യദാ പദാര്ഥശക്തീനാം സമ്ഭുക്താനാമ് ഇവാന്തരേ । വസത്യ് അസ്തമിതാന്യേഹം വാസനേതി തദോച്യതേ
വസ്തുക്കളുടെ ശക്തികൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം അകത്തേക്ക് ലയിച്ചിട്ടും അവയുടെ സ്വാധീനം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് 'വാസന' എന്ന് പറയുന്നത്.
അസ്ത്യ് ആത്മതത്ത്വം വിമലം ദ്വിതീയാ ദൃഷ്ടിര് അങ്കിതാ । ഽജാതാ ഹ്യ് അവിദ്യമാനൈവ തദാവിദ്യേതി കഥ്യതേ
വിശുദ്ധമായ ആത്മതത്ത്വം ഉണ്ടെങ്കിലും, രണ്ടാമത്തെ ഒരു ദൃഷ്ടി അവിടെ കാണപ്പെടുന്നു. ജനിച്ചിട്ടില്ലാത്തതും ഇല്ലാത്തതുമായത് ഉണ്ടെന്ന് തോന്നുമ്പോൾ അതിനെയാണ് അജ്ഞാനം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സ്ഫുരത്യ് ആത്മവിനാശായ വിസ്മാരയതി തത് പദമ് । മിഥ്യാവികല്പജാലേന തന് മലം പരികല്പ്യതേ
അത് ആത്മാവിനെ നശിപ്പിക്കാൻ തെളിഞ്ഞ് വരുന്നു, ആ നില മറക്കാൻ ഇടയാക്കുന്നു; പൊള്ളയായ ഭാവനകളുടെ വലയിലൂടെ ആ മലിനതയെ ഒരുപാട് കണക്കാക്കുന്നു.
ശ്രുത്വാ സൃഷ്ട്വാ ച ദൃഷ്ട്വാ ച ഭുക്ത്വാ ഘ്രാത്വാ വിമൃശ്യ ച । ഇന്ദ്രമ് ആമോദയത്യ് ഏഷാ തേനേന്ദ്രിയമ് ഇതി സ്മൃതാ
കേൾക്കുമ്പോഴും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും കാണുമ്പോഴും അനുഭവിക്കുമ്പോഴും വാസനയെടുക്കുമ്പോഴും ആലോചിക്കുമ്പോഴും, ഇത് ഇന്ദ്രനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇതിനെ ഇന്ദ്രിയം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സര്വസ്യ ദൃശ്യജാലസ്യ പരമാത്മന്യ് അലക്ഷിതേ । പ്രകൃതത്വേന ഭാവാനാം ലോകേ പ്രകൃതിര് ഉച്യതേ
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളുടെയും കൂട്ടത്തിൽ, പരമാത്മാവിൽ അതു പ്രകടമല്ലാത്തപ്പോൾ, ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സ്വഭാവം പ്രകൃതിയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
സദസത്താം നയത്യ് ആശു സത്താം വാസത്ത്വമ് അഞ്ജസാ । സദ് വാസദ് വാ വികല്പൌഘം തേന മായേതി കഥ്യതേ
യഥാർത്ഥം ഇല്ലാത്തതിലേക്കും ഇല്ലാത്തത് യഥാർത്ഥത്തിലേക്കും അതിവേഗം മാറ്റുന്നതും, യഥാർത്ഥം എന്നതും യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തതും തമ്മിൽ അനേകം വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും 'മായ' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ദര്ശനശ്രവണസ്പര്ശരസനഘ്രാണകര്മഭിഃ । ക്രിയേതി കഥ്യതേ ലോകേ കാര്യകാരണതാം ഗതാ
കാണൽ, കേൾവിക, തൊടൽ, രുചി, മണം അറിയൽ, ചെയ്യൽ എന്നിവയിലൂടെ നടക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ലോകത്തിൽ 'ക്രിയ' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഇവ കാരണം-ഫല ബന്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ചിതശ് ചേത്യാനുപാതിന്യാ ഗതായാസ് സകലങ്കതാമ് । പ്രസ്ഫുരദ്രൂപധര്മിണ്യാ ഏതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ
ചൈതന്യം അതിന്റെ വസ്തുക്കളെ പിന്തുടർന്ന് മലിനമാകുമ്പോഴും, വ്യക്തമായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോഴും, അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനരൂപങ്ങൾ ഇവയാണു.
ചിത്തതാമ് ഉപയാതായാ ഗതായാഃ പ്രാകൃതം പദമ് । സ്വൈര് ഏവ സങ്കല്പശതൈര് ഭൃശം രൂഢിമ് ഉപാഗതാഃ
സ്വഭാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മാറി മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിയാൽ, അനേകം സ്വതന്ത്രമായ ഭാവനകളാൽ അതു വളരെ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ചേതനീയകലങ്കാങ്കാ ജാഡ്യജാലാനുപാതിനീ । സങ്ഖ്യാവിഭാഗകലിതാ സ്വവികല്പാകുലൈവ ചിത്
ചൈതന്യം, ബോധത്തിന്റെ കറകളാൽ മലിനമായതും, മന്ദതയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങിയതും, വ്യത്യാസങ്ങളാലും വിഭജിച്ചതുമായതും, സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമങ്ങളാൽ തന്നെ അലമുറയിടുന്നതാണ്.
ജീവ ഇത്യ് ഉച്യതേ ലോകേ മന ഇത്യ് അപി കഥ്യതേ । ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉച്യതേ ചൈവ ബുദ്ധിര് ഇത്യ് ഉച്യതേ തഥാ
ലോകത്ത് ഇതിനെ 'ജീവൻ' എന്നും, 'മനസ്സ്' എന്നും, 'ചിത്തം' എന്നും, 'ബുദ്ധി' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
നാനാസങ്കല്പകലിലം പര്യായനിചയം ബുധാഃ । വദന്ത്യ് അസ്യാഃ കലങ്കിന്യാശ് ച്യുതായാഃ പരമാര്ഥതഃ
ബുദ്ധിമാന്മാർ, യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യം വിട്ടു പോയ ഈ മലിനമായതിനെ, വിവിധ ഭാവനകളുടെയും മാറിമാറുന്ന അവസ്ഥകളുടെയും കൂട്ടമാണെന്ന് പറയുന്നു.
മനഃ കിം സ്യാജ് ജഡം ബ്രഹ്മന്ന് അഥ വാപി ച ചേതനമ് । ഇത്യ് ഏകോ മമ തത്ത്വജ്ഞ നിശ്ചയോ ഽന്തര് ന ജായതേ
ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സ് ജഡമാണോ ബോധമുള്ളതാണോ എന്നതിൽ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉറപ്പുള്ള ഒരു തീരുമാനവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
മനോ ഹി ന ജഡം രാമ നാപി ചേതനതാം ഗതമ് । മ്ലാനാ ജഡാജഡാ ദൃഷ്ടിര് മന ഇത്യ് ഏവ കഥ്യതേ
രാമാ, മനസ്സ് അജ്ഞതയോ അല്ല, അതിന് പൂര്ണമായ ജ്ഞാനവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. പൂര്ണമായ അജ്ഞതയോ പൂര്ണമായ ജ്ഞാനമോ ഇല്ലാത്ത, ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
മധ്യേ സദസതോ രൂപം പ്രതിഭാതം യദ് ആബിലമ് । ജഗതഃ കാരണം രാമ തദ് ഏതച് ചിത്തമ് ഉച്യതേ
രാമാ, സതും അസതും തമ്മില് ഇടയില് മങ്ങിയ രൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതും, ഈ ലോകത്തിന്റെയും കാരണം ആകുന്നതും മനസ്സാണ്.
ശാശ്വതേനൈകരൂപേണ നിശ്ചയേന വിനാ സ്ഥിതിഃ । യേഹ സാ ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉക്താ തസ്മാജ് ജാതമ് ഇദം ജഗത്
ഏകരൂപതയോ ഉറച്ച തീരുമാനമോ ഇല്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ ഇവിടെ മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നു; അതില്നിന്നാണ് ഈ ലോകം ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്.
ജഡാജഡദൃശോര് മധ്യേ ദോലാരൂഢം സ്വകല്പനമ് । യച് ചിതോ മ്ലാനരൂപിണ്യസ് തദ് ഏതന് മന ഉച്യതേ
അജ്ഞതയും ജ്ഞാനവും തമ്മില് ഇടയില് കുലുങ്ങുന്ന, ക്ഷീണിച്ച രൂപമുള്ള സ്വകല്പനയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
ചിന്നിഷ്യന്ദോ ഹി മലിനഃ കലങ്കവികലാന്തരഃ । മന ഇത്യ് ഉച്യതേ രാമ ന ജഡം ന ച ചിന്മയമ്
രാമാ, മനസ്സെന്നത് കലുഷിതമായ, പലവിധ കറകളും വ്യത്യാസങ്ങളും ഉള്ള ഒരു പ്രവാഹമാണ്. അതു് ജഡവുമല്ല, ശുദ്ധമായ ചൈതന്യവുമല്ല.
തസ്യേമാനി വിചിത്രാണി നാമാനി കലിതാന്യ് അലമ് । അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിജീവാദ്യാനീതരാണ്യ് അപി
അതിനായി പലവിധ പേരുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്: അഹങ്കാരം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ജീവൻ തുടങ്ങിയവയും മറ്റും.
യഥാ ഗച്ഛതി ശൈലൂഷോ രൂപാണ്യത്വം തഥൈവ ഹി । മനോ നാമാന്യതാമ് ഏതി രാമ കര്മാന്തരം വ്രജന്
രാമാ, ഒരു നടൻ പല വേഷങ്ങൾ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ പല പേരുകളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
ചിത്രാധികാരവശതോ വിചിത്രാധികൃതാഭിധാമ് । യഥാ യാതി നരഃ കര്മവശാദ് യാതി തഥാ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ ഓരോ ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ അതനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത പേരുകൾ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പല പേരുകളും ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
യാ ഏതാഃ കഥിതാസ് സഞ്ജ്ഞാ മയാ രാഘവ ചേതസഃ । ഏതാ ഏവാന്യഥാ പ്രോക്താ വാദിഭിഃ കല്പനാശതൈഃ
രാഘവ, ഞാൻ മനസ്സിനെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞ പേരുകൾ മറ്റു ചിലർ അനേകം കൽപ്പനകളോടെ വ്യത്യസ്തമായി പറയുന്നു.
സ്വഭാവാഭിമതാം യുക്തിമ് ആരോപ്യ മനസാ കൃതാഃ । മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാദീനാം വിചിത്രാ നാമഗീതയഃ
തങ്ങൾക്കിഷ്ടമുള്ള തർക്കങ്ങൾ മനസ്സിൽ വെച്ച്, ആളുകൾ മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കു色色 പേരുകളും വിവരണങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു.
മനോ ഹി ജഡമ് അന്യസ്യ ഭിന്നമ് അന്യസ്യ ജീവതഃ । തഥാഹങ്കൃതിര് അന്യസ്യ ബുദ്ധിര് അന്യസ്യ വാദിനഃ
ചിലർക്കു മനസ്സ് ജഡമാണെന്ന് തോന്നുന്നു; മറ്റൊരാൾക്ക് അതു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതാണെന്ന്. അങ്ങനെ തന്നെ, അഹംഭാവവും ബുദ്ധിയും ഓരോ ചിന്തകനും വ്യത്യസ്തമായി നിർവ്വചിക്കുന്നു.
അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിദൃഷ്ടയസ് സൃഷ്ടകല്പനാഃ । ഏകരൂപതയാ പ്രോക്താ യാ മയാ രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദന, അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ചിലർ വ്യത്യസ്തമായി കൽപ്പിച്ചാലും, ഞാൻ ഇവയെ ഒറ്റരൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് വിശദീകരിച്ചത്.
നൈയായികൈര് ഇതരഥാ താദൃശാഃ പരികല്പിതാഃ । അന്യഥാ കല്പിതാസ് സാങ്ഖ്യൈശ് ചാര്വാകൈര് അപി ചാന്യഥാ
നയ്യായികർ അതിനെ വേറിട്ട രീതിയിൽ കാണുന്നു; സാംഖ്യന്മാരും ചാർവാകന്മാരും അതിനെ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നു.
ജൈമിനീയൈര് ആര്ഹതൈശ് ച ബൌദ്ധൈര് വൈശേഷികൈസ് തഥാ । അന്യൈര് അപി വിചിത്രേഹൈഃ പാഞ്ചരാത്രാദിഭിസ് തഥാ
ജൈമിനീയരും ആർഹതന്മാരും ബൗദ്ധന്മാരും വൈശേഷികന്മാരും, പാഞ്ചരാത്രാദി പലവിധം ചിന്തിക്കുന്നവരും, ഇതുപോലെ തന്നെ വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉണ്ട്.
സര്വൈര് ഏവ ഹി ഗന്തവ്യം തത് പദം പാരമാത്മികമ് । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥൈഃ പുരമ് ഏകമ് ഇവാധ്വഗൈഃ
എന്നാൽ എല്ലാവരും ഒടുവിൽ അതേ പരമാത്മാവിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തേണ്ടത്; വിവിധ ദേശങ്ങളിലും കാലങ്ങളിലും നിന്നുള്ള യാത്രക്കാരെപ്പോലെ ഒടുവിൽ ഒരേ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നവരായി.
അജ്ഞാനാത് പരമാര്ഥസ്യ വിപരീതാവബോധതഃ । കേവലം വിവദന്തേ തേ വികല്പൈര് ആരുരുക്ഷവഃ
പരമാർത്ഥം അറിയാത്തതും തെറ്റായ ധാരണയുമാണ് ഇവരെ തർക്കത്തിലാഴ്ത്തുന്നത്; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം മാത്രമാണ് ഉറപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.
സ്വം മാര്ഗമ് അഭിശംസന്തി വാദിനശ് ചിത്രയാ ദൃശാ । വിചിത്രദേശകാലോത്ഥാ മാര്ഗം സ്വം പഥികാ ഇവ
തർക്കക്കാർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വഴിയാണ് ഏറ്റവും നല്ലതെന്ന് വാദങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രശംസിക്കുന്നു. ഓരോ യാത്രക്കാരനും താനെത്തിയ സ്ഥലവും സമയവും അനുസരിച്ച് താൻ പോയ വഴിയാണ് ഉത്തമം എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരും.