തൈര് മിഥ്യാ രാഘവ പ്രോക്താഃ കര്മമാനസചേതസാമ് । സ്വവികല്പാര്പിതൈര് അര്ഥൈസ് സ്വാസ് സ്വാ വൈചിത്ര്യയുക്തയഃ
രാഘവ, അവരൊക്കെ പറയുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ ശരിയല്ല; ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സിൽ അവർ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് അവയെല്ലാം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഓരോരുത്തരുടേയും ഉപദേശം വ്യത്യസ്തതകളോടെയാണ്.
യഥൈകഃ പുരുഷസ് സ്നാനദാനാദാനാശനക്രിയാഃ । കുര്വാണഃ കര്തൃവൈചിത്ര്യമ് ഏതി തദ്വദ് ഇദം മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ കുളിക്കൽ, ദാനം, സ്വീകരിക്കൽ, ഭക്ഷണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ അവൻ വിവിധതരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെ പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഭിന്നത കാണിക്കുന്നു.
വിചിത്രകാര്യവശതോ നാമഭേദേന കര്തൃതാ । മനസഃ പ്രോച്യതേ ജീവവാസനാകര്മനാമഭിഃ
പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, മനസ്സിന് വിവിധ പേരുകളിൽ പ്രവർത്തനശേഷി എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു—ജീവന്റെ വാസനകൾ, പ്രവൃത്തികൾ, അവയുടെ പേരുകൾ എന്നിവയാൽ.
ചിത്തമ് ഏവേദമ് അഖിലം സര്വേണൈവാനുഭൂയതേ । അചിത്തോ ഹി നരോ ലോകേ പശ്യന്ന് അപി ന പശ്യതി
ഈ ലോകത്തിലെ മുഴുവൻ അനുഭവവും മനസ്സാണ്. മനസ്സില്ലാത്തവൻ കാണുന്നുവെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
ശ്രുത്വാ സ്പൃഷ്ട്വാ ച ദൃഷ്ട്വാ ച ഘ്രാത്വാ ഭുക്ത്വാ ശുഭാശുഭമ് । അന്തര് ഹര്ഷം വിഷാദം ച സമനസ്കോ ഹി വിന്ദതേ
ശ്രവണം, സ്പർശനം, കാഴ്ച, വാസന, രുചി എന്നിവയിലൂടെ നല്ലതോ ചീത്തയോ അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സുള്ളവൻ അകത്തുള്ള സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ആലോക ഇവ രൂപാണാമ് അര്ഥാനാം കാരണം മനഃ । ബധ്യതേ ബദ്ധചിത്തോ ഹി മുക്തചിത്തോ ഹി മുച്യതേ
രൂപങ്ങൾക്ക് വെളിച്ചം എങ്ങനെയോ, വസ്തുക്കൾക്ക് കാരണം മനസ്സാണ്. മനസ്സു ബന്ധിച്ചവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; മനസ്സു സ്വതന്ത്രമായവൻ മോചിതനാവുന്നു.
തം ജഡാനാം വരം വിദ്ധി ജഡം യേനോച്യതേ മനഃ । തം ചാവഗച്ഛത ജഡം മനോ യസ്യ ഹി ചേതനമ്
മന്ദബുദ്ധികൾക്ക് 'മന്ദം' എന്നു പറയുന്ന മനസ്സാണ് ഉത്തമം എന്നു അറിക. ആരുടെ ചൈതന്യവും മന്ദമാണോ, അവനു മനസ്സും മന്ദമായിരിക്കും എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.
ന ചേതനം ന ച ജഡം യദ് ഇദം പ്രോത്ഥിതം മനഃ । വിചിത്രസുഖദുഃഖേഹം ജഗദ് അഭ്യുത്ഥിതം തതഃ
ഈ മനസ്സ് neither ജഡ nor ചേതന; അതിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം, അതിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളോടുകൂടി, ഉദിച്ചുവന്നത്.
ഏകരൂപേ ഹി മനസി സംസാരഃ പ്രവിലീയതേ । ആബിലം കാരണം ഭ്രാന്തേര് ഭ്രാന്ത്യാ ജഗദ് ഉപസ്ഥിതമ്
മനസ്സ് ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, സംസാരം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മനസ്സിന്റെ അശുദ്ധിയാണ് ഭ്രമയുടെ കാരണം, ആ ഭ്രമത്തിലൂടെ ലോകം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
അജഡം ഹി മനോ നാമ സംസാരസ്യ ന കാരണമ് । ജഡം ചോപലധര്മാപി സംസാരസ്യ ന കാരണമ്
ജഡമല്ലാത്ത മനസ്സ് സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല; കല്ലുപോലെയുള്ള ജഡത്വവും സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല.
മനഃ കാരണമ് അര്ഥാനാം രൂപാണാമ് ഇവ ഭാസനമ് । ചിത്താദ് ഋതേ ഽന്യദ് യദ് അസ്തി തദ് അചിത്തസ്യ കിം ജഗത്
വസ്തുക്കളുടെ കാരണമാണ് മനസ്സ്, വെളിച്ചം രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതുപോലെ; മനസ്സില്ലാതെ, ഈ ലോകം ജഡത്തിന് എന്താണ്?
ന ചേതനം ന ച ജഡം തസ്മാജ് ജഗതി രാഘവ । സര്വസ്യ ഭൂതജാതസ്യ സമഗ്രം പ്രവിലീയതേ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് യാതൊന്നും സജീവമോ ജഡമോ അല്ല; എല്ലാ ജീവികളും ഒടുവിൽ മുഴുവൻ ലയിച്ചുപോകുന്നു.
നാനാകര്മദശാവേശാന് മനോ നാനാഭിധേയതാമ് । ഏകം വിചിത്രതാമ് ഏത്യ യാതി കാലോ യഥാര്തുഭിഃ
നാനാ പ്രവർത്തികളും നിലകളും കൊണ്ടു മനസ്സ് പലതരത്തിലുള്ള പേരുകൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; ഒറ്റ മനസ്സ് തന്നെ, കാലം ঋതുക്കളിലൂടെ പലവിധം മാറുന്നതുപോലെ, വ്യത്യസ്തതയിലേക്കെത്തുന്നു.
യദി നാമാമനസ്കാനാമ് അഹങ്കാരേന്ദ്രിയക്രിയാഃ । ക്ഷോഭയന്തി ശരീരം തത് സന്തു ജീവാദയഃ പരേ
മനസ്സ് ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നവർക്കും, അഹംഭാവവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികളും ശരീരത്തെ ഉണർത്തുന്നുവെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ളവർക്കു ജീവാദികൾ വേറെയും ഉണ്ടാകട്ടെ.
ദര്ശനേഷു തു യേ പ്രോക്താ ഭേദാ മനസി തര്കതഃ । ക്വചിത് ക്വചിദ് വാദകരൈര് അപവാദകരൈഃ കില
ചില തർക്കശാസ്ത്രജ്ഞർ മനസ്സിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ചിലപ്പോഴൊക്കെ വാദിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അതിനെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തേ രാമ ന വിരുധ്യന്തേ വിശിഷ്യന്തേ ന ച ക്വചിത് । സര്വാ ഹി ശക്തയോ ദേവേ വിദ്യന്തേ സര്വഗേ യതഃ
രാമാ, ഈ ശക്തികൾ തമ്മിൽ എപ്പോഴും വിരുദ്ധമല്ല, ഒന്നും ഒന്നിനെ മറികടക്കുന്നുമില്ല; കാരണം എല്ലാ ശക്തികളും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദൈവത്തിൽ തന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
യദൈവം ഖലു ശുദ്ധായാ മനാഗ് അപി ഹി സംവിദഃ । ജഡേവ ശക്തിര് ഉദിതാ തദാ വൈചിത്ര്യമ് ആഗതമ്
ശുദ്ധമായ അവബോധത്തിൽ ചെറിയൊരു ജഡശക്തി പോലും ഉദിച്ചാൽ, അപ്പോൾ തന്നെ വൈവിധ്യം പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു.
ഊര്ണനാഭാദ് യഥാ തന്തുര് ജായതേ ചേതനാജ് ജഡഃ । നിത്യം പ്രബുദ്ധാത് പരമാദ് ബ്രഹ്മണഃ പ്രകൃതിസ് തഥാ
ഊർണനാഭി തന്തുവിനെ പോലെ, ചൈതന്യത്തിൽ നിന്ന് ജഡം ഉദിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്ന പരമബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതി ഉദയിക്കുന്നു.
അവിദ്യാവശതശ് ചിത്രാ ഭാവനാസ് സ്ഥിതിമ് ആഗതാഃ । ചിത്തപര്യായശബ്ദാര്ഥാ ഭിന്നാസ് തേനേഹ വാദിനാമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ色色മായ ഭാവനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് മനസ്സും അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങളും എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾക്ക് ഇവിടെ വാദികളിൽ വ്യത്യസ്തമായ അർത്ഥങ്ങൾ ഉള്ളത്.
ജീവോ മനശ് ച നനു ബുദ്ധിര് അഹങ്കൃതിശ് ചേത്യ് ഏവം പ്രഥാമ് ഉപഗതേയമ് അനിര്മലാ ചിത് । സൈവോച്യതേ ജഗതി ചേതനചിത്തജീവസഞ്ജ്ഞാഗണേന കില നാസ്തി വിവാദ ഏഷഃ
ഈ അശുദ്ധമായ ബോധം ആദ്യം ഉദയം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ ജീവൻ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹംഭാവം എന്നിങ്ങനെ പല പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ ഇതെല്ലാം പേരുകളാൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവും ഇല്ല.
ബ്രഹ്മന് മനസ ഏവേദമ് അത ആഡമ്ബരം സ്മൃതമ് । യതസ് തദ് ഏവ കര്മേതി വാക്യാര്ഥാദ് ഉപലഭ്യതേ
ബ്രഹ്മൻ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം മനസ്സിന്റെ പ്രകടനമാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സാണ് പ്രവർത്തിയെന്നും മനസ്സാണ് കർമ്മം എന്നും മനസ്സിലാക്കാം.
ദൃഢഭാവോപരക്തേന മനസൈവോരരീകൃതമ് । മരുചണ്ഡാതപേനേവ ഭാസുരാവരണം വപുഃ
സ്വഭാവത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ ഈ പ്രകാശമുള്ള ശരീരാവരണം ഉണ്ടാകുന്നു; അതുപോലെ കനൽപൊലിവുള്ള സൂര്യന്റെ ചൂട് പ്രകാശം പരത്തുന്നതുപോലെയാണ്.
ബ്രഹ്മന് മന്യേ ജഗത്യ് അസ്മിന് മന ഏവാകൃതിം ഗതമ് । ക്വചിന് നരതയാ രൂഢം ക്വചിത് സുരതയോദിതമ്
ബ്രഹ്മൻ, ഞാൻ കരുതുന്നത്, ഈ ലോകത്ത് മനസ്സാണ് വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത്. ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ, ചിലപ്പോൾ ദേവരൂപത്തിൽ മനസ്സ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ക്വചിദ് ദൈത്യതയോല്ലാസി ക്വചിദ് യക്ഷതയോത്ഥിതമ് । ക്വചിദ് ഗന്ധര്വതാം പ്രാപ്തം ക്വചിത് കിന്നരരൂപി ച
ഒരിടത്ത് അത് അസുരനായി തിളങ്ങുന്നു, മറ്റിടത്ത് യക്ഷനായി ഉദിക്കുന്നു; ചിലപ്പോള് ഗന്ധര്വന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു, ചിലപ്പോള് കിന്നരനായി മാറുന്നു.
നാനാവനനഗാഭോഗപുരപത്തനരൂപയാ । മന്യേ വിതതയാകൃത്യാ മന ഏവ വിജൃമ്ഭതേ
വനങ്ങള്, പര്വതങ്ങള്, നഗരങ്ങള്, പട്ടണങ്ങള് എന്നിങ്ങനെ പലവിധ രൂപങ്ങളിലായി മനസ്സാണ് അനേകം ഭാവങ്ങള് സ്വീകരിച്ച് വ്യാപിക്കുന്നു എന്നു ഞാന് കരുതുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതേ ശരീരൌഘസ് തൃണകാഷ്ഠലവോപമഃ । തദ്വിചാരണയാ കോ ഽര്ഥോ വിചാര്യം മന ഏവ നഃ
ഇങ്ങനെ നിലനില്ക്കുമ്പോള് ശരീരങ്ങളുടെ കൂട്ടം പുല്ല്, കട്ട, പൊടി എന്നിവ പോലെയാണ്; ഇതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാല് മറ്റൊന്നും അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല, നമ്മുക്ക് അന്വേഷിക്കേണ്ടത് മനസ്സേയാണ്.
തേനേദം സര്വമ് ആഭോഗി ജഗദ് അത്യാകുലം തതമ് । മന്യേ തദ്വ്യതിരേകേണ പരമാത്മൈവ ശിഷ്യതേ
അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകം മുഴുവന് അനേകം ഭാവങ്ങളാല് നിറഞ്ഞത് മനസ്സിന്റെ കളിയാണെന്ന് ഞാന് കരുതുന്നു; അതിന് പുറമെ പരമാത്മാവാണ് ശേഷിക്കുന്നത്.
ആത്മാ സര്വപദാതീതസ് സര്വഗസ് സര്വസംശ്രയഃ । തത്പ്രസാദേന സംസാരേ മനോ ധാവതി വല്ഗതി
ആത്മാവ് എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ അവസ്ഥകളും കടന്ന്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച്, എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ കൃപയാൽ മനസ്സ് ഈ ലോകത്തിൽ ഓടുകയും ചാടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതോ മന്യേ മനഃ കര്മ തച് ഛരീരേഷു കാരണമ് । ജായതേ മ്രിയതേ തദ് ധി നാത്മനീദൃഗ്വിധോ ഗുണഃ
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ കരുതുന്നു, ശരീരങ്ങളിൽ പ്രവർത്തനത്തിനും കാരണത്തിനും മനസാണ് മുഖ്യമായത്. മനസ്സ് ജനിക്കയും മരിക്കയും ചെയ്യുന്നു, ഈ സ്വഭാവങ്ങൾ ആത്മാവിന് ഇല്ല.
മന ഏവം വിചാരേണ മന്യേ വിലയമ് ഏഷ്യതി । മനോവിലയമാത്രേണ തതശ് ശ്രേയോ ഭവിഷ്യതി
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചാൽ മനസ്സ് അപ്രത്യക്ഷമാകും എന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ അപ്രത്യക്ഷതയോടെ പരമമായ ക്ഷേമം ലഭിക്കും.