ബ്രഹ്മന് മനസ ഏവേദമ് അത ആഡമ്ബരം സ്മൃതമ് । യതസ് തദ് ഏവ കര്മേതി വാക്യാര്ഥാദ് ഉപലഭ്യതേ
ബ്രഹ്മൻ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം മനസ്സിന്റെ പ്രകടനമാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സാണ് പ്രവർത്തിയെന്നും മനസ്സാണ് കർമ്മം എന്നും മനസ്സിലാക്കാം.
ദൃഢഭാവോപരക്തേന മനസൈവോരരീകൃതമ് । മരുചണ്ഡാതപേനേവ ഭാസുരാവരണം വപുഃ
സ്വഭാവത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ ഈ പ്രകാശമുള്ള ശരീരാവരണം ഉണ്ടാകുന്നു; അതുപോലെ കനൽപൊലിവുള്ള സൂര്യന്റെ ചൂട് പ്രകാശം പരത്തുന്നതുപോലെയാണ്.
ബ്രഹ്മന് മന്യേ ജഗത്യ് അസ്മിന് മന ഏവാകൃതിം ഗതമ് । ക്വചിന് നരതയാ രൂഢം ക്വചിത് സുരതയോദിതമ്
ബ്രഹ്മൻ, ഞാൻ കരുതുന്നത്, ഈ ലോകത്ത് മനസ്സാണ് വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത്. ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ, ചിലപ്പോൾ ദേവരൂപത്തിൽ മനസ്സ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ക്വചിദ് ദൈത്യതയോല്ലാസി ക്വചിദ് യക്ഷതയോത്ഥിതമ് । ക്വചിദ് ഗന്ധര്വതാം പ്രാപ്തം ക്വചിത് കിന്നരരൂപി ച
ഒരിടത്ത് അത് അസുരനായി തിളങ്ങുന്നു, മറ്റിടത്ത് യക്ഷനായി ഉദിക്കുന്നു; ചിലപ്പോള് ഗന്ധര്വന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു, ചിലപ്പോള് കിന്നരനായി മാറുന്നു.
നാനാവനനഗാഭോഗപുരപത്തനരൂപയാ । മന്യേ വിതതയാകൃത്യാ മന ഏവ വിജൃമ്ഭതേ
വനങ്ങള്, പര്വതങ്ങള്, നഗരങ്ങള്, പട്ടണങ്ങള് എന്നിങ്ങനെ പലവിധ രൂപങ്ങളിലായി മനസ്സാണ് അനേകം ഭാവങ്ങള് സ്വീകരിച്ച് വ്യാപിക്കുന്നു എന്നു ഞാന് കരുതുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതേ ശരീരൌഘസ് തൃണകാഷ്ഠലവോപമഃ । തദ്വിചാരണയാ കോ ഽര്ഥോ വിചാര്യം മന ഏവ നഃ
ഇങ്ങനെ നിലനില്ക്കുമ്പോള് ശരീരങ്ങളുടെ കൂട്ടം പുല്ല്, കട്ട, പൊടി എന്നിവ പോലെയാണ്; ഇതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാല് മറ്റൊന്നും അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല, നമ്മുക്ക് അന്വേഷിക്കേണ്ടത് മനസ്സേയാണ്.
തേനേദം സര്വമ് ആഭോഗി ജഗദ് അത്യാകുലം തതമ് । മന്യേ തദ്വ്യതിരേകേണ പരമാത്മൈവ ശിഷ്യതേ
അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകം മുഴുവന് അനേകം ഭാവങ്ങളാല് നിറഞ്ഞത് മനസ്സിന്റെ കളിയാണെന്ന് ഞാന് കരുതുന്നു; അതിന് പുറമെ പരമാത്മാവാണ് ശേഷിക്കുന്നത്.
ആത്മാ സര്വപദാതീതസ് സര്വഗസ് സര്വസംശ്രയഃ । തത്പ്രസാദേന സംസാരേ മനോ ധാവതി വല്ഗതി
ആത്മാവ് എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ അവസ്ഥകളും കടന്ന്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച്, എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ കൃപയാൽ മനസ്സ് ഈ ലോകത്തിൽ ഓടുകയും ചാടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതോ മന്യേ മനഃ കര്മ തച് ഛരീരേഷു കാരണമ് । ജായതേ മ്രിയതേ തദ് ധി നാത്മനീദൃഗ്വിധോ ഗുണഃ
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ കരുതുന്നു, ശരീരങ്ങളിൽ പ്രവർത്തനത്തിനും കാരണത്തിനും മനസാണ് മുഖ്യമായത്. മനസ്സ് ജനിക്കയും മരിക്കയും ചെയ്യുന്നു, ഈ സ്വഭാവങ്ങൾ ആത്മാവിന് ഇല്ല.
മന ഏവം വിചാരേണ മന്യേ വിലയമ് ഏഷ്യതി । മനോവിലയമാത്രേണ തതശ് ശ്രേയോ ഭവിഷ്യതി
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചാൽ മനസ്സ് അപ്രത്യക്ഷമാകും എന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ അപ്രത്യക്ഷതയോടെ പരമമായ ക്ഷേമം ലഭിക്കും.
മനോനാമ്നി പരിക്ഷീണേ കര്മണ്യ് അഹിതസമ്ഭ്രമേ । മുക്ത ഇത്യ് ഉച്യതേ ജന്തുഃ പുനര് നാമ ന ജായതേ
മനസ്സ് എന്നത് പൂര്ണമായും ക്ഷയിച്ചുപോയാൽ, ദോഷകരമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ പ്രവർത്തനത്തെ അലട്ടാതിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ജീവന് മോക്ഷം ലഭിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നു; പിന്നെ അവൻ വീണ്ടും ജനിക്കയില്ല.
ഭഗവാന് ഭവതാ പ്രോക്താ ജാതയസ് ത്രിവിധാ നൃണാമ് । പ്രഥമം കാരണം താസാം മനസ് സദസദാത്മകമ്
ഭഗവന്, മനുഷ്യരിൽ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവയ്ക്കു പ്രധാന കാരണം സത്യം അസത്യം എന്നിങ്ങനെ ഇരുവിധ സ്വഭാവമുള്ള മനസ്സാണ്.
തത് കഥം ശുദ്ധചിന്നാമ്നസ് തത്ത്വാച് ഛുദ്ധിവിവര്ജിതമ് । ഉത്ഥിതം സ്ഫാരതാം യാതം ജഗച്ചിത്രകരം മനഃ
ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമായി അറിയപ്പെടുന്ന, മലിനതയൊന്നുമില്ലാത്ത ആ മനസ്സു എങ്ങനെ ഉദിച്ചു, വ്യാപിച്ചു, ഈ വൈവിധ്യമാർന്ന ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നതായിത്തീർന്നുവെന്ന് എങ്ങനെയാണ്?
ആകാശാ ഹി ത്രയോ നാമ വിദ്യന്തേ വിതതാന്തരാഃ । ചിത്താകാശശ് ചിദാകാശോ ഭൂതാകാശസ് തൃതീയകഃ
നിസ്സംശയം, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആകാശങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ പരസ്പരം വ്യത്യസ്തവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്: മനസ്സിന്റെ ആകാശം, ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം, മൂன்றാമത്തേതായി ഭൂതങ്ങളുടെ ആകാശം.
ഏതേ ഹി സര്വസാമാന്യാസ് സര്വത്രൈവ വ്യവസ്ഥിതാഃ । ശുദ്ധചിത്തത്ത്വശക്ത്യാ തു ലബ്ധസത്തൈകതാം ഗതാഃ
ഇവ എല്ലാം സകലരിലും പൊതുവായതും എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്. ശുദ്ധമായ മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ഇവ ഏകത്വം പ്രാപിച്ച് സത്ത്വമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സബാഹ്യാഭ്യന്തരസ്ഥോ യോ വേത്താ സത്താവബോധകഃ । വ്യാപീ സമസ്തഭൂതാനാം ചിദാകാശസ് സ ഉച്യതേ
അകത്തും പുറത്തും ഒരുപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന, എല്ലാം അറിയുന്ന, സത്ത്വത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അതിനെ തന്നെ ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം എന്ന് പറയുന്നു.
സര്വഭൂതഹിതസ് സ്രഷ്ടാ യഃ കലാകലനാത്മകഃ । യേനേദമ് ആതതം സര്വം ചിത്താകാശസ് സ ഉച്യതേ
എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഹിതം ചെയ്യുന്ന, സൃഷ്ടാവായ, കാലവും ചിന്തയും കൊണ്ടുള്ള വിഭജനം ഉള്ളത്, ഇതെല്ലാം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിനെ തന്നെ മനസ്സിന്റെ ആകാശം എന്ന് പറയുന്നു.
ദശദിങ്മണ്ഡലാഭോഗൈര് അവ്യുച്ഛിന്നവപുര് ഹി യഃ । ഭൂതാത്മാ സോ ഽയമ് ആകാശഃ പവനാബ്ദാദിസംശ്രയഃ
പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കും തടസ്സമില്ലാതെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന രൂപം, ഭൂതങ്ങളുടെ സ്വരൂപം, വായുവും ജലവും തുടങ്ങിയവയുടെ ആധാരമായിരിക്കുന്നതിനെ തന്നെ ഭൂതാകാശം എന്ന് പറയുന്നു.
ആകാശചിത്താകാശൌ ദ്വൌ ചിദാകാശവശോദ്ഭവൌ । ചിത് കാരണം ഹി സര്വസ്യ കാര്യൌഘസ്യ ദിനം യഥാ
മനസ്സിന്റെ ആകാശവും ഭൂതാകാശവും രണ്ടും ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. കാരണം, സകല ഫലങ്ങളുടെയും കാരണം ചൈതന്യമാണ്, എങ്ങനെ പകൽ സകല പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും കാരണം ആകുന്നുവോ അതുപോലെ.
ജഡോ ഽസ്മി ന ജഡോ ഽസ്മീതി നിശ്ചയോ മലിനശ് ചിതഃ । യസ് തദ് ഏവ മനോ വിദ്ധി തേനാകാശാദി ഭാവ്യതേ
ഞാൻ ജഡൻ, അല്ല, ഞാൻ ജഡൻ അല്ല എന്നിങ്ങനെ സംശയത്തോടെ ചിന്തിക്കുന്ന മനസാണ് അശുദ്ധം. ആ മനസാണ് ആകാശവും മറ്റു ഘടകങ്ങളും ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്ന് അറിയണം.
അപ്രബുദ്ധാത്മവിഷയമ് ആകാശത്രയകല്പനാ । കല്പ്യതേ ഹ്യ് ഉപദേശാര്ഥം പ്രബുദ്ധവിഷയം ന തു
ആന്തരിക ബോധം ഉണരാത്തവർക്കു ഉപദേശത്തിനായി മാത്രമാണ് ആകാശത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപം എന്ന ധാരണ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്; ഉണർന്നവർക്കു അതൊന്നും വേണ്ടതല്ല.
ഏകമ് ഏവ പരം ബ്രഹ്മ സര്വം സര്വാവപൂരകമ് । പ്രബുദ്ധം വിമലം നിത്യം കലാകലനവര്ജിതമ്
ഒന്ന് മാത്രമാണ് പരമമായ ബ്രഹ്മം; അതാണ് എല്ലാം, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്നത്. അതു ഉണർന്നതും ശുദ്ധവും ശാശ്വതവും എല്ലാ വിഭജനങ്ങളും ഭേദങ്ങളും ഇല്ലാത്തതുമാണ്.
ദ്വൈതാദ്വൈതസമുദ്ഭേദൈര് വാക്യസന്ദര്ഭഗര്ഭിതൈഃ । ഉപദിശ്യത ഏവാജ്ഞോ ന പ്രബുദ്ധഃ കഥഞ്ചന
ദ്വൈതവും അദ്വൈതവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വാക്യങ്ങളിലൂടെ ഉപദേശം നൽകുന്നത് അജ്ഞന്മാർക്കു മാത്രമാണ്; ഉണർന്നവർക്കു ഒരിക്കലും അതൊന്നും വേണ്ടതല്ല.
യാവദ് രാമാപ്രബുദ്ധത്വമ് ആകാശത്രയകല്പനാ । താവദ് ഏവാവബോധാര്ഥം മയാ ത ഉപദിശ്യതേ
രാമാ, ഉണരാത്ത അവസ്ഥയുണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, ആകാശത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങളെയും ഞാൻ വെറും മനസ്സിലാക്കലിനുവേണ്ടിയാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്.
ആകാശചിത്താകാശാദ്യാശ് ചിദാകാശാത് കലങ്കിതാത് । പ്രസൂതാ ദാവദഹനാദ് യഥാ മരുമരീചയഃ
ആകാശം, മനസ്സിന്റെ ആകാശം മുതലായവ എല്ലാം മലിനമായ ചൈതന്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, മരുഭൂമിയിലെ ചൂടിൽ നിന്നു മായാമരുവിളികൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ചിതോ ഹി മലിനം രൂപം ചിത്തതാം സമുപാഗതമ് । ത്രിജഗന്തീന്ദ്രജാലാനി രചയത്യ് ആകുലാത്മകമ്
ചൈതന്യം മലിനരൂപം ധരിച്ച് മനസ്സാകുമ്പോൾ, അതു മുഴുവൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തോടുകൂടിയ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും മായാജാലം പോലെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ചിത്തത്വമ് അസ്യ മലിനസ്യ ചിദാത്മകസ്യ തത്ത്വസ്യ ദൃശ്യത ഇദം നനു ബോധഹീനൈഃ । ശുക്തൌ യഥാ രജതതാ ന തു ബോധവദ്ഭിര് മൌര്ഖ്യേണ ബന്ധ ഇഹ ബോധബലേന മോക്ഷഃ
മലിനമായ ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ മനസ്സാവസ്ഥ ബോധം ഇല്ലാത്തവർക്കാണ് കാണപ്പെടുന്നത്; മുത്തിൽ വെള്ളി കാണുന്നതുപോലെ. അജ്ഞാനമാണ് ബന്ധത്തിന് കാരണം, അറിവിന്റെ ശക്തിയാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.
യതഃ കുതശ്ചിദ് ഉത്പന്നം ചിത്തം യത് കിഞ്ചിദ് ഏവ ഹി । നിത്യമ് ആത്മവിമോക്ഷായ യതതേ യത്നതോ ഽനഘ
പാപരഹിതനായവനേ, മനസ്സ് എവിടെ നിന്നു എങ്ങനെയെങ്കിലും ഉദിച്ചാലും, അതെന്തായാലും, അതു എപ്പോഴും ആത്മാവിന്റെ മോചനത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്നു.
അസ്തി നാമാതിവിതതാ ശൂന്യാ ശാന്താപി ഭീഷണാ । അരണ്യാനീ നഭോ യസ്യാം ലക്ഷ്യതേ കോണമാത്രകമ്
വളരെ വിശാലവും ശൂന്യവും ശാന്തവും, പക്ഷേ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു കാട്ട് ഉണ്ടെന്നു പറയുന്നു; ആകാശത്ത് അതിന്റെ ഒരു ചെറു കോണു പോലും കാണാനാവില്ല.
തസ്യാമ് ഏകോ ഹി പുരുഷസ് സഹസ്രകരലോചനഃ । പര്യാകുലമതിര് ഭീമസ് സംസ്ഥിതോ വിതതാകൃതിഃ
അവിടെ ആയിരം കൈകളും കണ്ണുകളും ഉള്ള ഒരാൾ മാത്രം ഉണ്ട്; അവന്റെ മനസ്സ് വളരെ അശാന്തവും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമാണ്, രൂപം വ്യാപകമായിരിക്കുന്നു.