ജീവ ഇത്യ് ഉച്യതേ ലോകേ മന ഇത്യ് അപി കഥ്യതേ । ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉച്യതേ ചൈവ ബുദ്ധിര് ഇത്യ് ഉച്യതേ തഥാ
ലോകത്ത് ഇതിനെ 'ജീവൻ' എന്നും, 'മനസ്സ്' എന്നും, 'ചിത്തം' എന്നും, 'ബുദ്ധി' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
നാനാസങ്കല്പകലിലം പര്യായനിചയം ബുധാഃ । വദന്ത്യ് അസ്യാഃ കലങ്കിന്യാശ് ച്യുതായാഃ പരമാര്ഥതഃ
ബുദ്ധിമാന്മാർ, യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യം വിട്ടു പോയ ഈ മലിനമായതിനെ, വിവിധ ഭാവനകളുടെയും മാറിമാറുന്ന അവസ്ഥകളുടെയും കൂട്ടമാണെന്ന് പറയുന്നു.
മനഃ കിം സ്യാജ് ജഡം ബ്രഹ്മന്ന് അഥ വാപി ച ചേതനമ് । ഇത്യ് ഏകോ മമ തത്ത്വജ്ഞ നിശ്ചയോ ഽന്തര് ന ജായതേ
ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സ് ജഡമാണോ ബോധമുള്ളതാണോ എന്നതിൽ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉറപ്പുള്ള ഒരു തീരുമാനവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
മനോ ഹി ന ജഡം രാമ നാപി ചേതനതാം ഗതമ് । മ്ലാനാ ജഡാജഡാ ദൃഷ്ടിര് മന ഇത്യ് ഏവ കഥ്യതേ
രാമാ, മനസ്സ് അജ്ഞതയോ അല്ല, അതിന് പൂര്ണമായ ജ്ഞാനവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. പൂര്ണമായ അജ്ഞതയോ പൂര്ണമായ ജ്ഞാനമോ ഇല്ലാത്ത, ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
മധ്യേ സദസതോ രൂപം പ്രതിഭാതം യദ് ആബിലമ് । ജഗതഃ കാരണം രാമ തദ് ഏതച് ചിത്തമ് ഉച്യതേ
രാമാ, സതും അസതും തമ്മില് ഇടയില് മങ്ങിയ രൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതും, ഈ ലോകത്തിന്റെയും കാരണം ആകുന്നതും മനസ്സാണ്.
ശാശ്വതേനൈകരൂപേണ നിശ്ചയേന വിനാ സ്ഥിതിഃ । യേഹ സാ ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉക്താ തസ്മാജ് ജാതമ് ഇദം ജഗത്
ഏകരൂപതയോ ഉറച്ച തീരുമാനമോ ഇല്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ ഇവിടെ മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നു; അതില്നിന്നാണ് ഈ ലോകം ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്.
ജഡാജഡദൃശോര് മധ്യേ ദോലാരൂഢം സ്വകല്പനമ് । യച് ചിതോ മ്ലാനരൂപിണ്യസ് തദ് ഏതന് മന ഉച്യതേ
അജ്ഞതയും ജ്ഞാനവും തമ്മില് ഇടയില് കുലുങ്ങുന്ന, ക്ഷീണിച്ച രൂപമുള്ള സ്വകല്പനയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
ചിന്നിഷ്യന്ദോ ഹി മലിനഃ കലങ്കവികലാന്തരഃ । മന ഇത്യ് ഉച്യതേ രാമ ന ജഡം ന ച ചിന്മയമ്
രാമാ, മനസ്സെന്നത് കലുഷിതമായ, പലവിധ കറകളും വ്യത്യാസങ്ങളും ഉള്ള ഒരു പ്രവാഹമാണ്. അതു് ജഡവുമല്ല, ശുദ്ധമായ ചൈതന്യവുമല്ല.
തസ്യേമാനി വിചിത്രാണി നാമാനി കലിതാന്യ് അലമ് । അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിജീവാദ്യാനീതരാണ്യ് അപി
അതിനായി പലവിധ പേരുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്: അഹങ്കാരം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ജീവൻ തുടങ്ങിയവയും മറ്റും.
യഥാ ഗച്ഛതി ശൈലൂഷോ രൂപാണ്യത്വം തഥൈവ ഹി । മനോ നാമാന്യതാമ് ഏതി രാമ കര്മാന്തരം വ്രജന്
രാമാ, ഒരു നടൻ പല വേഷങ്ങൾ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ പല പേരുകളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
ചിത്രാധികാരവശതോ വിചിത്രാധികൃതാഭിധാമ് । യഥാ യാതി നരഃ കര്മവശാദ് യാതി തഥാ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ ഓരോ ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ അതനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത പേരുകൾ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പല പേരുകളും ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
യാ ഏതാഃ കഥിതാസ് സഞ്ജ്ഞാ മയാ രാഘവ ചേതസഃ । ഏതാ ഏവാന്യഥാ പ്രോക്താ വാദിഭിഃ കല്പനാശതൈഃ
രാഘവ, ഞാൻ മനസ്സിനെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞ പേരുകൾ മറ്റു ചിലർ അനേകം കൽപ്പനകളോടെ വ്യത്യസ്തമായി പറയുന്നു.
സ്വഭാവാഭിമതാം യുക്തിമ് ആരോപ്യ മനസാ കൃതാഃ । മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാദീനാം വിചിത്രാ നാമഗീതയഃ
തങ്ങൾക്കിഷ്ടമുള്ള തർക്കങ്ങൾ മനസ്സിൽ വെച്ച്, ആളുകൾ മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കു色色 പേരുകളും വിവരണങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു.
മനോ ഹി ജഡമ് അന്യസ്യ ഭിന്നമ് അന്യസ്യ ജീവതഃ । തഥാഹങ്കൃതിര് അന്യസ്യ ബുദ്ധിര് അന്യസ്യ വാദിനഃ
ചിലർക്കു മനസ്സ് ജഡമാണെന്ന് തോന്നുന്നു; മറ്റൊരാൾക്ക് അതു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതാണെന്ന്. അങ്ങനെ തന്നെ, അഹംഭാവവും ബുദ്ധിയും ഓരോ ചിന്തകനും വ്യത്യസ്തമായി നിർവ്വചിക്കുന്നു.
അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിദൃഷ്ടയസ് സൃഷ്ടകല്പനാഃ । ഏകരൂപതയാ പ്രോക്താ യാ മയാ രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദന, അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ചിലർ വ്യത്യസ്തമായി കൽപ്പിച്ചാലും, ഞാൻ ഇവയെ ഒറ്റരൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് വിശദീകരിച്ചത്.
നൈയായികൈര് ഇതരഥാ താദൃശാഃ പരികല്പിതാഃ । അന്യഥാ കല്പിതാസ് സാങ്ഖ്യൈശ് ചാര്വാകൈര് അപി ചാന്യഥാ
നയ്യായികർ അതിനെ വേറിട്ട രീതിയിൽ കാണുന്നു; സാംഖ്യന്മാരും ചാർവാകന്മാരും അതിനെ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നു.
ജൈമിനീയൈര് ആര്ഹതൈശ് ച ബൌദ്ധൈര് വൈശേഷികൈസ് തഥാ । അന്യൈര് അപി വിചിത്രേഹൈഃ പാഞ്ചരാത്രാദിഭിസ് തഥാ
ജൈമിനീയരും ആർഹതന്മാരും ബൗദ്ധന്മാരും വൈശേഷികന്മാരും, പാഞ്ചരാത്രാദി പലവിധം ചിന്തിക്കുന്നവരും, ഇതുപോലെ തന്നെ വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉണ്ട്.
സര്വൈര് ഏവ ഹി ഗന്തവ്യം തത് പദം പാരമാത്മികമ് । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥൈഃ പുരമ് ഏകമ് ഇവാധ്വഗൈഃ
എന്നാൽ എല്ലാവരും ഒടുവിൽ അതേ പരമാത്മാവിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തേണ്ടത്; വിവിധ ദേശങ്ങളിലും കാലങ്ങളിലും നിന്നുള്ള യാത്രക്കാരെപ്പോലെ ഒടുവിൽ ഒരേ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നവരായി.
അജ്ഞാനാത് പരമാര്ഥസ്യ വിപരീതാവബോധതഃ । കേവലം വിവദന്തേ തേ വികല്പൈര് ആരുരുക്ഷവഃ
പരമാർത്ഥം അറിയാത്തതും തെറ്റായ ധാരണയുമാണ് ഇവരെ തർക്കത്തിലാഴ്ത്തുന്നത്; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം മാത്രമാണ് ഉറപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.
സ്വം മാര്ഗമ് അഭിശംസന്തി വാദിനശ് ചിത്രയാ ദൃശാ । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥാ മാര്ഗം സ്വം പഥികാ ഇവ
തർക്കക്കാർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വഴിയാണ് ഏറ്റവും നല്ലതെന്ന് വാദങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രശംസിക്കുന്നു. ഓരോ യാത്രക്കാരനും താനെത്തിയ സ്ഥലവും സമയവും അനുസരിച്ച് താൻ പോയ വഴിയാണ് ഉത്തമം എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരും.
തൈര് മിഥ്യാ രാഘവ പ്രോക്താഃ കര്മമാനസചേതസാമ് । സ്വവികല്പാര്പിതൈര് അര്ഥൈസ് സ്വാസ് സ്വാ വൈചിത്ര്യയുക്തയഃ
രാഘവ, അവരൊക്കെ പറയുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ ശരിയല്ല; ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സിൽ അവർ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് അവയെല്ലാം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഓരോരുത്തരുടേയും ഉപദേശം വ്യത്യസ്തതകളോടെയാണ്.
യഥൈകഃ പുരുഷസ് സ്നാനദാനാദാനാശനക്രിയാഃ । കുര്വാണഃ കര്തൃവൈചിത്ര്യമ് ഏതി തദ്വദ് ഇദം മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ കുളിക്കൽ, ദാനം, സ്വീകരിക്കൽ, ഭക്ഷണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ അവൻ വിവിധതരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെ പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഭിന്നത കാണിക്കുന്നു.
വിചിത്രകാര്യവശതോ നാമഭേദേന കര്തൃതാ । മനസഃ പ്രോച്യതേ ജീവവാസനാകര്മനാമഭിഃ
പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, മനസ്സിന് വിവിധ പേരുകളിൽ പ്രവർത്തനശേഷി എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു—ജീവന്റെ വാസനകൾ, പ്രവൃത്തികൾ, അവയുടെ പേരുകൾ എന്നിവയാൽ.
ചിത്തമ് ഏവേദമ് അഖിലം സര്വേണൈവാനുഭൂയതേ । അചിത്തോ ഹി നരോ ലോകേ പശ്യന്ന് അപി ന പശ്യതി
ഈ ലോകത്തിലെ മുഴുവൻ അനുഭവവും മനസ്സാണ്. മനസ്സില്ലാത്തവൻ കാണുന്നുവെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
ശ്രുത്വാ സ്പൃഷ്ട്വാ ച ദൃഷ്ട്വാ ച ഘ്രാത്വാ ഭുക്ത്വാ ശുഭാശുഭമ് । അന്തര് ഹര്ഷം വിഷാദം ച സമനസ്കോ ഹി വിന്ദതേ
ശ്രവണം, സ്പർശനം, കാഴ്ച, വാസന, രുചി എന്നിവയിലൂടെ നല്ലതോ ചീത്തയോ അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സുള്ളവൻ അകത്തുള്ള സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ആലോക ഇവ രൂപാണാമ് അര്ഥാനാം കാരണം മനഃ । ബധ്യതേ ബദ്ധചിത്തോ ഹി മുക്തചിത്തോ ഹി മുച്യതേ
രൂപങ്ങൾക്ക് വെളിച്ചം എങ്ങനെയോ, വസ്തുക്കൾക്ക് കാരണം മനസ്സാണ്. മനസ്സു ബന്ധിച്ചവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; മനസ്സു സ്വതന്ത്രമായവൻ മോചിതനാവുന്നു.
തം ജഡാനാം വരം വിദ്ധി ജഡം യേനോച്യതേ മനഃ । തം ചാവഗച്ഛത ജഡം മനോ യസ്യ ഹി ചേതനമ്
മന്ദബുദ്ധികൾക്ക് 'മന്ദം' എന്നു പറയുന്ന മനസ്സാണ് ഉത്തമം എന്നു അറിക. ആരുടെ ചൈതന്യവും മന്ദമാണോ, അവനു മനസ്സും മന്ദമായിരിക്കും എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.
ന ചേതനം ന ച ജഡം യദ് ഇദം പ്രോത്ഥിതം മനഃ । വിചിത്രസുഖദുഃഖേഹം ജഗദ് അഭ്യുത്ഥിതം തതഃ
ഈ മനസ്സ് neither ജഡ nor ചേതന; അതിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം, അതിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളോടുകൂടി, ഉദിച്ചുവന്നത്.
ഏകരൂപേ ഹി മനസി സംസാരഃ പ്രവിലീയതേ । ആബിലം കാരണം ഭ്രാന്തേര് ഭ്രാന്ത്യാ ജഗദ് ഉപസ്ഥിതമ്
മനസ്സ് ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, സംസാരം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മനസ്സിന്റെ അശുദ്ധിയാണ് ഭ്രമയുടെ കാരണം, ആ ഭ്രമത്തിലൂടെ ലോകം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
അജഡം ഹി മനോ നാമ സംസാരസ്യ ന കാരണമ് । ജഡം ചോപലധര്മാപി സംസാരസ്യ ന കാരണമ്
ജഡമല്ലാത്ത മനസ്സ് സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല; കല്ലുപോലെയുള്ള ജഡത്വവും സംസാരത്തിന് കാരണം അല്ല.