അഥാഹമ് ഉദ്യതോ ഗന്തും ദൃഷ്ടവാന് പുരുഷം പുനഃ । താദൃശം താദൃശാചാരം പ്രയതന്തം തഥൈവ ച
അതിനുശേഷം ഞാൻ പോകാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, ആ മനുഷ്യനെ വീണ്ടും കണ്ടു—അവൻ മുമ്പുപോലെത്തന്നെ, അതേപോലെ പെരുമാറിയും അതേ ശ്രമങ്ങൾ തുടരുകയും ചെയ്തു.
അവഷ്ടഭ്യ തഥൈവാശു തസ്യ പ്രോക്തം പുനര് മയാ । തഥൈവോത്പലപത്രാക്ഷ നാസൌ തദ് അവബുദ്ധവാന്
ഞാൻ വീണ്ടും അതേപോലെ വേഗത്തിൽ അവനോടു സമീപിച്ചു, അതേ രീതിയിൽ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു. കമലനയന, എന്നാൽ അവൻ ഒന്നും മനസ്സിലാക്കിയില്ല.
കേവലം മാമ് അസൌ മൂഢോ നൈവ ജാനാമി കിഞ്ചന । ആഃ പാപ ദുര്ദ്വിജേത്യ് ഉക്ത്വാ സ്വവ്യാപാരപാരോ യയൌ
അവൻ വെറും ഭ്രമിതനായി എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല—അയ്യോ, പാപി, ദുഷ്ട ബ്രാഹ്മണാ!' എന്നിട്ട് തന്റെ കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകി പോയി.
അഥ തസ്മിന് മഹാരണ്യേ തഥാ വിഹരതാ മയാ । ബഹവസ് താദൃശാ ദൃഷ്ടാഃ പുരുഷാ ദോഷകാരിണഃ
അങ്ങനെ ആ വലിയ കാടിൽ ഞാൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, അനേകം ആളുകളെ ഞാൻ കണ്ടു, അവരൊക്കെയും തെറ്റായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടവരായിരുന്നു.
മത്പൃഷ്ടാഃ കേചിദ് ആയാന്തി സ്വപ്നസമ്ഭ്രമവച് ഛമമ് । മദുക്തം നാഭിനന്ദന്തി കേചിച് ഛ്വവിരുതം യഥാ
എനിക്ക് ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോൾ ചിലർ സ്വപ്നം കാണുന്നപോലെയുള്ള ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ എങ്കിലും അടുത്ത് വന്നു, പിന്നെ ശാന്തരായി. ചിലർ എന്റെ വാക്കുകൾ ഒരു നായയുടെ കുരയ്ക്കൽപോലെ അവഗണിച്ചു.
വിനിപത്യാന്ധകൂപേഭ്യഃ കേചിന് ന പ്രോത്ഥിതാഃ പുനഃ । കദലീഷണ്ഡകാത് കേചിച് ചിരേണാപി ന നിര്ഗതാഃ
ചിലർ ഇരുണ്ട കുഴികളിൽ വീണു പിന്നെ ഒരിക്കലും പുറത്തുവരില്ല. ചിലർ വാഴക്കൊമ്പുകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ കുടുങ്ങി, വളരെക്കാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും പുറത്തിറങ്ങുന്നില്ല.
കേചിദ് അന്തര്ഹിതാസ് സ്ഫാരേ കരഞ്ജവനകുഞ്ജകേ । ന ക്വചിത് സ്ഥിതിമ് ആയാന്തി കേചിദ് ഭ്രമപരായണാഃ
ചിലർ കറഞ്ഞമരങ്ങളുടെ കാട്ടിൽ അപ്രത്യക്ഷരായി, പിന്നെ എവിടെയും സ്ഥിരമായി താമസിച്ചില്ല. ചിലർ ലക്ഷ്യവുമില്ലാതെ അലഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു.
ഏവംവിധാ സാ വിതതാ രഘൂദ്വഹ മഹാടവീ । അദ്യാപി വിദ്യതേ യസ്യാമ് ഇത്ഥം തേ പുരുഷാസ് സ്ഥിതാഃ
രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അങ്ങനെയൊരു വിശാലമായ കാടാണ് ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നത്, അതിൽ ആളുകൾ ഇങ്ങനെയായി കഴിയുന്നു.
സാ ച ദൃഷ്ടാടവീ രാമ ത്വയേഹ വ്യവഹാരിണാ । ബാല്യാത് തു ബുദ്ധിതത്ത്വസ്യ ന ത്വം സ്മരസി രാഘവ
രാമാ, ഈ ലോകത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവനായി നീ ഈ കാട് കണ്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ബാല്യത്തിലെ അജ്ഞത കാരണം, രാഘവാ, അതിന്റെ സ്മരണം നിനക്കില്ല.
സാ ഭീഷണാ വിവിധസങ്കടസങ്കടാങ്ഗീ ഘോരാടവീ ഘനതമോഗഹനാ ച ലോകൈഃ । ആഗത്യ നിര്വൃതിമ് അബുദ്ധിഹതൈര് ന തജ്ജ്ഞൈര് ആസേവ്യതേ കുസുമഗുല്മകവാടികേവ
അനേകം ഭീഷണികളും അപകടങ്ങളും നിറഞ്ഞു കനലമായ ഇരുണ്ട കാടാണ് അത്; അറിവില്ലാത്തവരും മനസ്സു മങ്ങിയവരുമാണ് അവിടെ പോകുന്നത്, ജ്ഞാനികൾക്ക് ആ കാട് ആകർഷണീയമല്ല, പുഷ്പമുള്ള ചെറുകുളങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും അവരെ ആകർഷിക്കാത്തതുപോലെ.
കാസൌ മഹാടവീ ബ്രഹ്മന് കദാ ദൃഷ്ടാ കഥം മയാ । കേ ച തേ പുരുഷാസ് തത്ര കിം തത് കര്തും കൃതോദ്യമാഃ
ബ്രഹ്മനേ, ആ മഹത്തായ കാട് ഏതാണ്? ഞാൻ അത് എപ്പോൾ എങ്ങനെ കണ്ടു? അവിടെ ആ ആളുകൾ ആരാണ്? അവർ എന്തിനാണ് ശ്രമിക്കുന്നത്?
രഘുനാഥ മഹാബാഹോ ശൃണു വക്ഷ്യാമി തേ ഽഖിലമ് । ന സാ മഹാടവീ നാമ ദൂരേ നൈവ ച തേ നരാഃ
മഹാബാഹുവായ രഘുനാഥാ, നീ കേൾക്കണം, ഞാൻ എല്ലാം പറയാം. ആ മഹാവനം ദൂരെയില്ല, ആ മനുഷ്യരും നിന്നിൽ നിന്ന് അകലെ ഇല്ല.
യേയം സംസാരപദവീ ഗമ്ഭീരാസാരകോടരാ । താം ത്വം ശൂന്യാം വികാരാഢ്യാം വിദ്ധി രാമ മഹാടവീമ്
രാമാ, ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ വഴിയാണ് ആഴമുള്ളതും ശൂന്യവുമാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും മാറുന്നതുമായ ആ വഴിയേ നീ മഹാവനമെന്നറിയണം.
വിചാരാലോകലഭ്യേന യദൈകേനൈവ വസ്തുനാ । പൂര്ണാ നാന്യേന സംയുക്താ കേവലൈവ തദൈവ സാ
ആ വനത്തിൽ ഒരൊറ്റ വസ്തുവാണ് നിറയുന്നത്, അതു വിവേകത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ മാത്രം ലഭ്യമാകുന്നു. മറ്റൊന്നും അതിൽ ചേർന്നിട്ടില്ല, അതു മാത്രം അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തത്ര യേ തേ മഹാകാരാഃ പുരുഷാഃ പ്രസരന്തി ഹി । മനാംസി താനി വിദ്ധി ത്വം ദുഃഖേ നിപതിതാന്യ് അലമ്
അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാശക്തന്മാരെ നീ മനസ്സുകളായി അറിയണം; അവ ദു:ഖത്തിൽ വീണവയാണു.
ദ്രഷ്ടാ യോ ഽയമ് അഹം തേഷാം സവിവേകോ മഹാമതേ । വിവേകേന മയാ താനി ദൃഷ്ടാന്യ് അന്യാനി രാഘവ
മഹാമതിയായവനേ, ഞാനാണ് അവയെ എല്ലാം വിവേകത്തോടെ കാണുന്ന സാക്ഷി. രാഘവ, ഈ വിവേകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഞാനവയും മറ്റു പലതും കണ്ടിരിക്കുന്നു.
മയാ താന്യ് ഏവ ബുധ്യന്തേ വിവേകേന മനാംസി ഹി । സതതം സ്വപ്രകാശേന കമലാനീവ ഭാനുനാ
എന്റെ വിവേകത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് ഈ മനസ്സുകൾ എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നത്. എപ്പോഴും, കമലങ്ങൾ സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ വെളിച്ചം കാണുന്നതുപോലെ, അവ എനിക്ക് വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു.
മത്പ്രബോധം സമാസാദ്യ മത്പ്രസാദാന് മഹാമതേ । മനാംസി കാനിചിത് താനി ഗതാന്യ് ഉപശമാത് പരമ്
എന്റെ ഉണർവു ലഭിച്ചും, എന്റെ കൃപകൊണ്ടുമാണ്, മഹാമതിയായവനേ, അവയിൽ ചില മനസ്സുകൾ പരമമായ ശാന്തിയിൽ എത്തി അപ്രാപ്തമായിരിക്കുന്നു.
കാനിചിന് നാഭിനന്ദന്തി മാം വിവേകം വിമോഹതഃ । മത്തിരസ്കാരവശതഃ കൂപേഷ്വ് ഏവ പതന്ത്യ് ഉത
ചില മനസ്സുകൾ വിവേകമായ എന്നെ മോഹം കൊണ്ടു സ്വീകരിക്കാറില്ല; എന്നെ അവഗണിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമായി, അവ കുഴികളിലേക്കു വീണുപോകുന്നു.
യേ തേ ഽന്ധകൂപാ ഗഹനാ നരകാസ് തേ രഘൂദ്വഹ । മനാംസി താനി തേഷ്വ് അന്തര് നിപതന്ത്യ് ഉത്പതന്തി ച
രഘുവംശജ, ആ ആഴത്തിലുള്ള ഇരുണ്ട കുഴികൾ തന്നെയാണ് നരകങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നത്. മനസ്സുകൾ അവയിൽ വീണു വീണ്ടും ഉയർന്ന് വരികയും ചെയ്യുന്നു.
യത് തത് കരഞ്ജഗഹനം തത് കലത്രരസം വിദുഃ । ദുഃഖകണ്ടകസമ്ബാധം മാനുഷ്യം ത്രിവിധൈഷണമ്
കരഞ്ഞ കാടെന്നു പറയുന്നത് സുഖാനുഭവത്തിന്റെ രുചിയാണെന്ന് അറിയണം. മനുഷ്യജീവിതം ദുഃഖത്തിന്റെ മുള്ളുകൾ നിറഞ്ഞതും, മൂന്നു വിധമായ ആസക്തികളാൽ ഇഴയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
കരഞ്ജഗഹനം യാനി പ്രവിഷ്ടാനി മനാംസി തു । മാനുഷ്യേ താനി ജാതാനി തത്രൈകരസികാനി ച
കരഞ്ഞ കാടിനകത്ത് കടന്ന മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരായി ജനിക്കുന്നു; അവിടെ അവയ്ക്ക് ഒരേ രുചിയിലാണ് മുഴുകി കഴിയുന്നത്.
കദലീകാനനം യത് തച് ഛശാങ്കകരശീതലമ് । തന് മനോഹ്ലാദനകരം സ്വര്ഗം വിദ്ധി രഘൂദ്വഹ
ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങളാൽ തണലുള്ള വാഴക്കാടാണ് മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന സ്വർഗം എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം, രഘുവംശജ.
കദലീകാനനം യാനി സമ്പ്രവിഷ്ടാനി താനി തു । സ്വര്ഗൈകരസികാനി ത്വം മനാംസി ജ്ഞാതുമ് അര്ഹസി
കദളിവനത്തിലേക്ക് കടന്നുപോകുന്നവയെല്ലാം അതിൽ മുഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, സ്വർഗ്ഗസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം ചെയ്യുന്ന മനസ്സുകളും അങ്ങനെ തന്നെ ആകുന്നു എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം, രാമാ.
പ്രവിഷ്ടാന്യ് അന്ധകൂപാന്തര് നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । മഹാപാതകയുക്താനി താനി ചിത്താനി രാഘവ
അന്ധകാരമുള്ള ആഴമുള്ള കിണറ്റിൽ കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ വലിയ പാപങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവയാണ്, രാഘവ.
കരഞ്ജവനയാതാനി നിര്ഗതാനി ന യാനി തു । താനി മാനുഷ്യജാതാനി ചിത്താനി രഘുനന്ദന
കരിഞ്ചവനത്തിലേക്ക് കയറി പിന്നെ പുറത്തുവരാത്ത മനസ്സുകൾ മനുഷ്യരിൽ ഉള്ളവയാണ്, രഘുനന്ദന.
കാനിചിത് സമ്പ്രബുദ്ധാനി തത്ര മുക്താനി ബന്ധനാത് । കാനിചിദ് ബഹുരൂപാണി യോനേര് യോനിം വിശന്തി ഹി
അവയിൽ ചിലത് അവിടെ ഉണർന്നു ബന്ധനം വിട്ട് മോചിതമാകുന്നു; മറ്റൊന്നുകൾ പല രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ഒരു ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
കാനിചിത് പുണ്യപൂതേന തപസാ ദാരുണാത്മനാ । ധാരയന്തി ശരീരാണി സംസ്ഥിതാന്യ് ഉചിതാന്യ് ച
ചിലര് കഠിനമായ സ്വഭാവമുള്ളവരായിട്ടും, പുണ്യകരമായ തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധരായി, ശരീരങ്ങള് സ്ഥിരമായും യോഗ്യമായും നിലനിര്ത്തുന്നു.
യൈര് അഹം പുമ്ഭിര് അബുധൈര് ദുര്ദ്വിജേതി തിരസ്കൃതഃ । തൈര് മനോഭിര് അനാത്മജ്ഞൈസ് സ്വവിവേകതിരസ്കൃതഃ
എന്നെ ദുഷ്ടന് എന്നു കരുതി തള്ളിപ്പറഞ്ഞ അജ്ഞാനികള്, ആത്മജ്ഞാനം ഇല്ലാത്ത മനസ്സുകളാല് തന്നെ അവരുടെ വിവേകം അവര് ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
ത്വയാ ദൃഷ്ടോ വിനഷ്ടോ ഽസ്മി ശത്രുര് മേ ത്വമ് ഇതി ദ്രുതമ് । യദ് ഉക്തം തദ് ധി ചിത്തേന ഗലതാ പരിദേവിതമ്
നീ എന്നെ നശിപ്പിച്ചു, നീ എന്റെ ശത്രുവാണ് എന്നിങ്ങനെ മനസ്സ് ആവേശത്തില് പറഞ്ഞതൊക്കെയും, മനസ്സ് ക്ഷയിക്കുമ്പോള് ഉരിയാടുന്ന ദുഃഖവാക്കുകളാണ്.