ആലോകലാഞ്ഛിതാഭോഗേ മകുരേ രാജതേ സുഖമ് । ബ്രഹ്മതത്ത്വപരാമൃഷ്ടേ കര്തൃത്വം മനസി സ്ഫുടമ്
പ്രകാശം വീണ കണ്ണാടിയിൽ എങ്ങനെ മനോഹരമായി പ്രതിഫലനം ഉണ്ടാകുന്നു, അതുപോലെ ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിന്റെ അറിവ് സ്പർശിച്ച മനസ്സിൽ ചെയ്യുന്നതിന്റെ ബോധം വ്യക്തമായി തെളിയുന്നു.
ഗുണോ ഗുണിനി ശൌക്ല്യാദിഃ പടാദൌ സംസ്ഥിതോ യഥാ । തഥാ മനസി കര്തൃത്വം ജീവനാമ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്
വസ്ത്രത്തിൽ വെള്ളപ്പൊലിയും മറ്റ് ഗുണങ്ങളും എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ ജീവൻ എന്ന പേരിൽ ചെയ്യുന്നതിന്റെ ബോധം മനസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
യഥാ ശൈത്യാദിരഹിതസ് തുഷാരോ നോപലഭ്യതേ । തഥാ കര്മ വിനാ ചിത്തം ന കിഞ്ചിദ് ഉപലഭ്യതേ
തണുപ്പും മറ്റും ഇല്ലാതെ പനിക്കരുവില്ലാത്തതുപോലെ, പ്രവൃത്തി ഇല്ലാതെ മനസ്സും ഒന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല.
കൃഷ്ണതാസങ്ക്ഷയേ യദ്വത് ക്ഷീയതേ കജ്ജലം സ്വയമ് । സ്പന്ദാത്മകര്മവിഗമേ തദ്വത് പ്രക്ഷീയതേ മനഃ
കറുപ്പം കുറഞ്ഞുപോകുമ്പോള് എങ്ങനെ കരിമാവു് സ്വയം ഇല്ലാതാവുന്നു, അതുപോലെ മനസ്സിന്റെ ചലനങ്ങള് അവസാനിക്കുമ്പോള് മനസ്സും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
കര്മനാശോ മനോനാശോ മനോനാശോ ഹ്യ് അകര്മതാ । മുക്തസ്യൈവ ഭവത്യ് ഏഷ നാമുക്തസ്യ കദാചന
പ്രവര്ത്തികള് ഇല്ലാതാകുന്നത് മനസ്സിന്റെ ഇല്ലായ്മയാണു്; മനസ്സിന്റെ ഇല്ലായ്മയാണു് പ്രവൃത്തികളുടെ അഭാവം. ഇതു് മോചിതന് മാത്രം സംഭവിക്കും, മോചിതനല്ലാത്തവന് ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ല.
വഹ്ന്യൌഷ്ണ്യയോര് ഇവ സദാ ശ്ലിഷ്ടയോശ് ചിത്തകര്മണോഃ । ദ്വയോര് ഏകതരാഭാവേ ദ്വയമ് ഏവ വിലീയതേ
അഗ്നിയും ചൂടും എപ്പോഴും ഒന്നിച്ചിരിപ്പിനുപോലെ, മനസ്സും പ്രവൃത്തിയും ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതില് ഒന്നെങ്കിലും ഇല്ലാതായാല് രണ്ടും അപ്രത്യക്ഷമാകും.
ചിത്തം സദാ സ്പന്ദവിലാസമ് ഏതത് സ്പന്ദൈകരൂപം നനു കര്മ വിദ്ധി । കര്മാഥ ചിത്തം കില ധര്മധര്മി പദം ഗതേ രാമ പരസ്പരേണ
മനസ്സു് എപ്പോഴും ചലനത്തിന്റെ കളിയാണു്; പ്രവൃത്തി അതിന്റെ രൂപമായ ചലനം മാത്രമാണെന്നു് മനസ്സിലാക്കണം. രാമാ, മനസ്സും പ്രവൃത്തിയും ഗുണവും വസ്തുവുംപോലെ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
മനോ ഹി ഭാവനാമാത്രം ഭാവനാ സ്പന്ദരൂപിണീ । ക്രിയാ തദ്ഭാവിതം രൂപം ഫലം സര്വോ ഽനുധാവതി
മനസ്സ് എന്നത് വെറും ഭാവന മാത്രമാണ്. ഭാവനയ്ക്ക് സ്പന്ദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഉണ്ട്. ആ ഭാവനയുടെ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തി ഉണ്ടാകുന്നു, അതിന്റെ ഫലമാണ് എല്ലാവരും പിന്തുടരുന്നത്.
വിസ്തരേണ മമ ബ്രഹ്മഞ് ജഡസ്യാപ്യ് അജഡാകൃതേഃ । രൂപമ് ആരൂഢസങ്കല്പം മനസോ വക്തുമ് അര്ഹസി
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ജഡത്തിന്റെയും അജഡത്തിന്റെയും സങ്കല്പത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മനസിന്റെ രൂപം നീ എനിക്ക് വിശദമായി വിവരിക്കണം.
അനന്തസ്യാത്മതത്ത്വസ്യ സര്വശക്തേര് മഹാത്മനഃ । സങ്കല്പശക്തിസഹിതം യദ് രൂപം തന് മനോ വിദുഃ
അനന്തമായ ആത്മതത്വത്തിന്റെയും സർവ്വശക്തിയുടെയും മഹത്വത്തിന്റെയും സങ്കല്പശക്തിയോടൊപ്പം ഉള്ളത് തന്നെയാണ് മനസ്സിന്റെ രൂപം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ജഡാജഡദൃശോര് മധ്യേ ദോലായിതവപുസ് സ്ഥിതമ് । യത് തത്ത്വം ദ്വിപരാമൃഷ്ടം തദ് രൂപം മനസോ വിദുഃ
ജഡവും അജഡവും തമ്മിൽ ഇടയിൽ ഇരുന്ന് രണ്ടിന്റെയും സ്പർശം ലഭിച്ചിരിക്കുന്ന അതേ തത്വം തന്നെയാണ് മനസ്സിന്റെ രൂപം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
നാഹം ചിദവഭാസാത്മാ കൃപണോ ഽസ്മീതി നിശ്ചയഃ । യസ് സദാക്രാന്തകലനസ് തദ് രൂപം മനസോ വിദുഃ
ഞാൻ പ്രകാശമുള്ള ചൈതന്യമല്ല, ഞാൻ ദുർഭാഗ്യനായവനാണ് എന്ന ഉറച്ച ധാരണ, എല്ലായ്പ്പോഴും ചിന്തകളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ, അതാണ് മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം എന്നു അവർ അറിയുന്നു.
ഭാവസ് സദസതോര് മധ്യേ നൄണാം സ്ഫുരതി നിശ്ചലഃ । കലനോന്മുഖതാം യാതസ് തദ് രൂപം മനസോ വിദുഃ
ഉണ്ടാവുന്നതും ഇല്ലാതാവുന്നതും ഇടയിൽ, മനുഷ്യരിൽ അചഞ്ചലമായി പ്രകാശിക്കുന്നതും, ചിന്തകളിലേക്കു തിരിയുന്നതുമായ അവസ്ഥ, അതാണ് മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം എന്നു അവർ അറിയുന്നു.
കലനാത്മികയാ കര്മശക്ത്യാ വിരഹിതം മനഃ । ന സമ്ഭവതി ലോകേ ഽസ്മിന് ഗുണഹീനോ ഗുണീ യഥാ
ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രവർത്തനശക്തി ഇല്ലാതെ മനസ്സ് ഈ ലോകത്ത് ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവനെ ഗുണമുള്ളവൻ എന്നു പറയാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
യഥാനലൌഷ്ണ്യയോസ് സത്താ ന സമ്ഭവതി ഭിന്നയോഃ । തഥൈവ കര്മമനസോസ് തഥാത്മമനസോര് അപി
താപവും അഗ്നിയും വേറിട്ടുനിൽക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് നിലനിൽപ്പില്ലാത്തതുപോലെ, പ്രവർത്തിയും മനസ്സും, അതുപോലെ ആത്മാവും മനസ്സും വേറിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.
സ്വേനൈവ ചിത്തരൂപേണ കര്മണാ ഫലധര്മണാ । സങ്കല്പൈകശരീരേണ നാനാവിസ്തരശാലിനാ
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവത്താൽ, പ്രവൃത്തിയും അതിന്റെ ഫലവും കൊണ്ടും, ആശയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ശരീരത്തിലൂടെയും, അനേകം വകഭേദങ്ങളോടെ, എല്ലാം പ്രകടമാകുന്നു.
യാ യേന വാസനാ യത്ര ലതേവാരോപിതാ യഥാ । സാ തേന ഫലഭൂസ് തത്ര തദ് ഏവ പ്രാപ്യതേ തഥാ
എവിടെയോ, എങ്ങനെയോ, എന്ത് വാസന നടിയിലുപരി നട്ടുപോലെയോ നട്ടുവെച്ചാലോ, അതു അവിടെ ഫലഭൂമിയായി മാറുന്നു; അതിനനുസരിച്ച് അതേ ഫലമാണ് അവിടെ ലഭിക്കുന്നത്.
കര്മബീജം മനസ് സ്പന്ദഃ കഥ്യതേ ഽഥാനുഭൂയതേ । ക്രിയാസ് തു വിവിധാസ് തസ്യ ശാഖാശ് ചിത്രഫലാസ് തരോഃ
മനസ്സിന്റെ ചലനം തന്നെയാണ് പ്രവൃത്തിയുടെ വിത്ത് എന്ന് പറയുന്നു; അതിനുശേഷം അതു അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആ വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകൾ പോലെ, പലവിധ ഫലങ്ങൾ പോലെ, വിരിയുന്നു.
മനോ യദ് അനുസന്ധത്തേ തത് കര്മേന്ദ്രിയവൃത്തയഃ । സര്വാസ് സമ്പാദയന്ത്യ് ഏതാസ് തസ്മാത് കര്മ മനസ് സ്മൃതമ്
മനസ്സ് എന്തു അന്വേഷിച്ചാലും, ആ പ്രവൃത്തികൾ എല്ലാം കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, പ്രവൃത്തി മനസ്സാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
മനോ ബുദ്ധിര് അഹങ്കാരശ് ചേതഃ കര്മാഥ കല്പനാ । സംസൃതിര് വാസനാവിദ്യാ പ്രയത്നസ് സ്മൃതിര് ഏവ ച
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ചിന്ത, പ്രവൃത്തി, കൽപ്പന, ജന്മമരണചക്രം, മനസ്സിലുള്ള പതിവുകൾ, അജ്ഞാനം, ശ്രമം, ഓർമ്മ—ഇവയൊക്കെയും,
ഇന്ദ്രിയം പ്രകൃതിര് മായാ ക്രിയാ ചേതീതരാ അപി । ചിത്രാശ് ശബ്ദശ്രിയോ ബഹ്വ്യസ് സംസാരഭ്രമഹേതവഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രകൃതി, മായ, പ്രവർത്തനം, ഇതുപോലുള്ള മറ്റും, പലവിധത്തിലുള്ള ശബ്ദങ്ങളും സൌന്ദര്യങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ലോകമോഹത്തിന്റെ കാരണം ആകുന്നു.
കാകതാലീയയോഗേന ത്യക്തസ്ഫാരചമത്കൃതേഃ । ചിതേശ് ചേത്യാനുപാതിന്യഃ കൃതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ
യാദൃശ്ചികമായ ഒരു സംഗമത്തിൽ, അത്ഭുതം ഉപേക്ഷിച്ച മനസ്സിൽ, ബോധം കാണുന്ന കാര്യങ്ങളെ പിന്തുടർന്ന്, ഈ പലവിധ ഭാവങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നു.
പരായാസ് സംവിദോ ബ്രഹ്മന്ന് ഏതാഃ പര്യായവൃത്തയഃ । കല്പ്യമാനവിചിത്രാര്ഥാഃ കഥം രൂഢിമ് ഉപാഗതാഃ
പരമമായ ബോധത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ പലവിധ ഭാവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മൻ, വെറും കൽപ്പന മാത്രമായ പലതരം കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കാൻ തുടങ്ങിയതെന്ന് അറിയാമോ?
ഗതേവ സകലങ്കത്വം യദാ ചിത് കലനാത്മകമ് । ഉന്മേഷരൂപിണീ ജാതാ തദൈവ ഹി മനസ്സ്ഥിതിഃ
ചിന്തയുടെ സ്വഭാവമുള്ള ചൈതന്യം മുഴുവനായി മലിനമാകുമ്പോഴും, ഒരു ആശയത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ ഉദയം വരുമ്പോഴും, അതാണ് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ എന്നു പറയുന്നു.
ഭാവാനാമ് അനുസന്ധാനം യദാ നിശ്ചിത്യ സംസ്ഥിതാ । തദൈഷാ പ്രോച്യതേ ബുദ്ധിര് നിയതാ ഗ്രഹണക്ഷമാ
വസ്തുക്കളെ അന്വേഷിച്ച് ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതാണ് ഉറപ്പുള്ള ഗ്രഹണശേഷിയുള്ള ബുദ്ധി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
യദാ മിഥ്യാഭിമാനേന സത്താം കലയതി സ്വയമ് । അഹങ്കാരാഭിധാ തേന പ്രോച്യതേ ഭവബന്ധനീ
താൻ തന്നെ തെറ്റായ തിരിച്ചറിവിലൂടെ സത്യമാണെന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അതാണ് അഹങ്കാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; അതാണ് ജന്മബന്ധത്തിന് കാരണമായത്.
ഇദം ത്യക്ത്വേദമ് ആയാതി ബാലവത് പേലവാ യദാ । വിചാരം സമ്പരിത്യജ്യ തദാ സാ ചിത്തമ് ഉച്യതേ
ഒരു കുഞ്ഞുപോലെ ഒന്നെ വിട്ട് മറ്റൊന്നിലേക്ക് പോകുകയും, ആലോചനയെ മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് ചിത്തം എന്നു പറയുന്നു.
യദാ സ്പന്ദൈകധര്മത്വാത് കര്മപൈശുന്യശംസിനീ । ആധാവതി സ്പന്ദഫലം തദാ കര്മേത്യ് ഉദാഹൃതാ
ഒരുവേള, ചലനത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു മാത്രം, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ പ്രവർത്തിയുടെ സൂക്ഷ്മതയുണ്ടെന്ന് കാണുമ്പോൾ, ആ ഫലത്തെ 'കർമ്മം' എന്ന് പറയുന്നു.
കാകതാലീയയോഗേന ത്യക്ത്വൈകദ്രവ്യനിശ്ചയമ് । യദേഹിതം കല്പയതി ഭാവം തേനേഹ കല്പനാ
യാദൃശ്ചികമായ സംഗമം മൂലം, ഒരൊറ്റ വസ്തുവിൽ ഉറപ്പില്ലാതെ, ഇവിടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തെങ്കിലും മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് 'കൽപ്പന'.
പൂര്വം ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം വാ പ്രാഗ് സൃഷ്ടമ് ഇതി നിശ്ചയമ് । യദൈഷേഹാം വിധത്തേ ഽന്തസ് തദാ സ്മൃതിര് ഉദാഹൃതാ
മുന്പ് കണ്ടതോ കാണാത്തതോ, മുമ്പ് സൃഷ്ടിച്ചതോ എന്നുറപ്പോടെ, ഉള്ളിൽ ആഗ്രഹം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതാണ് 'സ്മൃതി'.