സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ രാമ ബ്രഹ്മണോ ദൃശ്യദൃഷ്ടയഃ । മൃഗതൃഷ്ണാതരങ്ഗിണ്യോ യഥാ ഭാസ്കരതേജസഃ
രാമാ, കാണുന്നവയും കാണുന്ന അനുഭവങ്ങളും എല്ലാം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ നിന്ന് മൃഗതൃഷ്ണയുടെ തരംഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ദൃശ്യദൃശോ ദ്രഷ്ടുര് വ്യതിരിക്താ ന രൂപതഃ । ശീതരശ്മേര് ഇവ ജ്യോത്സ്നാ സ്വാലോകാ ഇവ തേജസഃ
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും അവയുടെ അനുഭവങ്ങളും ദൃക്താവിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വേറിട്ടതല്ല; ചന്ദ്രന്റെ തണുത്ത പ്രകാശം പോലെ അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല, അഗ്നിയുടെ പ്രകാശം അതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലാത്തതുപോലെ.
ഏവമ് ഏതാ ഹി ലോകാനാം ജാതയോ വിവിധാശ്രയാഃ । തസ്മാദ് ഏവ സമായാന്തി തസ്മിന്ന് ഏവ വിശന്തി ച
ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങളിലെ വിവിധ ജീവജാതികൾക്ക് പലതരം ആധാരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, അവ എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, പിന്നെയും അതിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്.
കാശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രാന്താജാതയശ് ചിരകാലികാഃ । കാശ്ചിത് കതിപയാതീതജന്മരൂപാ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ചില ജീവജാതികൾ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കാലം നിലനിൽക്കുന്നു; ചിലത് കുറച്ച് മുൻജന്മങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്.
ഇത്ഥം ജഗത്സു വിവിധേഷു വിചിത്രരൂപാസ് തസ്യേച്ഛയാ ഭഗവതോ വ്യവഹാരവത്യഃ । ആയന്തി യാന്തി നിപതന്തി തഥോത്പതന്തി ഭൂതശ്രിയഃ കണഘടാ ഇവ പാവകോത്ഥാഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ വിവിധ ലോകങ്ങളിൽ ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, അത്ഭുതകരമായ ജീവരൂപങ്ങൾ വരികയും പോകികയും വീഴികയും ഉദയിക്കുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതെ, ഒരു വലിയ അഗ്നിയിൽ നിന്ന് പടരുന്ന ചിന്മിണികൾപോലെ.
അഭിന്നൌ കര്മകര്താരൌ സമമ് ഏവ പരാത് പദാത് । സ്വയം പ്രകടതാം യാതൌ പുഷ്പാമോദൌ തരോര് ഇവ
ചെയ്യുന്നവനും ചെയ്യുന്നതും തമ്മിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; ഇരുവരും സമമായി പരമാത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. ഇവർ സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു, ഒരു വൃക്ഷത്തിലെ പൂവും സുഗന്ധവും പോലെ.
സര്വസങ്കല്പനാമുക്തേ ജീവാ ബ്രഹ്മണി നിര്മലേ । സ്ഫുരന്തി വിതതേ വ്യോമ്നി നീലിമ്ന ഇവ ചന്ദ്രകാഃ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ആശയങ്ങളും അവസാനിച്ചപ്പോൾ, ജീവികൾ വിശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ, വിശാലമായ നീലാകാശത്തിൽ ചന്ദ്രക്കിരണങ്ങൾ പോലെ, പരന്നുപൊങ്ങുന്നു.
അപ്രബുദ്ധജനാചാരോ യത്ര രാഘവ ദൃശ്യതേ । തത്ര ബ്രഹ്മണ ഉത്പന്നാ ജീവാ ഇത്യ് ഉക്തയസ് സ്ഥിതാഃ
രാഘവാ, ഉണരാത്തവരുടെ പെരുമാറ്റം എവിടെയാണുണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ 'ജീവികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധജനാചാരേ വക്തുമ് ഏവം ന ശോഭനമ് । യദ് ബ്രഹ്മണ ഇദം ജാതം ന ജാതം വേതി രാഘവ
ഉണർന്നവരുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ, രാഘവാ, 'ഇത് ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്' അല്ലെങ്കിൽ 'ജനിച്ചിട്ടില്ല' എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നത് യോജിച്ചതല്ല.
കാചിദ് വാ കലനാ യാവന് ന നീതാ രാഘവ പ്രഥാമ് । ഉപദേശ്യോപദേശശ്രീസ് താവല് ലോകേ ന ശോഭതേ
രാഘവ, മനസ്സിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ആശയം പോലും ഉണർന്നിട്ടില്ലാത്തിടത്തോളം, ഉപദേശവും ഉപദേശത്തിന്റെ മഹത്വവും ലോകത്തിൽ തെളിയുന്നില്ല.
അതോ ഭേദദശാം ദീനാമ് അങ്ഗീകൃത്യോപദിശ്യതേ । ബ്രഹ്മേദമ് ഏതേ ജീവാശ് ച വേതി വാചാമ് അയം ഭ്രമഃ
അതിനാൽ, ഭേദബോധത്തിൽ വിഷമിക്കുന്നവരുടെ നില അംഗീകരിച്ച്, 'ഇത് ബ്രഹ്മവും ഇവ ജീവികളും ആണു' എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു — ഇതാണ് വാക്കുകളുടെ ഭ്രമം.
ഇതി ദൃഷ്ട്യാ നിരാസങ്ഗാദ് ബ്രഹ്മണോ ജായതേ ജഗത് । തജ്ജം തദ് ഏവ തത്ത്വം തു ഗതം ദുരവബോധതഃ
ഇങ്ങനെ, അകലംപാലിക്കുന്നവന്റെ കാഴ്ചയിൽ നിന്നു ലോകം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിൽ നിന്നു ജനിച്ചതു അതുതന്നെയാണ്, എന്നാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമാണ്.
മേരുമന്ദരസങ്കാശാ ബഹവോ ജീവരാശയഃ । ഉത്പത്യോത്പത്യ സംലീനാസ് തസ്മിന്ന് ഏവ പരേ പദേ
മേരു, മന്ദരപർവതങ്ങൾ പോലുള്ള അനേകം ജീവജാതികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചു അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് ആ പരമാവസ്ഥയിൽ തന്നെയാണ്.
അനാദ്യന്താസ് സ്ഫുരന്ത്യ് അന്യേ ജായമാനാസ് സഹസ്രശഃ । നാനാകകുബ്നികുഞ്ജേഷു പാദപേഷ്വ് ഇവ പല്ലവാഃ
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാതെ, അനേകം ജീവികൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ, മരങ്ങളിലെ ഇലകൾ പോലെ, ആയിരക്കണക്കിന് ജനിച്ച് തെളിയുന്നു.
ജീവൌഘാശ് ചോദ്ഭവിഷ്യന്തി മധാവ് ഇവ നവാങ്കുരാഃ । തത്രൈവ ലയമ് ഏഷ്യന്തി ഗ്രീഷ്മേ മധുലതാ ഇവ
വസന്തകാലത്ത് പുതിയ കൊമ്പുകൾ പോലെ ജീവികളുടെ ഒഴുക്ക് ഉദയം ചെയ്യുന്നു, അവിടത്തുവെച്ചുതന്നെ, വേനലിൽ തേൻവള്ളി ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ, അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തിഷ്ഠന്ത്യ് അജസ്രം കാലേഷു ത ഏവാന്യേ ച ഭൂരിശഃ । ജായന്തേ ഽഥ പ്രലീയന്തേ പരസ്മിഞ് ജീവരാജയഃ
ചില ജീവികൾ കാലങ്ങളോളം നിലനിൽക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ അനേകം ജനിച്ച് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവികളുടെ ലോകങ്ങൾ മറ്റൊന്നിൽ ഉദിച്ച് ലയിക്കുന്നു.
പുഷ്പാമോദാവ് ഇവാഭിന്നൌ പുമാന് കര്മ ച രാഘവ । പരമേശാത് സമായാതൌ തത്രൈവ വിശതശ് ശനൈഃ
പൂവിനും സുഗന്ധത്തിനും വേർതിരിവില്ലാത്തതുപോലെ, രാഘവ, മനുഷ്യനും കര്മ്മവും പരമേശ്വരനിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, പിന്നെ അതിൽ തന്നെ ശാന്തമായി ലയിക്കുന്നു.
ഇത്ഥമ് ഏതേ ജഗത്യ് അസ്മിന് ദൈത്യോരഗനരാമരാഃ । ഉദ്ഭവന്യഗ്ഭവാഭാവൈഃ പ്രസ്ഫുരന്തി പുനഃ പുനഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകത്ത് അസുരന്മാരും പാമ്പുകളും മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം എന്നിവയിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചുചെല്ലുന്നു.
ഹേതുര് വിഹരണേ തേഷാമ് ആത്മവിസ്മരണാദ് ഋതേ । ന കശ്ചില് ലക്ഷ്യതേ സാധോ ജന്മാധ്വഫലദോ ഽപരഃ
സ്വയം മറക്കുന്നതിന് പുറമെ, അവരുടെ ഈ സഞ്ചാരത്തിന് മറ്റൊരു കാരണവും ഇല്ല; മഹാനുഭാവാ, ജന്മഫലത്തിന് മറ്റൊരു വഴി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
അവിസംവാദിതാര്ഥം സദ് യത് പ്രമാണികദൃഷ്ടിഭിഃ । വീതരാഗൈര് വിനിര്ണീതം തച് ഛാസ്ത്രമ് ഇതി കഥ്യതേ
സത്യവും, അർത്ഥത്തിൽ തെറ്റില്ലാത്തതും, പ്രമാണമുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും നിർണയിച്ചതും ശാസ്ത്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
മഹാസത്ത്വഗുണോപേതാ യേ ധീരാസ് സമദൃഷ്ടയഃ । യന്നിദേശാഃ ഫലോപേതാസ് സാധവസ് ത ഉദാഹൃതാഃ
മഹത്തായ ഗുണങ്ങളുള്ളവരും, സമദർശികളുമായ ധീരന്മാർ നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ ഫലപ്രദമായാൽ, അത്തരം സന്മാർഗ്ഗികൾ മഹാന്മാർ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
ഇയം തു ദൃഷ്ടിസ് സകലാ സിദ്ധയേ സര്വകര്മണാമ് । സാധുവൃത്തതയാ ശാസ്ത്രം സര്വദൈവാനുവര്തതേ
സമ്പൂർണ്ണമായ വിവേകം ഉണ്ടെങ്കിൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും വിജയകരമായി നടക്കും. നല്ലവരുടെ ജീവിതം അനുസരിച്ച് ശാസ്ത്രം എല്ലായ്പ്പോഴും പാലിക്കപ്പെടുന്നു.
സാധുസംവ്യവഹാരസ്ഥം ശാസ്ത്രം യോ നാനുവര്തതേ । ബഹിഷ്കുര്വന്തി തം സര്വേ സ ച ദുഃഖേ നിമജ്ജതി
നല്ലവരുടെ വഴി പിന്തുടരുമ്പോഴും ശാസ്ത്രം അനുസരിക്കാത്തവനെ എല്ലാവരും ഉപേക്ഷിക്കും; അവൻ തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങും.
ഇഹ ലോകേ ച വേദേ ച ശ്രുതിര് ഇത്ഥം സദാ പ്രഭോ । യഥാ കര്മ ച കര്താ ച പര്യായേണേഹ സങ്ഗതേ
ഈ ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും, പ്രഭോ, എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെ കേൾക്കാറുണ്ട്: പ്രവൃത്തിയും അതു ചെയ്യുന്നവനും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു നിലകൊള്ളുന്നു.
കര്മണാ ക്രിയതേ കര്താ കര്ത്രാ കര്മ പ്രമീയതേ । ബീജാങ്കുരവദ് ആമ്നായോ ലോകേ വേദോക്ത ഏഷ സഃ
പ്രവൃത്തിയാൽ ചെയ്യുന്നവൻ രൂപപ്പെടുന്നു; ചെയ്യുന്നവനാൽ പ്രവൃത്തി നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. വിത്തും മുളയും പോലെയാണ് ഈ വേദസമ്മതമായ ലോകരീതി.
കര്മണോ ജായതേ ജന്തുര് ബീജാദ് ഇവ നവാങ്കുരഃ । ജന്തോഃ പ്രജായതേ കര്മ പുനര് ബീജമ് ഇവാങ്കുരാത്
കർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ജീവി ജനിക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ വിത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ മുള പൊട്ടുന്നതുപോലെയും. ജീവിയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കർമ്മം ഉണ്ടാകുന്നു, മുളയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വിത്ത് ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
യയാ വാസനയാ കര്മ ദീയതേ ഭവപഞ്ജരേ । തദ്വാസനാനുരൂപേണ ഫലം സമനുഭൂയതേ
എന്ത് സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് ഈ ജീവിതത്തിന്റെ പഞ്ചരയിൽ കർമ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്, അതേ സ്വഭാവത്തിനനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഫലവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതേ കഥം നാമ ജന്മബീജേന കര്മണാ । വിനോത്പത്തിസ് ത്വയാ പ്രോക്താ ഭൂതാനാം ബ്രഹ്മണഃ പദാത്
ഇങ്ങനെ ഉള്ളപ്പോൾ, ജനനവും കർമ്മവും എന്ന വിത്തിൽ നിന്ന് ജീവികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് നീ എങ്ങനെ പറയുന്നു, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനേ?
പക്ഷേണാനേന ഭഗവന് ഭവതാ ജന്മകര്മണോഃ । തിരസ്കൃതാ ജഗജ്ജാതാപ്യ് അവിനാഭാവിതൈതയോഃ
ഈ വാദം കൊണ്ട്, ഭഗവനെ, നീ ജനനത്തെയും കർമ്മത്തെയും അവഗണിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ രണ്ടും വേർപെടാനാകാത്തതുകൊണ്ടാണ് ലോകം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
കര്മണ്യ് അകാരണേ ബ്രഹ്മഞ് ജന്മാദിഷു ഫലേഷു തു । കര്മണാം ഫലമ് അസ്തീതി ത്വയാ ലോകേ പ്രമാര്ജിതമ്
കർമ്മങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മത്തിൽ യാതൊരു കാരണവും ഇല്ല; ജനനം മുതലായ ഫലങ്ങളിൽ മാത്രം നീ ലോകത്തിൽ കർമ്മഫലം ഉണ്ടെന്നു സ്ഥാപിച്ചു.