അനദ്യതനജന്മാത്തമതിസ് താദൃശകാരണാ । യോത്പത്തിര് മധ്യമാ പുംസോ രാമ ദ്വിത്രിഭവാന്തരാ
രാമാ, അത്തരം മന്ദബുദ്ധി ഇപ്പോഴത്തെ ജന്മത്തിൽ നിന്നല്ല, മുമ്പത്തെ ജന്മങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്; രണ്ടോ മൂന്നോ ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം ലഭിക്കുന്ന ജന്മം നടുവിലത്തേതാണ്.
തദ്വത്കാര്യാനുഗാ ലോകേ രാജസീ രാജസത്തമ । അവിപ്രകൃഷ്ടജന്മാധ്വാ സോച്യതേ കൃതബുദ്ധിഭിഃ
അതിനുപോലെ തന്നെ, രാജാവേ, ലോകത്തിൽ പ്രവൃത്തികളെ പിന്തുടരുന്ന രാജസസ്വഭാവം, ഉന്നത ജന്മം അത്ര ദൂരമല്ലാത്തതും, വിവേകമുള്ളവർ അങ്ങനെ തന്നെ വിവരിക്കുന്നു.
സാ ഹി തജ്ജന്മമാത്രേണ മോക്ഷയോഗ്യാ മുമുക്ഷുഭിഃ । താദൃക്കാര്യാനുമാനേന പ്രോക്താ രാജസസാത്ത്വികീ
അത് അത്തരമൊരു ജന്മം കൊണ്ടു തന്നെ മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യയാണെന്ന് മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ കരുതുന്നു; അത്തരത്തിലുള്ള പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്നുള്ള അനുമാനത്തിൽ അവളെ രാജസസാത്വികി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സൈവ ചേദ് ഇതരൈര് അല്പൈര് ജന്മഭിര് മോക്ഷഭാഗിനീ । തത് താദൃശീ ഹി സാ തജ്ജ്ഞൈഃ പ്രോക്താ രാജസരാജസീ
അവൾക്ക് കുറച്ച് മാത്രം മറ്റു ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം മോക്ഷം ലഭിച്ചാൽ, അത്തരം ഒരാളെ ജ്ഞാനികൾ രാജസരാജസി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സൈവ ജന്മശതൈര് മോക്ഷഭാഗിനീ ചേച് ചിരൈഷിണീ । തദ് ഉക്താ താദൃഗാരമ്ഭാ സദ്ഭീ രാജസതാമസീ
അവൾക്ക് നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം, ദീർഘകാലം മോക്ഷം അന്വേഷിച്ചാണ് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നത് എങ്കിൽ, അത്തരം ആരംഭം ഉള്ളവളെ സദ്പുരുഷന്മാർ രാജസതാമസി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സൈവ സന്ദിഗ്ധമോക്ഷാ ചേത് സഹസ്രൈര് അപി ജന്മനാമ് । തദ് ഉക്താ താദൃഗാരമ്ഭാ രാജസാത്യന്തതാമസീ
അവൾ സംശയത്തോടെ മോക്ഷം നേടുന്നുവെങ്കിൽ, ആയിരം ജന്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും, അത്തരം ഒരാളെ രാജസത്തും അത്യന്തം താമസത്തുമുള്ളവളെന്നു പറയുന്നു.
ഭുക്തജന്മസഹസ്രാ തു യോത്പത്തിര് ബ്രഹ്മണോ നൃണാമ് । ചിരമോക്ഷാ ഹി കഥിതാ താമസീ സാ മഹര്ഷിഭിഃ
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ അനുഭവിച്ചശേഷം, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഉത്ഭവം മനുഷ്യരിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അത്തരം ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞുള്ള മോക്ഷം മഹർഷിമാർ താമസിയായെന്നു വിവരിക്കുന്നു.
തജ്ജന്മനൈവ മോക്ഷസ്യ ഭാഗിനീ ചേത് തദ് ഉച്യതേ । തജ്ജ്ഞൈസ് താമസസത്ത്വേതി താദൃഗാരമ്ഭശംസിനീ
അവളുടെ ആ ജന്മത്തിൽ തന്നെ മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യയാവുകയാണെങ്കിൽ, അത്തരം ആരംഭം സൂചിപ്പിച്ച് ജ്ഞാനികൾ അവളെ താമസസത്ത്വമെന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ഭാവൈഃ കതിപയൈര് മോക്ഷഭാഗിനീ ചേത് തദ് ഉച്യതേ । തമോരാജസരൂപേതി താദൃശൈര് ഗുണവൃത്തിഭിഃ
കുറച്ച് സ്വഭാവങ്ങൾകൊണ്ട് അവൾ മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യയാകുന്നുവെങ്കിൽ, അത്തരം ഗുണങ്ങളാൽ അവളെ താമസരാജസസ്വഭാവമെന്ന് പറയുന്നു.
പൂര്വം ജന്മസഹസ്രാഢ്യാ പുരോ ജന്മശതൈര് അപി । മോക്ഷയോഗ്യാ തതഃ പ്രോക്താ തജ്ജ്ഞൈസ് താമസതാമസീ
മുന്പത്തെ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും മോക്ഷത്തിന് അനുയോജ്യനായവനായി തയ്യാറായവനെ ജ്ഞാനികൾ മോക്ഷയോഗ്യനെന്ന് പറയുന്നു. അത്തരം ആളുകൾക്ക് താമസികതയോ അതിലധികം താമസികതയോ ഇല്ല.
പൂര്വം തു ജന്മലക്ഷ്യാഢ്യാ ജന്മലക്ഷ്യൈഃ പുരോ ഽപി ചേത് । സന്ദിഗ്ധമോക്ഷാ തദ് അസൌ പ്രോച്യതേ ഽത്യന്തതാമസീ
മുന്പത്തെ ലക്ഷക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും ലക്ഷക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കുമപ്പുറവും അങ്ങനെ തയ്യാറാകാതിരുന്നാൽ, മോക്ഷം സംശയാസ്പദമായവനെ അത്യന്തം താമസികനെന്ന് പറയുന്നു.
സര്വാ ഏതാസ് സമായാന്തി ബ്രഹ്മണോ ഭൂതജാതയഃ । കിഞ്ചിത്പ്രചലിതാ ഭോഗാത് പയോരാശേര് ഇവോര്മയഃ
ഈ സകല ജീവികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം ചെയ്യുന്നത്; ചിലർ ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് അല്പം മാത്രം ചലിച്ചവരാണ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള തിരകളെപ്പോലെ.
സര്വാ ഏതാ വിനിഷ്ക്രാന്താ ബ്രഹ്മണോ ജീവരാശയഃ । സ്വതേജസ്സ്പന്ദിതാ ഭോഗാദ് ദീപാദ് ഇവ മരീചയഃ
ഈ എല്ലാ ജീവസ്രോതസ്സുകളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് പുറത്ത് വരുന്നത്; അവയുടെ സ്വന്തം തേജസ്സിൽ സ്പന്ദിച്ച്, ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് വിട്ട്, വിളക്കിൽ നിന്നുള്ള കിരണങ്ങളെപ്പോലെ.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ഭൂതപങ്ക്തയഃ । സ്വമരീചിബലോദ്ധൂതാദ് അലാതാങ്ഗാത് കണാ ഇവ
സകല ജീവജാലങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം കാണുന്നത്, തീക്കൊണ്ടു തന്നെ ഉയരുന്ന ചിന്തകളാൽ ചുറ്റുമുള്ള കണങ്ങൾ പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാസ് തസ്മാദ് ബ്രഹ്മണോ ജീവജാതയഃ । മന്ദാരമഞ്ജരീരൂപാശ് ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ
സകല ജീവരാശികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പ്രകാശകിരണങ്ങൾ പോലെ, മന്ദാരപൂക്കളെപ്പോലെയുള്ള കൂട്ടങ്ങളായി.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ദൃശ്യദൃഷ്ടയഃ । യഥാ വിടപിനശ് ചിത്രാസ് തദ്രൂപാ വിടപശ്രിയഃ
സകല ദൃശ്യങ്ങളും ദർശനങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം കാണുന്നത്, ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ശോഭകൾ ആ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു പിറക്കുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ഏവ സമുത്പന്നാ ബ്രഹ്മണോ ജീവശക്തയഃ । കടകാങ്ഗദകേയൂരയുക്തയഃ കനകാദ് ഇവ
സകല ജീവശക്തികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്ന കങ്കണങ്ങളും വളകളും അലങ്കാരങ്ങളും പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ രാമ ബ്രഹ്മണോ ജീവരാശയഃ । നിര്ഝരാദ് അമലോദ്ദ്യോതാത് പയസാമ് ഇവ ബിന്ദവഃ
രാമാ, എല്ലാ ജീവികളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, ശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ള ഉറവിൽ നിന്നു വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
അജസ്യൈവാഖിലാ രാമ ഭൂതസന്തതികല്പനാ । ആകാശസ്യ ഘടസ്ഥാലീരന്ധ്രാകാശാദയോ യഥാ
രാമാ, എല്ലാ ജീവികളുടെ തുടർച്ചകളും, അവയെല്ലാം ജനനം ഇല്ലാത്തതിന്റെ ഭാവന മാത്രമാണ്, ഒരു കുപ്പിയിലോ പാത്രത്തിലോ കുഴിയിലോ ഉള്ള ശൂന്യങ്ങൾ എല്ലാം ആകാശത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ മാത്രമായത് പോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ ലോകകലനാ ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । ശീകരാവര്തലഹരീബിന്ദവഃ പയസോ യഥാ
എല്ലാ ലോകങ്ങളും ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, വെള്ളത്തിൽ നിന്നു തുള്ളികൾ, ചുഴികൾ, തരംഗങ്ങൾ, കൂന്തലുകൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ഏവോത്ഥിതാ രാമ ബ്രഹ്മണോ ദൃശ്യദൃഷ്ടയഃ । മൃഗതൃഷ്ണാതരങ്ഗിണ്യോ യഥാ ഭാസ്കരതേജസഃ
രാമാ, കാണുന്നവയും കാണുന്ന അനുഭവങ്ങളും എല്ലാം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ നിന്ന് മൃഗതൃഷ്ണയുടെ തരംഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ദൃശ്യദൃശോ ദ്രഷ്ടുര് വ്യതിരിക്താ ന രൂപതഃ । ശീതരശ്മേര് ഇവ ജ്യോത്സ്നാ സ്വാലോകാ ഇവ തേജസഃ
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും അവയുടെ അനുഭവങ്ങളും ദൃക്താവിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വേറിട്ടതല്ല; ചന്ദ്രന്റെ തണുത്ത പ്രകാശം പോലെ അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല, അഗ്നിയുടെ പ്രകാശം അതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലാത്തതുപോലെ.
ഏവമ് ഏതാ ഹി ലോകാനാം ജാതയോ വിവിധാശ്രയാഃ । തസ്മാദ് ഏവ സമായാന്തി തസ്മിന്ന് ഏവ വിശന്തി ച
ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങളിലെ വിവിധ ജീവജാതികൾക്ക് പലതരം ആധാരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, അവ എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, പിന്നെയും അതിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്.
കാശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രാന്താജാതയശ് ചിരകാലികാഃ । കാശ്ചിത് കതിപയാതീതജന്മരൂപാ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ചില ജീവജാതികൾ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കാലം നിലനിൽക്കുന്നു; ചിലത് കുറച്ച് മുൻജന്മങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്.
ഇത്ഥം ജഗത്സു വിവിധേഷു വിചിത്രരൂപാസ് തസ്യേച്ഛയാ ഭഗവതോ വ്യവഹാരവത്യഃ । ആയന്തി യാന്തി നിപതന്തി തഥോത്പതന്തി ഭൂതശ്രിയഃ കണഘടാ ഇവ പാവകോത്ഥാഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ വിവിധ ലോകങ്ങളിൽ ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, അത്ഭുതകരമായ ജീവരൂപങ്ങൾ വരികയും പോകികയും വീഴികയും ഉദയിക്കുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതെ, ഒരു വലിയ അഗ്നിയിൽ നിന്ന് പടരുന്ന ചിന്മിണികൾപോലെ.
അഭിന്നൌ കര്മകര്താരൌ സമമ് ഏവ പരാത് പദാത് । സ്വയം പ്രകടതാം യാതൌ പുഷ്പാമോദൌ തരോര് ഇവ
ചെയ്യുന്നവനും ചെയ്യുന്നതും തമ്മിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; ഇരുവരും സമമായി പരമാത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. ഇവർ സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു, ഒരു വൃക്ഷത്തിലെ പൂവും സുഗന്ധവും പോലെ.
സര്വസങ്കല്പനാമുക്തേ ജീവാ ബ്രഹ്മണി നിര്മലേ । സ്ഫുരന്തി വിതതേ വ്യോമ്നി നീലിമ്ന ഇവ ചന്ദ്രകാഃ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ആശയങ്ങളും അവസാനിച്ചപ്പോൾ, ജീവികൾ വിശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ, വിശാലമായ നീലാകാശത്തിൽ ചന്ദ്രക്കിരണങ്ങൾ പോലെ, പരന്നുപൊങ്ങുന്നു.
അപ്രബുദ്ധജനാചാരോ യത്ര രാഘവ ദൃശ്യതേ । തത്ര ബ്രഹ്മണ ഉത്പന്നാ ജീവാ ഇത്യ് ഉക്തയസ് സ്ഥിതാഃ
രാഘവാ, ഉണരാത്തവരുടെ പെരുമാറ്റം എവിടെയാണുണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ 'ജീവികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.
സമ്പ്രബുദ്ധജനാചാരേ വക്തുമ് ഏവം ന ശോഭനമ് । യദ് ബ്രഹ്മണ ഇദം ജാതം ന ജാതം വേതി രാഘവ
ഉണർന്നവരുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ, രാഘവാ, 'ഇത് ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്' അല്ലെങ്കിൽ 'ജനിച്ചിട്ടില്ല' എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നത് യോജിച്ചതല്ല.
കാചിദ് വാ കലനാ യാവന് ന നീതാ രാഘവ പ്രഥാമ് । ഉപദേശ്യോപദേശശ്രീസ് താവല് ലോകേ ന ശോഭതേ
രാഘവ, മനസ്സിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ആശയം പോലും ഉണർന്നിട്ടില്ലാത്തിടത്തോളം, ഉപദേശവും ഉപദേശത്തിന്റെ മഹത്വവും ലോകത്തിൽ തെളിയുന്നില്ല.