അതോ ഭേദദശാം ദീനാമ് അങ്ഗീകൃത്യോപദിശ്യതേ । ബ്രഹ്മേദമ് ഏതേ ജീവാശ് ച വേതി വാചാമ് അയം ഭ്രമഃ
അതിനാൽ, ഭേദബോധത്തിൽ വിഷമിക്കുന്നവരുടെ നില അംഗീകരിച്ച്, 'ഇത് ബ്രഹ്മവും ഇവ ജീവികളും ആണു' എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു — ഇതാണ് വാക്കുകളുടെ ഭ്രമം.
ഇതി ദൃഷ്ട്യാ നിരാസങ്ഗാദ് ബ്രഹ്മണോ ജായതേ ജഗത് । തജ്ജം തദ് ഏവ തത്ത്വം തു ഗതം ദുരവബോധതഃ
ഇങ്ങനെ, അകലംപാലിക്കുന്നവന്റെ കാഴ്ചയിൽ നിന്നു ലോകം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിൽ നിന്നു ജനിച്ചതു അതുതന്നെയാണ്, എന്നാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമാണ്.
മേരുമന്ദരസങ്കാശാ ബഹവോ ജീവരാശയഃ । ഉത്പത്യോത്പത്യ സംലീനാസ് തസ്മിന്ന് ഏവ പരേ പദേ
മേരു, മന്ദരപർവതങ്ങൾ പോലുള്ള അനേകം ജീവജാതികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചു അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് ആ പരമാവസ്ഥയിൽ തന്നെയാണ്.
അനാദ്യന്താസ് സ്ഫുരന്ത്യ് അന്യേ ജായമാനാസ് സഹസ്രശഃ । നാനാകകുബ്നികുഞ്ജേഷു പാദപേഷ്വ് ഇവ പല്ലവാഃ
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാതെ, അനേകം ജീവികൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ, മരങ്ങളിലെ ഇലകൾ പോലെ, ആയിരക്കണക്കിന് ജനിച്ച് തെളിയുന്നു.
ജീവൌഘാശ് ചോദ്ഭവിഷ്യന്തി മധാവ് ഇവ നവാങ്കുരാഃ । തത്രൈവ ലയമ് ഏഷ്യന്തി ഗ്രീഷ്മേ മധുലതാ ഇവ
വസന്തകാലത്ത് പുതിയ കൊമ്പുകൾ പോലെ ജീവികളുടെ ഒഴുക്ക് ഉദയം ചെയ്യുന്നു, അവിടത്തുവെച്ചുതന്നെ, വേനലിൽ തേൻവള്ളി ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ, അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തിഷ്ഠന്ത്യ് അജസ്രം കാലേഷു ത ഏവാന്യേ ച ഭൂരിശഃ । ജായന്തേ ഽഥ പ്രലീയന്തേ പരസ്മിഞ് ജീവരാജയഃ
ചില ജീവികൾ കാലങ്ങളോളം നിലനിൽക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ അനേകം ജനിച്ച് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവികളുടെ ലോകങ്ങൾ മറ്റൊന്നിൽ ഉദിച്ച് ലയിക്കുന്നു.
പുഷ്പാമോദാവ് ഇവാഭിന്നൌ പുമാന് കര്മ ച രാഘവ । പരമേശാത് സമായാതൌ തത്രൈവ വിശതശ് ശനൈഃ
പൂവിനും സുഗന്ധത്തിനും വേർതിരിവില്ലാത്തതുപോലെ, രാഘവ, മനുഷ്യനും കര്മ്മവും പരമേശ്വരനിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, പിന്നെ അതിൽ തന്നെ ശാന്തമായി ലയിക്കുന്നു.
ഇത്ഥമ് ഏതേ ജഗത്യ് അസ്മിന് ദൈത്യോരഗനരാമരാഃ । ഉദ്ഭവന്യഗ്ഭവാഭാവൈഃ പ്രസ്ഫുരന്തി പുനഃ പുനഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകത്ത് അസുരന്മാരും പാമ്പുകളും മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം എന്നിവയിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചുചെല്ലുന്നു.
ഹേതുര് വിഹരണേ തേഷാമ് ആത്മവിസ്മരണാദ് ഋതേ । ന കശ്ചില് ലക്ഷ്യതേ സാധോ ജന്മാധ്വഫലദോ ഽപരഃ
സ്വയം മറക്കുന്നതിന് പുറമെ, അവരുടെ ഈ സഞ്ചാരത്തിന് മറ്റൊരു കാരണവും ഇല്ല; മഹാനുഭാവാ, ജന്മഫലത്തിന് മറ്റൊരു വഴി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
അവിസംവാദിതാര്ഥം സദ് യത് പ്രമാണികദൃഷ്ടിഭിഃ । വീതരാഗൈര് വിനിര്ണീതം തച് ഛാസ്ത്രമ് ഇതി കഥ്യതേ
സത്യവും, അർത്ഥത്തിൽ തെറ്റില്ലാത്തതും, പ്രമാണമുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും നിർണയിച്ചതും ശാസ്ത്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
മഹാസത്ത്വഗുണോപേതാ യേ ധീരാസ് സമദൃഷ്ടയഃ । യന്നിദേശാഃ ഫലോപേതാസ് സാധവസ് ത ഉദാഹൃതാഃ
മഹത്തായ ഗുണങ്ങളുള്ളവരും, സമദർശികളുമായ ധീരന്മാർ നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ ഫലപ്രദമായാൽ, അത്തരം സന്മാർഗ്ഗികൾ മഹാന്മാർ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
ഇയം തു ദൃഷ്ടിസ് സകലാ സിദ്ധയേ സര്വകര്മണാമ് । സാധുവൃത്തതയാ ശാസ്ത്രം സര്വദൈവാനുവര്തതേ
സമ്പൂർണ്ണമായ വിവേകം ഉണ്ടെങ്കിൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും വിജയകരമായി നടക്കും. നല്ലവരുടെ ജീവിതം അനുസരിച്ച് ശാസ്ത്രം എല്ലായ്പ്പോഴും പാലിക്കപ്പെടുന്നു.
സാധുസംവ്യവഹാരസ്ഥം ശാസ്ത്രം യോ നാനുവര്തതേ । ബഹിഷ്കുര്വന്തി തം സര്വേ സ ച ദുഃഖേ നിമജ്ജതി
നല്ലവരുടെ വഴി പിന്തുടരുമ്പോഴും ശാസ്ത്രം അനുസരിക്കാത്തവനെ എല്ലാവരും ഉപേക്ഷിക്കും; അവൻ തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങും.
ഇഹ ലോകേ ച വേദേ ച ശ്രുതിര് ഇത്ഥം സദാ പ്രഭോ । യഥാ കര്മ ച കര്താ ച പര്യായേണേഹ സങ്ഗതേ
ഈ ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും, പ്രഭോ, എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെ കേൾക്കാറുണ്ട്: പ്രവൃത്തിയും അതു ചെയ്യുന്നവനും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു നിലകൊള്ളുന്നു.
കര്മണാ ക്രിയതേ കര്താ കര്ത്രാ കര്മ പ്രമീയതേ । ബീജാങ്കുരവദ് ആമ്നായോ ലോകേ വേദോക്ത ഏഷ സഃ
പ്രവൃത്തിയാൽ ചെയ്യുന്നവൻ രൂപപ്പെടുന്നു; ചെയ്യുന്നവനാൽ പ്രവൃത്തി നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. വിത്തും മുളയും പോലെയാണ് ഈ വേദസമ്മതമായ ലോകരീതി.
കര്മണോ ജായതേ ജന്തുര് ബീജാദ് ഇവ നവാങ്കുരഃ । ജന്തോഃ പ്രജായതേ കര്മ പുനര് ബീജമ് ഇവാങ്കുരാത്
കർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ജീവി ജനിക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ വിത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ മുള പൊട്ടുന്നതുപോലെയും. ജീവിയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കർമ്മം ഉണ്ടാകുന്നു, മുളയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വിത്ത് ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
യയാ വാസനയാ കര്മ ദീയതേ ഭവപഞ്ജരേ । തദ്വാസനാനുരൂപേണ ഫലം സമനുഭൂയതേ
എന്ത് സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് ഈ ജീവിതത്തിന്റെ പഞ്ചരയിൽ കർമ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്, അതേ സ്വഭാവത്തിനനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഫലവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതേ കഥം നാമ ജന്മബീജേന കര്മണാ । വിനോത്പത്തിസ് ത്വയാ പ്രോക്താ ഭൂതാനാം ബ്രഹ്മണഃ പദാത്
ഇങ്ങനെ ഉള്ളപ്പോൾ, ജനനവും കർമ്മവും എന്ന വിത്തിൽ നിന്ന് ജീവികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് നീ എങ്ങനെ പറയുന്നു, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനേ?
പക്ഷേണാനേന ഭഗവന് ഭവതാ ജന്മകര്മണോഃ । തിരസ്കൃതാ ജഗജ്ജാതാപ്യ് അവിനാഭാവിതൈതയോഃ
ഈ വാദം കൊണ്ട്, ഭഗവനെ, നീ ജനനത്തെയും കർമ്മത്തെയും അവഗണിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ രണ്ടും വേർപെടാനാകാത്തതുകൊണ്ടാണ് ലോകം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
കര്മണ്യ് അകാരണേ ബ്രഹ്മഞ് ജന്മാദിഷു ഫലേഷു തു । കര്മണാം ഫലമ് അസ്തീതി ത്വയാ ലോകേ പ്രമാര്ജിതമ്
കർമ്മങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മത്തിൽ യാതൊരു കാരണവും ഇല്ല; ജനനം മുതലായ ഫലങ്ങളിൽ മാത്രം നീ ലോകത്തിൽ കർമ്മഫലം ഉണ്ടെന്നു സ്ഥാപിച്ചു.
സഞ്ജാതേ സങ്കരേ ലോകേ കര്മസ്വ് അഫലദായിഷു । മാത്സ്യേ ന്യായേ വിലസതി നാശ ഏവാവശിഷ്യതേ
ലോകത്ത് ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും കർമ്മങ്ങൾ ഫലം തരാതിരിക്കുമ്പോഴും, വലിയവൻ ചെറുതിനെ തിന്നുന്ന മത്സ്യനിയമം നടക്കും; അപ്പോൾ നാശം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ.
കിം തത് കൃതം ഭവത്യ് ഏവം ഭഗവന് ബ്രൂഹി തത്ത്വതഃ । ഏതം മേ സംശയം സ്ഫാരം ഛിന്ദ്ധി വേദവിദാം വര
ഭഗവനെ, ഇതെന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്ന് സത്യമായി പറയൂ. വേദജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ എന്റെ ഈ വലിയ സംശയം ദയവായി നീക്കിക്കൊടുക്കൂ.
സാധു രാഘവ പൃഷ്ടോ ഽസ്മി ത്വയാ പ്രശ്നമ് ഇമം ശുഭമ് । ശൃണു വക്ഷ്യാമി തേ യേന ഭൃശം ജ്ഞാനോദയോ ഭവേത്
രാഘവാ, നീ ചോദിച്ച ഈ നല്ല ചോദ്യം വളരെ പ്രസംസനീയമാണ്. കേൾക്കൂ, ഞാൻ പറയാം; അതിനാൽ നിനക്കു വലിയ ജ്ഞാനോദയം ഉണ്ടാകും.
മനസോ യസ് സമുന്മേഷഃ കലാകലനരൂപതഃ । ഏതത് തത് കര്മണാം ബീജം ഫലമ് അസ്യൈവ വിദ്യതേ
മനസ്സിന്റെ ഉദയം, അളക്കലും കണക്കിടലുമായി ഉണ്ടാകുന്നത്, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെ വിത്താണ്; അതിന്റെ ഫലം ഇതിലാണു് കാണപ്പെടുന്നത്.
യദ് ഏവ ഹി മനസ്തത്ത്വമ് ഉത്ഥിതം ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । തദ് ഏവ കര്മ ജന്തൂനാം ജീവോ ദേഹതയാ സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മാവസ്ഥയിൽ നിന്നു് ഉയർന്നുവരുന്ന മനസ്സിന്റെ സാരമാണ് ജീവികൾക്കു് പ്രവൃത്തി; അതു തന്നെയാണ് ആത്മാവ് ശരീരരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.
കുസുമാമോദയോര് ഭേദോ ന യഥാ ഭിന്നയോര് ഇഹ । തഥൈവ കര്മമനസോര് ഭേദോ നാസ്ത്യ് അപി ഭിന്നയോഃ
പൂവും അതിന്റെ സുഗന്ധവും വേറിട്ടതുപോലെയെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്തതുപോലെ, മനസ്സിനും പ്രവൃത്തിക്കും ഭിന്നതയില്ല, അവ വേറെയാണെന്നു തോന്നിയാലും.
ക്രിയാസ്പന്ദോ ജഗത്യ് അസ്മിന് കര്മേതി കഥിതോ ബുധൈഃ । പൂര്വം തസ്യ മനോദേഹഃ കര്മാതശ് ചിത്തമ് ഏവ ഹി
ലോകത്തിൽ നടക്കുന്ന പ്രവർത്തനം ജ്ഞാനികൾ പ്രവൃത്തി എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ തുടക്കം മനസ്സും ശരീരവും ചേർന്നതിൽ നിന്നാണ്, പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്ന് തന്നെ ചൈതന്യം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
ന സ ശൈലോ ന തദ് വ്യോമ ന സാ ദിങ് ന ത്രിവിഷ്ടപമ് । അസ്തി യത്ര ഫലം നാസ്തി കൃതാനാമ് ആത്മകര്മണാമ്
മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ ഇല്ലാത്തത് ഒരു പർവ്വതത്തിലും, ആകാശത്തിലും, ദിക്കുകളിലോ, സ്വർഗ്ഗത്തിലും പോലും ഇല്ല.
ഐഹികം പ്രാക്തനം വാപി കര്മ യദ് രചിതം സ്ഫുടമ് । പൌരുഷോ ഽസൌ പരോ യത്നോ ന കദാചന നിഷ്ഫലഃ
ഈ ജന്മത്തിൽ ചെയ്തതോ, മുമ്പത്തെ ജന്മത്തിൽ ചെയ്തതോ ആയ പ്രവൃത്തി വ്യക്തമായി പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്താൽ, ആ മനുഷ്യശ്രമം ഒരിക്കലും ഫലമില്ലാതാകില്ല.
ബ്രഹ്മണഃ പ്രോത്ഥിതം ചിത്തം കര്മ വിദ്ധീഹ നേതരത് । തദ് ഏവ ജനതാബീജം വിദ്ധി രാഘവ നേതരത്
ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നുയർന്ന മനസ്സാണ് പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നത്; മറ്റൊന്നുമല്ല. രാഘവ, അതാണ് സകലജന്മങ്ങളുടെ വിത്ത്, മറ്റൊന്നുമല്ല എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.