പൂര്വം തു ജന്മലക്ഷ്യാഢ്യാ ജന്മലക്ഷ്യൈഃ പുരോ ഽപി ചേത് । സന്ദിഗ്ധമോക്ഷാ തദ് അസൌ പ്രോച്യതേ ഽത്യന്തതാമസീ
മുന്പത്തെ ലക്ഷക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും ലക്ഷക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കുമപ്പുറവും അങ്ങനെ തയ്യാറാകാതിരുന്നാൽ, മോക്ഷം സംശയാസ്പദമായവനെ അത്യന്തം താമസികനെന്ന് പറയുന്നു.
സര്വാ ഏതാസ് സമായാന്തി ബ്രഹ്മണോ ഭൂതജാതയഃ । കിഞ്ചിത്പ്രചലിതാ ഭോഗാത് പയോരാശേര് ഇവോര്മയഃ
ഈ സകല ജീവികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം ചെയ്യുന്നത്; ചിലർ ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് അല്പം മാത്രം ചലിച്ചവരാണ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള തിരകളെപ്പോലെ.
സര്വാ ഏതാ വിനിഷ്ക്രാന്താ ബ്രഹ്മണോ ജീവരാശയഃ । സ്വതേജസ്സ്പന്ദിതാ ഭോഗാദ് ദീപാദ് ഇവ മരീചയഃ
ഈ എല്ലാ ജീവസ്രോതസ്സുകളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് പുറത്ത് വരുന്നത്; അവയുടെ സ്വന്തം തേജസ്സിൽ സ്പന്ദിച്ച്, ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് വിട്ട്, വിളക്കിൽ നിന്നുള്ള കിരണങ്ങളെപ്പോലെ.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ഭൂതപങ്ക്തയഃ । സ്വമരീചിബലോദ്ധൂതാദ് അലാതാങ്ഗാത് കണാ ഇവ
സകല ജീവജാലങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം കാണുന്നത്, തീക്കൊണ്ടു തന്നെ ഉയരുന്ന ചിന്തകളാൽ ചുറ്റുമുള്ള കണങ്ങൾ പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാസ് തസ്മാദ് ബ്രഹ്മണോ ജീവജാതയഃ । മന്ദാരമഞ്ജരീരൂപാശ് ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ
സകല ജീവരാശികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പ്രകാശകിരണങ്ങൾ പോലെ, മന്ദാരപൂക്കളെപ്പോലെയുള്ള കൂട്ടങ്ങളായി.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ദൃശ്യദൃഷ്ടയഃ । യഥാ വിടപിനശ് ചിത്രാസ് തദ്രൂപാ വിടപശ്രിയഃ
സകല ദൃശ്യങ്ങളും ദർശനങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം കാണുന്നത്, ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ശോഭകൾ ആ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു പിറക്കുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ജീവശക്തയഃ । കടകാങ്ഗദകേയൂരയുക്തയഃ കനകാദ് ഇവ
സകല ജീവശക്തികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്ന കങ്കണങ്ങളും വളകളും അലങ്കാരങ്ങളും പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ രാമ ബ്രഹ്മണോ ജീവരാശയഃ । നിര്ഝരാദ് അമലോദ്ദ്യോതാത് പയസാമ് ഇവ ബിന്ദവഃ
രാമാ, എല്ലാ ജീവികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, ശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ള ഉറവിൽ നിന്നു വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
അജസ്യൈവാഖിലാ രാമ ഭൂതസന്തതികല്പനാ । ആകാശസ്യ ഘടസ്ഥാലീരന്ധ്രാകാശാദയോ യഥാ
രാമാ, എല്ലാ ജീവികളുടെ തുടർച്ചകളും, അവയെല്ലാം ജനനം ഇല്ലാത്തതിന്റെ ഭാവന മാത്രമാണ്, ഒരു കുപ്പിയിലോ പാത്രത്തിലോ കുഴിയിലോ ഉള്ള ശൂന്യങ്ങൾ എല്ലാം ആകാശത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ മാത്രമായത് പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ ലോകകലനാ ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । ശീകരാവര്തലഹരീബിന്ദവഃ പയസോ യഥാ
എല്ലാ ലോകങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, വെള്ളത്തിൽ നിന്നു തുള്ളികൾ, ചുഴികൾ, തരംഗങ്ങൾ, കൂന്തലുകൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ രാമ ബ്രഹ്മണോ ദൃശ്യദൃഷ്ടയഃ । മൃഗതൃഷ്ണാതരങ്ഗിണ്യോ യഥാ ഭാസ്കരതേജസഃ
രാമാ, കാണുന്നവയും കാണുന്ന അനുഭവങ്ങളും എല്ലാം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ നിന്ന് മൃഗതൃഷ്ണയുടെ തരംഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ദൃശ്യദൃശോ ദ്രഷ്ടുര് വ്യതിരിക്താ ന രൂപതഃ । ശീതരശ്മേര് ഇവ ജ്യോത്സ്നാ സ്വാലോകാ ഇവ തേജസഃ
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും അവയുടെ അനുഭവങ്ങളും ദൃക്താവിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വേറിട്ടതല്ല; ചന്ദ്രന്റെ തണുത്ത പ്രകാശം പോലെ അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല, അഗ്നിയുടെ പ്രകാശം അതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലാത്തതുപോലെ.
ഏവമ് ഏതാ ഹി ലോകാനാം ജാതയോ വിവിധാശ്രയാഃ । തസ്മാദ് ഏവ സമായാന്തി തസ്മിന്ന് ഏവ വിശന്തി ച
ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങളിലെ വിവിധ ജീവജാതികൾക്ക് പലതരം ആധാരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, അവ എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, പിന്നെയും അതിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്.
കാശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രാന്താജാതയശ് ചിരകാലികാഃ । കാശ്ചിത് കതിപയാതീതജന്മരൂപാ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ചില ജീവജാതികൾ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കാലം നിലനിൽക്കുന്നു; ചിലത് കുറച്ച് മുൻജന്മങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്.
ഇത്ഥം ജഗത്സു വിവിധേഷു വിചിത്രരൂപാസ് തസ്യേച്ഛയാ ഭഗവതോ വ്യവഹാരവത്യഃ । ആയന്തി യാന്തി നിപതന്തി തഥോത്പതന്തി ഭൂതശ്രിയഃ കണഘടാ ഇവ പാവകോത്ഥാഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ വിവിധ ലോകങ്ങളിൽ ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, അത്ഭുതകരമായ ജീവരൂപങ്ങൾ വരികയും പോകികയും വീഴികയും ഉദയിക്കുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതെ, ഒരു വലിയ അഗ്നിയിൽ നിന്ന് പടരുന്ന ചിന്മിണികൾപോലെ.
അഭിന്നൌ കര്മകര്താരൌ സമമ് ഏവ പരാത് പദാത് । സ്വയം പ്രകടതാം യാതൌ പുഷ്പാമോദൌ തരോര് ഇവ
ചെയ്യുന്നവനും ചെയ്യുന്നതും തമ്മിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; ഇരുവരും സമമായി പരമാത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. ഇവർ സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു, ഒരു വൃക്ഷത്തിലെ പൂവും സുഗന്ധവും പോലെ.
സര്വസങ്കല്പനാമുക്തേ ജീവാ ബ്രഹ്മണി നിര്മലേ । സ്ഫുരന്തി വിതതേ വ്യോമ്നി നീലിമ്ന ഇവ ചന്ദ്രകാഃ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ആശയങ്ങളും അവസാനിച്ചപ്പോൾ, ജീവികൾ വിശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ, വിശാലമായ നീലാകാശത്തിൽ ചന്ദ്രക്കിരണങ്ങൾ പോലെ, പരന്നുപൊങ്ങുന്നു.
അപ്രബുദ്ധജനാചാരോ യത്ര രാഘവ ദൃശ്യതേ । തത്ര ബ്രഹ്മണ ഉത്പന്നാ ജീവാ ഇത്യ് ഉക്തയസ് സ്ഥിതാഃ
രാഘവാ, ഉണരാത്തവരുടെ പെരുമാറ്റം എവിടെയാണുണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ 'ജീവികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധജനാചാരേ വക്തുമ് ഏവം ന ശോഭനമ് । യദ് ബ്രഹ്മണ ഇദം ജാതം ന ജാതം വേതി രാഘവ
ഉണർന്നവരുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ, രാഘവാ, 'ഇത് ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്' അല്ലെങ്കിൽ 'ജനിച്ചിട്ടില്ല' എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നത് യോജിച്ചതല്ല.
കാചിദ് വാ കലനാ യാവന് ന നീതാ രാഘവ പ്രഥാമ് । ഉപദേശ്യോപദേശശ്രീസ് താവല് ലോകേ ന ശോഭതേ
രാഘവ, മനസ്സിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ആശയം പോലും ഉണർന്നിട്ടില്ലാത്തിടത്തോളം, ഉപദേശവും ഉപദേശത്തിന്റെ മഹത്വവും ലോകത്തിൽ തെളിയുന്നില്ല.
അതോ ഭേദദശാം ദീനാമ് അങ്ഗീകൃത്യോപദിശ്യതേ । ബ്രഹ്മേദമ് ഏതേ ജീവാശ് ച വേതി വാചാമ് അയം ഭ്രമഃ
അതിനാൽ, ഭേദബോധത്തിൽ വിഷമിക്കുന്നവരുടെ നില അംഗീകരിച്ച്, 'ഇത് ബ്രഹ്മവും ഇവ ജീവികളും ആണു' എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു — ഇതാണ് വാക്കുകളുടെ ഭ്രമം.
ഇതി ദൃഷ്ട്യാ നിരാസങ്ഗാദ് ബ്രഹ്മണോ ജായതേ ജഗത് । തജ്ജം തദ് ഏവ തത്ത്വം തു ഗതം ദുരവബോധതഃ
ഇങ്ങനെ, അകലംപാലിക്കുന്നവന്റെ കാഴ്ചയിൽ നിന്നു ലോകം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിൽ നിന്നു ജനിച്ചതു അതുതന്നെയാണ്, എന്നാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമാണ്.
മേരുമന്ദരസങ്കാശാ ബഹവോ ജീവരാശയഃ । ഉത്പത്യോത്പത്യ സംലീനാസ് തസ്മിന്ന് ഏവ പരേ പദേ
മേരു, മന്ദരപർവതങ്ങൾ പോലുള്ള അനേകം ജീവജാതികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചു അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് ആ പരമാവസ്ഥയിൽ തന്നെയാണ്.
അനാദ്യന്താസ് സ്ഫുരന്ത്യ് അന്യേ ജായമാനാസ് സഹസ്രശഃ । നാനാകകുബ്നികുഞ്ജേഷു പാദപേഷ്വ് ഇവ പല്ലവാഃ
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാതെ, അനേകം ജീവികൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ, മരങ്ങളിലെ ഇലകൾ പോലെ, ആയിരക്കണക്കിന് ജനിച്ച് തെളിയുന്നു.
ജീവൌഘാശ് ചോദ്ഭവിഷ്യന്തി മധാവ് ഇവ നവാങ്കുരാഃ । തത്രൈവ ലയമ് ഏഷ്യന്തി ഗ്രീഷ്മേ മധുലതാ ഇവ
വസന്തകാലത്ത് പുതിയ കൊമ്പുകൾ പോലെ ജീവികളുടെ ഒഴുക്ക് ഉദയം ചെയ്യുന്നു, അവിടത്തുവെച്ചുതന്നെ, വേനലിൽ തേൻവള്ളി ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ, അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തിഷ്ഠന്ത്യ് അജസ്രം കാലേഷു ത ഏവാന്യേ ച ഭൂരിശഃ । ജായന്തേ ഽഥ പ്രലീയന്തേ പരസ്മിഞ് ജീവരാജയഃ
ചില ജീവികൾ കാലങ്ങളോളം നിലനിൽക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ അനേകം ജനിച്ച് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവികളുടെ ലോകങ്ങൾ മറ്റൊന്നിൽ ഉദിച്ച് ലയിക്കുന്നു.
പുഷ്പാമോദാവ് ഇവാഭിന്നൌ പുമാന് കര്മ ച രാഘവ । പരമേശാത് സമായാതൌ തത്രൈവ വിശതശ് ശനൈഃ
പൂവിനും സുഗന്ധത്തിനും വേർതിരിവില്ലാത്തതുപോലെ, രാഘവ, മനുഷ്യനും കര്മ്മവും പരമേശ്വരനിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, പിന്നെ അതിൽ തന്നെ ശാന്തമായി ലയിക്കുന്നു.
ഇത്ഥമ് ഏതേ ജഗത്യ് അസ്മിന് ദൈത്യോരഗനരാമരാഃ । ഉദ്ഭവന്യഗ്ഭവാഭാവൈഃ പ്രസ്ഫുരന്തി പുനഃ പുനഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകത്ത് അസുരന്മാരും പാമ്പുകളും മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം എന്നിവയിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിച്ചുചെല്ലുന്നു.
ഹേതുര് വിഹരണേ തേഷാമ് ആത്മവിസ്മരണാദ് ഋതേ । ന കശ്ചില് ലക്ഷ്യതേ സാധോ ജന്മാധ്വഫലദോ ഽപരഃ
സ്വയം മറക്കുന്നതിന് പുറമെ, അവരുടെ ഈ സഞ്ചാരത്തിന് മറ്റൊരു കാരണവും ഇല്ല; മഹാനുഭാവാ, ജന്മഫലത്തിന് മറ്റൊരു വഴി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
അവിസംവാദിതാര്ഥം സദ് യത് പ്രമാണികദൃഷ്ടിഭിഃ । വീതരാഗൈര് വിനിര്ണീതം തച് ഛാസ്ത്രമ് ഇതി കഥ്യതേ
സത്യവും, അർത്ഥത്തിൽ തെറ്റില്ലാത്തതും, പ്രമാണമുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും നിർണയിച്ചതും ശാസ്ത്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.