഷയിക്കുമ്പോള് ഉരിയാടുന്ന ദുഃഖവാക്കുകളാണ്.
രുദിതം യന് മഹാക്രന്ദം പുംസാ ബഹ്വസ്രു രാഘവ । തദ് ഭോഗജാലം ത്യജതാ മനസാ രോദനം കൃതമ്
രാഘവ, മനുഷ്യന് ഉച്ചത്തില് കരയുകയും കണ്ണീര് ഒഴുക്കുകയും ചെയ്യുന്നവയെല്ലാം, അനുഭവസുഖങ്ങളുടെ ജാലം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോള് മനസ്സ് ഉണ്ടാക്കുന്ന വിലാപങ്ങളാണ്.
അര്ധപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ന പ്രാപ്തസ്യാമലം പദമ് । ചേതസസ് ത്യജതോ ഭോഗാന് പരിതാപോ ഭൃശം ഭവേത്
അർദ്ധമായി വിവേകം ലഭിച്ചവനും, പൂർണ്ണമായും നിർമ്മലമായ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്താത്തവനും, മനസ്സു ഭോഗങ്ങളെ വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, അതീവ വേദന ഉണ്ടാകും.
രുദതാങ്ഗാനി ദൃഷ്ടാനി കാരുണ്യേനാവബോധിനാ । കഷ്ടമ് ഏതാനി സന്ത്യജ്യ കിം പ്രയാമീതി ചേതസാ
കരുണയാൽ ഉണർന്നവൻ, കരയുന്ന അവയവങ്ങളെ കണ്ടാൽ, മനസ്സിൽ 'ഇവയെ വിട്ടു ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകും?' എന്ന ചിന്ത ഉണരുന്നു.
അര്ധപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ന പ്രാപ്തസ്യാമലം പദമ് । ചേതസസ് ത്യജതോ ഽങ്ഗാനി പരിതാപോ ഹി വര്ധതേ
അർദ്ധമായി വിവേകം ലഭിച്ചവനും, പൂർണ്ണമായും നിർമ്മലമായ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്താത്തവനും, മനസ്സു അവയവങ്ങളെ വിട്ടുകളയുമ്പോൾ വേദന കൂടുതൽ വർധിക്കും.
ഹസിതം യത് തദ് ആനന്ദി പുംസാ മദവബോധതഃ । പരിപ്രാപ്തവിവേകേന തത് തുഷ്ടം രാമ ചേതസാ
ഉണർവിന്റെ ആനന്ദത്തിൽ നിന്നു വരുന്ന ചിരിയാണ്, രാമാ, പൂർണ്ണമായ വിവേകമുള്ള മനസ്സിന്റെ തൃപ്തി.
പരിപ്രാപ്തവിവേകസ്യ ത്യക്തസംസാരസംസൃതേഃ । ചേതസസ് ത്യജതോ രൂപമ് ആനന്ദോ ഹി വിവര്ധതേ
സമ്പൂർണ്ണമായ വിവേകം നേടിയവനും ലോകചക്രം ഉപേക്ഷിച്ചവനും മനസ്സ് രൂപങ്ങളെ വിട്ടൊഴിയുമ്പോൾ ആനന്ദം വളരുന്നു.
ഹസതാങ്ഗാനി ദൃഷ്ടാനി പുംസാ യാന്യ് ഉപഹാസതഃ । താനി ദൃഷ്ടാനി മനസാ വിപ്രലമ്ഭപ്രദാനി ഹി
ഒരു മനുഷ്യന്റെ അവയവങ്ങൾ പരിഹാസത്തോടെ ചിരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതായി കാണുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ അവ കാണുന്നത് വഞ്ചനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
മിഥ്യാവികല്പരചിതൈര് വിപ്രലബ്ധമ് അഹം ചിരമ് । ഇത്യ് അങ്ഗാന്യ് ഉപഹാസേന ദൃഷ്ടാനി സ്വാനി ചേതസാ
കൃത്രിമമായ ഭ്രമകളാൽ ഞാൻ ദീർഘകാലം വഞ്ചിതനായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട്, പരിഹാസത്തോടെ എന്റെ മനസ്സ് എന്റെ തന്നെ അവയവങ്ങളെ കാണുന്നു.
മനഃ പ്രാപ്തവിവേകം ഹി വിശ്രാന്തം വിതതേ പദേ । പ്രാക്തനീം ദീനതാം ധീരം ഹസത് പശ്യതി ദൂരതഃ
വിവേകം നേടിയ മനസ്സ് വിശാലമായ അവസ്ഥയിൽ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പഴയ ദുർബലതയെ ദൂരം നിന്ന് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് നോക്കുന്നു.
യദാസൌ സമവഷ്ടഭ്യ മയാ പൃഷ്ടഃ പ്രയത്നതഃ । തദ് വിവേകോ ബലാച് ചിത്തമ് ആദത്ത ഇതി ദര്ശിതമ്
അവനെ ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ വിവേകം ബലമായി മനസ്സിനെ പിടിച്ചെടുത്തുവെന്ന് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.