ഇന്ദ്രിയം പ്രകൃതിര് മായാ ക്രിയാ ചേതീതരാ അപി । ചിത്രാശ് ശബ്ദശ്രിയോ ബഹ്വ്യസ് സംസാരഭ്രമഹേതവഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രകൃതി, മായ, പ്രവർത്തനം, ഇതുപോലുള്ള മറ്റും, പലവിധത്തിലുള്ള ശബ്ദങ്ങളും സൌന്ദര്യങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ലോകമോഹത്തിന്റെ കാരണം ആകുന്നു.
കാകതാലീയയോഗേന ത്യക്തസ്ഫാരചമത്കൃതേഃ । ചിതേശ് ചേത്യാനുപാതിന്യഃ കൃതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ
യാദൃശ്ചികമായ ഒരു സംഗമത്തിൽ, അത്ഭുതം ഉപേക്ഷിച്ച മനസ്സിൽ, ബോധം കാണുന്ന കാര്യങ്ങളെ പിന്തുടർന്ന്, ഈ പലവിധ ഭാവങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നു.
പരായാസ് സംവിദോ ബ്രഹ്മന്ന് ഏതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ । കല്പ്യമാനവിചിത്രാര്ഥാഃ കഥം രൂഢിമ് ഉപാഗതാഃ
പരമമായ ബോധത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ പലവിധ ഭാവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മൻ, വെറും കൽപ്പന മാത്രമായ പലതരം കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കാൻ തുടങ്ങിയതെന്ന് അറിയാമോ?
ഗതേവ സകലങ്കത്വം യദാ ചിത് കലനാത്മകമ് । ഉന്മേഷരൂപിണീ ജാതാ തദൈവ ഹി മനസ്സ്ഥിതിഃ
ചിന്തയുടെ സ്വഭാവമുള്ള ചൈതന്യം മുഴുവനായി മലിനമാകുമ്പോഴും, ഒരു ആശയത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ ഉദയം വരുമ്പോഴും, അതാണ് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ എന്നു പറയുന്നു.
ഭാവാനാമ് അനുസന്ധാനം യദാ നിശ്ചിത്യ സംസ്ഥിതാ । തദൈഷാ പ്രോച്യതേ ബുദ്ധിര് നിയതാ ഗ്രഹണക്ഷമാ
വസ്തുക്കളെ അന്വേഷിച്ച് ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതാണ് ഉറപ്പുള്ള ഗ്രഹണശേഷിയുള്ള ബുദ്ധി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
യദാ മിഥ്യാഭിമാനേന സത്താം കലയതി സ്വയമ് । അഹങ്കാരാഭിധാ തേന പ്രോച്യതേ ഭവബന്ധനീ
താൻ തന്നെ തെറ്റായ തിരിച്ചറിവിലൂടെ സത്യമാണെന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അതാണ് അഹങ്കാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; അതാണ് ജന്മബന്ധത്തിന് കാരണമായത്.
ഇദം ത്യക്ത്വേദമ് ആയാതി ബാലവത് പേലവാ യദാ । വിചാരം സമ്പരിത്യജ്യ തദാ സാ ചിത്തമ് ഉച്യതേ
ഒരു കുഞ്ഞുപോലെ ഒന്നെ വിട്ട് മറ്റൊന്നിലേക്ക് പോകുകയും, ആലോചനയെ മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് ചിത്തം എന്നു പറയുന്നു.
യദാ സ്പന്ദൈകധര്മത്വാത് കര്മപൈശുന്യശംസിനീ । ആധാവതി സ്പന്ദഫലം തദാ കര്മേത്യ് ഉദാഹൃതാ
ഒരുവേള, ചലനത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു മാത്രം, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ പ്രവർത്തിയുടെ സൂക്ഷ്മതയുണ്ടെന്ന് കാണുമ്പോൾ, ആ ഫലത്തെ 'കർമ്മം' എന്ന് പറയുന്നു.
കാകതാലീയയോഗേന ത്യക്ത്വൈകദ്രവ്യനിശ്ചയമ് । യദേഹിതം കല്പയതി ഭാവം തേനേഹ കല്പനാ
യാദൃശ്ചികമായ സംഗമം മൂലം, ഒരൊറ്റ വസ്തുവിൽ ഉറപ്പില്ലാതെ, ഇവിടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തെങ്കിലും മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് 'കൽപ്പന'.
പൂര്വം ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം വാ പ്രാഗ് സൃഷ്ടമ് ഇതി നിശ്ചയമ് । യദൈഷേഹാം വിധത്തേ ഽന്തസ് തദാ സ്മൃതിര് ഉദാഹൃതാ
മുന്പ് കണ്ടതോ കാണാത്തതോ, മുമ്പ് സൃഷ്ടിച്ചതോ എന്നുറപ്പോടെ, ഉള്ളിൽ ആഗ്രഹം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതാണ് 'സ്മൃതി'.
യദാ പദാര്ഥശക്തീനാം സമ്ഭുക്താനാമ് ഇവാന്തരേ । വസത്യ് അസ്തമിതാന്യേഹം വാസനേതി തദോച്യതേ
വസ്തുക്കളുടെ ശക്തികൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം അകത്തേക്ക് ലയിച്ചിട്ടും അവയുടെ സ്വാധീനം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് 'വാസന' എന്ന് പറയുന്നത്.
അസ്ത്യ് ആത്മതത്ത്വം വിമലം ദ്വിതീയാ ദൃഷ്ടിര് അങ്കിതാ । ഽജാതാ ഹ്യ് അവിദ്യമാനൈവ തദാവിദ്യേതി കഥ്യതേ
വിശുദ്ധമായ ആത്മതത്ത്വം ഉണ്ടെങ്കിലും, രണ്ടാമത്തെ ഒരു ദൃഷ്ടി അവിടെ കാണപ്പെടുന്നു. ജനിച്ചിട്ടില്ലാത്തതും ഇല്ലാത്തതുമായത് ഉണ്ടെന്ന് തോന്നുമ്പോൾ അതിനെയാണ് അജ്ഞാനം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സ്ഫുരത്യ് ആത്മവിനാശായ വിസ്മാരയതി തത് പദമ് । മിഥ്യാവികല്പജാലേന തന് മലം പരികല്പ്യതേ
അത് ആത്മാവിനെ നശിപ്പിക്കാൻ തെളിഞ്ഞ് വരുന്നു, ആ നില മറക്കാൻ ഇടയാക്കുന്നു; പൊള്ളയായ ഭാവനകളുടെ വലയിലൂടെ ആ മലിനതയെ ഒരുപാട് കണക്കാക്കുന്നു.
ശ്രുത്വാ സൃഷ്ട്വാ ച ദൃഷ്ട്വാ ച ഭുക്ത്വാ ഘ്രാത്വാ വിമൃശ്യ ച । ഇന്ദ്രമ് ആമോദയത്യ് ഏഷാ തേനേന്ദ്രിയമ് ഇതി സ്മൃതാ
കേൾക്കുമ്പോഴും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും കാണുമ്പോഴും അനുഭവിക്കുമ്പോഴും വാസനയെടുക്കുമ്പോഴും ആലോചിക്കുമ്പോഴും, ഇത് ഇന്ദ്രനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇതിനെ ഇന്ദ്രിയം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സര്വസ്യ ദൃശ്യജാലസ്യ പരമാത്മന്യ് അലക്ഷിതേ । പ്രകൃതത്വേന ഭാവാനാം ലോകേ പ്രകൃതിര് ഉച്യതേ
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളുടെയും കൂട്ടത്തിൽ, പരമാത്മാവിൽ അതു പ്രകടമല്ലാത്തപ്പോൾ, ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സ്വഭാവം പ്രകൃതിയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
സദസത്താം നയത്യ് ആശു സത്താം വാസത്ത്വമ് അഞ്ജസാ । സദ് വാസദ് വാ വികല്പൌഘം തേന മായേതി കഥ്യതേ
യഥാർത്ഥം ഇല്ലാത്തതിലേക്കും ഇല്ലാത്തത് യഥാർത്ഥത്തിലേക്കും അതിവേഗം മാറ്റുന്നതും, യഥാർത്ഥം എന്നതും യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തതും തമ്മിൽ അനേകം വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും 'മായ' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ദര്ശനശ്രവണസ്പര്ശരസനഘ്രാണകര്മഭിഃ । ക്രിയേതി കഥ്യതേ ലോകേ കാര്യകാരണതാം ഗതാ
കാണൽ, കേൾവിക, തൊടൽ, രുചി, മണം അറിയൽ, ചെയ്യൽ എന്നിവയിലൂടെ നടക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ലോകത്തിൽ 'ക്രിയ' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഇവ കാരണം-ഫല ബന്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ചിതശ് ചേത്യാനുപാതിന്യാ ഗതായാസ് സകലങ്കതാമ് । പ്രസ്ഫുരദ്രൂപധര്മിണ്യാ ഏതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ
ചൈതന്യം അതിന്റെ വസ്തുക്കളെ പിന്തുടർന്ന് മലിനമാകുമ്പോഴും, വ്യക്തമായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോഴും, അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനരൂപങ്ങൾ ഇവയാണു.
ചിത്തതാമ് ഉപയാതായാ ഗതായാഃ പ്രാകൃതം പദമ് । സ്വൈര് ഏവ സങ്കല്പശതൈര് ഭൃശം രൂഢിമ് ഉപാഗതാഃ
സ്വഭാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മാറി മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിയാൽ, അനേകം സ്വതന്ത്രമായ ഭാവനകളാൽ അതു വളരെ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ചേതനീയകലങ്കാങ്കാ ജാഡ്യജാലാനുപാതിനീ । സങ്ഖ്യാവിഭാഗകലിതാ സ്വവികല്പാകുലൈവ ചിത്
ചൈതന്യം, ബോധത്തിന്റെ കറകളാൽ മലിനമായതും, മന്ദതയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങിയതും, വ്യത്യാസങ്ങളാലും വിഭജിച്ചതുമായതും, സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമങ്ങളാൽ തന്നെ അലമുറയിടുന്നതാണ്.
ജീവ ഇത്യ് ഉച്യതേ ലോകേ മന ഇത്യ് അപി കഥ്യതേ । ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉച്യതേ ചൈവ ബുദ്ധിര് ഇത്യ് ഉച്യതേ തഥാ
ലോകത്ത് ഇതിനെ 'ജീവൻ' എന്നും, 'മനസ്സ്' എന്നും, 'ചിത്തം' എന്നും, 'ബുദ്ധി' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
നാനാസങ്കല്പകലിലം പര്യായനിചയം ബുധാഃ । വദന്ത്യ് അസ്യാഃ കലങ്കിന്യാശ് ച്യുതായാഃ പരമാര്ഥതഃ
ബുദ്ധിമാന്മാർ, യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യം വിട്ടു പോയ ഈ മലിനമായതിനെ, വിവിധ ഭാവനകളുടെയും മാറിമാറുന്ന അവസ്ഥകളുടെയും കൂട്ടമാണെന്ന് പറയുന്നു.
മനഃ കിം സ്യാജ് ജഡം ബ്രഹ്മന്ന് അഥ വാപി ച ചേതനമ് । ഇത്യ് ഏകോ മമ തത്ത്വജ്ഞ നിശ്ചയോ ഽന്തര് ന ജായതേ
ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സ് ജഡമാണോ ബോധമുള്ളതാണോ എന്നതിൽ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉറപ്പുള്ള ഒരു തീരുമാനവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
മനോ ഹി ന ജഡം രാമ നാപി ചേതനതാം ഗതമ് । മ്ലാനാ ജഡാജഡാ ദൃഷ്ടിര് മന ഇത്യ് ഏവ കഥ്യതേ
രാമാ, മനസ്സ് അജ്ഞതയോ അല്ല, അതിന് പൂര്ണമായ ജ്ഞാനവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. പൂര്ണമായ അജ്ഞതയോ പൂര്ണമായ ജ്ഞാനമോ ഇല്ലാത്ത, ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
മധ്യേ സദസതോ രൂപം പ്രതിഭാതം യദ് ആബിലമ് । ജഗതഃ കാരണം രാമ തദ് ഏതച് ചിത്തമ് ഉച്യതേ
രാമാ, സതും അസതും തമ്മില് ഇടയില് മങ്ങിയ രൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതും, ഈ ലോകത്തിന്റെയും കാരണം ആകുന്നതും മനസ്സാണ്.
ശാശ്വതേനൈകരൂപേണ നിശ്ചയേന വിനാ സ്ഥിതിഃ । യേഹ സാ ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉക്താ തസ്മാജ് ജാതമ് ഇദം ജഗത്
ഏകരൂപതയോ ഉറച്ച തീരുമാനമോ ഇല്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ ഇവിടെ മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നു; അതില്നിന്നാണ് ഈ ലോകം ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്.
ജഡാജഡദൃശോര് മധ്യേ ദോലാരൂഢം സ്വകല്പനമ് । യച് ചിതോ മ്ലാനരൂപിണ്യസ് തദ് ഏതന് മന ഉച്യതേ
അജ്ഞതയും ജ്ഞാനവും തമ്മില് ഇടയില് കുലുങ്ങുന്ന, ക്ഷീണിച്ച രൂപമുള്ള സ്വകല്പനയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്.
ചിന്നിഷ്യന്ദോ ഹി മലിനഃ കലങ്കവികലാന്തരഃ । മന ഇത്യ് ഉച്യതേ രാമ ന ജഡം ന ച ചിന്മയമ്
രാമാ, മനസ്സെന്നത് കലുഷിതമായ, പലവിധ കറകളും വ്യത്യാസങ്ങളും ഉള്ള ഒരു പ്രവാഹമാണ്. അതു് ജഡവുമല്ല, ശുദ്ധമായ ചൈതന്യവുമല്ല.
തസ്യേമാനി വിചിത്രാണി നാമാനി കലിതാന്യ് അലമ് । അഹങ്കാരമനോബുദ്ധിജീവാദ്യാനീതരാണ്യ് അപി
അതിനായി പലവിധ പേരുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്: അഹങ്കാരം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ജീവൻ തുടങ്ങിയവയും മറ്റും.
യഥാ ഗച്ഛതി ശൈലൂഷോ രൂപാണ്യത്വം തഥൈവ ഹി । മനോ നാമാന്യതാമ് ഏതി രാമ കര്മാന്തരം വ്രജന്
രാമാ, ഒരു നടൻ പല വേഷങ്ങൾ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ പല പേരുകളും സ്വീകരിക്കുന്നു.