ചിത്രാധികാരവശതോ വിചിത്രാധികൃതാഭിധാമ് । യഥാ യാതി നരഃ കര്മവശാദ് യാതി തഥാ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ ഓരോ ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ അതനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത പേരുകൾ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പല പേരുകളും ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
യാ ഏതാഃ കഥിതാസ് സഞ്ജ്ഞാ മയാ രാഘവ ചേതസഃ । ഏതാ ഏവാന്യഥാ പ്രോക്താ വാദിഭിഃ കല്പനാശതൈഃ
രാഘവ, ഞാൻ മനസ്സിനെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞ പേരുകൾ മറ്റു ചിലർ അനേകം കൽപ്പനകളോടെ വ്യത്യസ്തമായി പറയുന്നു.
സ്വഭാവാഭിമതാം യുക്തിമ് ആരോപ്യ മനസാ കൃതാഃ । മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാദീനാം വിചിത്രാ നാമഗീതയഃ
തങ്ങൾക്കിഷ്ടമുള്ള തർക്കങ്ങൾ മനസ്സിൽ വെച്ച്, ആളുകൾ മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കു色色 പേരുകളും വിവരണങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു.
മനോ ഹി ജഡമ് അന്യസ്യ ഭിന്നമ് അന്യസ്യ ജീവതഃ । തഥാഹങ്കൃതിര് അന്യസ്യ ബുദ്ധിര് അന്യസ്യ വാദിനഃ
ചിലർക്കു മനസ്സ് ജഡമാണെന്ന് തോന്നുന്നു; മറ്റൊരാൾക്ക് അതു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതാണെന്ന്. അങ്ങനെ തന്നെ, അഹംഭാവവും ബുദ്ധിയും ഓരോ ചിന്തകനും വ്യത്യസ്തമായി നിർവ്വചിക്കുന്നു.
അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിദൃഷ്ടയസ് സൃഷ്ടകല്പനാഃ । ഏകരൂപതയാ പ്രോക്താ യാ മയാ രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദന, അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ചിലർ വ്യത്യസ്തമായി കൽപ്പിച്ചാലും, ഞാൻ ഇവയെ ഒറ്റരൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് വിശദീകരിച്ചത്.
നൈയായികൈര് ഇതരഥാ താദൃശാഃ പരികല്പിതാഃ । അന്യഥാ കല്പിതാസ് സാങ്ഖ്യൈശ് ചാര്വാകൈര് അപി ചാന്യഥാ
നയ്യായികർ അതിനെ വേറിട്ട രീതിയിൽ കാണുന്നു; സാംഖ്യന്മാരും ചാർവാകന്മാരും അതിനെ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നു.
ജൈമിനീയൈര് ആര്ഹതൈശ് ച ബൌദ്ധൈര് വൈശേഷികൈസ് തഥാ । അന്യൈര് അപി വിചിത്രേഹൈഃ പാഞ്ചരാത്രാദിഭിസ് തഥാ
ജൈമിനീയരും ആർഹതന്മാരും ബൗദ്ധന്മാരും വൈശേഷികന്മാരും, പാഞ്ചരാത്രാദി പലവിധം ചിന്തിക്കുന്നവരും, ഇതുപോലെ തന്നെ വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉണ്ട്.
സര്വൈര് ഏവ ഹി ഗന്തവ്യം തത് പദം പാരമാത്മികമ് । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥൈഃ പുരമ് ഏകമ് ഇവാധ്വഗൈഃ
എന്നാൽ എല്ലാവരും ഒടുവിൽ അതേ പരമാത്മാവിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തേണ്ടത്; വിവിധ ദേശങ്ങളിലും കാലങ്ങളിലും നിന്നുള്ള യാത്രക്കാരെപ്പോലെ ഒടുവിൽ ഒരേ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നവരായി.
അജ്ഞാനാത് പരമാര്ഥസ്യ വിപരീതാവബോധതഃ । കേവലം വിവദന്തേ തേ വികല്പൈര് ആരുരുക്ഷവഃ
പരമാർത്ഥം അറിയാത്തതും തെറ്റായ ധാരണയുമാണ് ഇവരെ തർക്കത്തിലാഴ്ത്തുന്നത്; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം മാത്രമാണ് ഉറപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.
സ്വം മാര്ഗമ് അഭിശംസന്തി വാദിനശ് ചിത്രയാ ദൃശാ । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥാ മാര്ഗം സ്വം പഥികാ ഇവ
തർക്കക്കാർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വഴിയാണ് ഏറ്റവും നല്ലതെന്ന് വാദങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രശംസിക്കുന്നു. ഓരോ യാത്രക്കാരനും താനെത്തിയ സ്ഥലവും സമയവും അനുസരിച്ച് താൻ പോയ വഴിയാണ് ഉത്തമം എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരും.
തൈര് മിഥ്യാ രാഘവ പ്രോക്താഃ കര്മമാനസചേതസാമ് । സ്വവികല്പാര്പിതൈര് അര്ഥൈസ് സ്വാസ് സ്വാ വൈചിത്ര്യയുക്തയഃ
രാഘവ, അവരൊക്കെ പറയുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ ശരിയല്ല; ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സിൽ അവർ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് അവയെല്ലാം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഓരോരുത്തരുടേയും ഉപദേശം വ്യത്യസ്തതകളോടെയാണ്.
യഥൈകഃ പുരുഷസ് സ്നാനദാനാദാനാശനക്രിയാഃ । കുര്വാണഃ കര്തൃവൈചിത്ര്യമ് ഏതി തദ്വദ് ഇദം മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ കുളിക്കൽ, ദാനം, സ്വീകരിക്കൽ, ഭക്ഷണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ അവൻ വിവിധതരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെ പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഭിന്നത കാണിക്കുന്നു.
വിചിത്രകാര്യവശതോ നാമഭേദേന കര്തൃതാ । മനസഃ പ്രോച്യതേ ജീവവാസനാകര്മനാമഭിഃ
പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, മനസ്സിന് വിവിധ പേരുകളിൽ പ്രവർത്തനശേഷി എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു—ജീവന്റെ വാസനകൾ, പ്രവൃത്തികൾ, അവയുടെ പേരുകൾ എന്നിവയാൽ.
ചിത്തമ് ഏവേദമ് അഖിലം സര്വേണൈവാനുഭൂയതേ । അചിത്തോ ഹി നരോ ലോകേ പശ്യന്ന് അപി ന പശ്യതി
ഈ ലോകത്തിലെ മുഴുവൻ അനുഭവവും മനസ്സാണ്. മനസ്സില്ലാത്തവൻ കാണുന്നുവെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
ശ്രുത്വാ സ്പൃഷ്ട്വാ ച ദൃഷ്ട്വാ ച ഘ്രാത്വാ ഭുക്ത്വാ ശുഭാശുഭമ് । അന്തര് ഹര്ഷം വിഷാദം ച സമനസ്കോ ഹി വിന്ദതേ
ശ്രവണം, സ്പർശനം, കാഴ്ച, വാസന, രുചി എന്നിവയിലൂടെ നല്ലതോ ചീത്തയോ അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സുള്ളവൻ അകത്തുള്ള സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ആലോക ഇവ രൂപാണാമ് അര്ഥാനാം കാരണം മനഃ । ബധ്യതേ ബദ്ധചിത്തോ ഹി മുക്തചിത്തോ ഹി മുച്യതേ
രൂപങ്ങൾക്ക് വെളിച്ചം എങ്ങനെയോ, വസ്തുക്കൾക്ക് കാരണം മനസ്സാണ്. മനസ്സു ബന്ധിച്ചവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; മനസ്സു സ്വതന്ത്രമായവൻ മോചിതനാവുന്നു.
തം ജഡാനാം വരം വിദ്ധി ജഡം യേനോച്യതേ മനഃ । തം ചാവഗച്ഛത ജഡം മനോ യസ്യ ഹി ചേതനമ്
മന്ദബുദ്ധികൾക്ക് 'മന്ദം' എന്നു പറയുന്ന മനസ്സാണ് ഉത്തമം എന്നു അറിക. ആരുടെ ചൈതന്യവും മന്ദമാണോ, അവനു മനസ്സും മന്ദമായിരിക്കും എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.
ന ചേതനം ന ച ജഡം യദ് ഇദം പ്രോത്ഥിതം മനഃ । വിചിത്രസുഖദുഃഖേഹം ജഗദ് അഭ്യുത്ഥിതം തതഃ
ഈ മനസ്സ് neither ജഡ nor ചേതന; അതിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം, അതിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളോടുകൂടി, ഉദിച്ചുവന്നത്.
ഏകരൂപേ ഹി മനസി സംസാരഃ പ്രവിലീയതേ । ആബിലം കാരണം ഭ്രാന്തേര് ഭ്രാന്ത്യാ ജഗദ് ഉപസ്ഥിതമ്
മനസ്സ് ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, സംസാരം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മനസ്സിന്റെ അശുദ്ധിയാണ് ഭ്രമയുടെ കാരണം, ആ ഭ്രമത്തിലൂടെ ലോകം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
അജഡം ഹി മനോ നാമ സംസാരസ്യ ന കാരണമ് । ജഡം ചോപലധര്മാപി സംസാരസ്യ ന കാരണമ്
ജഡമല്ലാത്ത മനസ്സ് സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല; കല്ലുപോലെയുള്ള ജഡത്വവും സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല.
മനഃ കാരണമ് അര്ഥാനാം രൂപാണാമ് ഇവ ഭാസനമ് । ചിത്താദ് ഋതേ ഽന്യദ് യദ് അസ്തി തദ് അചിത്തസ്യ കിം ജഗത്
വസ്തുക്കളുടെ കാരണമാണ് മനസ്സ്, വെളിച്ചം രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതുപോലെ; മനസ്സില്ലാതെ, ഈ ലോകം ജഡത്തിന് എന്താണ്?
ന ചേതനം ന ച ജഡം തസ്മാജ് ജഗതി രാഘവ । സര്വസ്യ ഭൂതജാതസ്യ സമഗ്രം പ്രവിലീയതേ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് യാതൊന്നും സജീവമോ ജഡമോ അല്ല; എല്ലാ ജീവികളും ഒടുവിൽ മുഴുവൻ ലയിച്ചുപോകുന്നു.
നാനാകര്മദശാവേശാന് മനോ നാനാഭിധേയതാമ് । ഏകം വിചിത്രതാമ് ഏത്യ യാതി കാലോ യഥാര്തുഭിഃ
നാനാ പ്രവർത്തികളും നിലകളും കൊണ്ടു മനസ്സ് പലതരത്തിലുള്ള പേരുകൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; ഒറ്റ മനസ്സ് തന്നെ, കാലം ঋതുക്കളിലൂടെ പലവിധം മാറുന്നതുപോലെ, വ്യത്യസ്തതയിലേക്കെത്തുന്നു.
യദി നാമാമനസ്കാനാമ് അഹങ്കാരേന്ദ്രിയക്രിയാഃ । ക്ഷോഭയന്തി ശരീരം തത് സന്തു ജീവാദയഃ പരേ
മനസ്സ് ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നവർക്കും, അഹംഭാവവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികളും ശരീരത്തെ ഉണർത്തുന്നുവെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ളവർക്കു ജീവാദികൾ വേറെയും ഉണ്ടാകട്ടെ.
ദര്ശനേഷു തു യേ പ്രോക്താ ഭേദാ മനസി തര്കതഃ । ക്വചിത് ക്വചിദ് വാദകരൈര് അപവാദകരൈഃ കില
ചില തർക്കശാസ്ത്രജ്ഞർ മനസ്സിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ചിലപ്പോഴൊക്കെ വാദിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അതിനെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തേ രാമ ന വിരുധ്യന്തേ വിശിഷ്യന്തേ ന ച ക്വചിത് । സര്വാ ഹി ശക്തയോ ദേവേ വിദ്യന്തേ സര്വഗേ യതഃ
രാമാ, ഈ ശക്തികൾ തമ്മിൽ എപ്പോഴും വിരുദ്ധമല്ല, ഒന്നും ഒന്നിനെ മറികടക്കുന്നുമില്ല; കാരണം എല്ലാ ശക്തികളും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദൈവത്തിൽ തന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
യദൈവം ഖലു ശുദ്ധായാ മനാഗ് അപി ഹി സംവിദഃ । ജഡേവ ശക്തിര് ഉദിതാ തദാ വൈചിത്ര്യമ് ആഗതമ്
ശുദ്ധമായ അവബോധത്തിൽ ചെറിയൊരു ജഡശക്തി പോലും ഉദിച്ചാൽ, അപ്പോൾ തന്നെ വൈവിധ്യം പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു.
ഊര്ണനാഭാദ് യഥാ തന്തുര് ജായതേ ചേതനാജ് ജഡഃ । നിത്യം പ്രബുദ്ധാത് പരമാദ് ബ്രഹ്മണഃ പ്രകൃതിസ് തഥാ
ഊർണനാഭി തന്തുവിനെ പോലെ, ചൈതന്യത്തിൽ നിന്ന് ജഡം ഉദിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്ന പരമബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതി ഉദയിക്കുന്നു.
അവിദ്യാവശതശ് ചിത്രാ ഭാവനാസ് സ്ഥിതിമ് ആഗതാഃ । ചിത്തപര്യായശബ്ദാര്ഥാ ഭിന്നാസ് തേനേഹ വാദിനാമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ色色മായ ഭാവനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് മനസ്സും അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങളും എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾക്ക് ഇവിടെ വാദികളിൽ വ്യത്യസ്തമായ അർത്ഥങ്ങൾ ഉള്ളത്.
ജീവോ മനശ് ച നനു ബുദ്ധിര് അഹങ്കൃതിശ് ചേത്യ് ഏവം പ്രഥാമ് ഉപഗതേയമ് അനിര്മലാ ചിത് । സൈവോച്യതേ ജഗതി ചേതനചിത്തജീവസഞ്ജ്ഞാഗണേന കില നാസ്തി വിവാദ ഏഷഃ
ഈ അശുദ്ധമായ ബോധം ആദ്യം ഉദയം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ ജീവൻ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹംഭാവം എന്നിങ്ങനെ പല പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ ഇതെല്ലാം പേരുകളാൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവും ഇല്ല.