ആധയോ വ്യാധയശ് ചൈവ ശാപാഃ പാപദൃശസ് തഥാ । ന ഖണ്ഡയന്തി താന് പദ്മപത്ത്രാഘാതാശ് ശിലാമ് ഇവ
വ്യാധികളും ദുഃഖങ്ങളും ശാപങ്ങളും ദുഷ്ടദർശനവും ഇവരെ ഒന്നും ബാധിക്കില്ല; പദ്മപ്പത്രം കൊണ്ടുള്ള അടികൾ കല്ലിനെ തകർക്കാത്തതുപോലെ.
യേ വാപി ഖണ്ഡിതാഃ കേചിച് ഛാപാദ്യൈര് ആധിസായകൈഃ । സ്വവിവേകാക്ഷമം തേഷാം മനോ മന്യേ ഽപ്യ് അപൌരുഷമ്
ശാപം പോലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ കൊണ്ട് ചിലർ ദുർബലരാകുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അവരുടെ മനസ്സ് വിവേകശൂന്യവും ശക്തിയില്ലാത്തതുമാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ന കദാചന സംസാരേ സാവധാനമനാ മനാക് । സ്വപ്നേ ഽപി കശ്ചിദ് അസ്ത്യ് ഏവ ദോഷജാലൈഃ ഖലീകൃതഃ
ശ്രദ്ധയോടെ നില്ക്കുന്ന മനസ്സ് ഒരിക്കലും, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും, ദോഷങ്ങളുടെ ചുരുളുകളിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല.
മനസൈവ മനസ് തസ്മാത് പൌരുഷേണ പുമാന് ഇഹ । സ്വകമ് ഏവ സ്വകേനൈവ യോജയേത് പാവനേ പഥി
അതിനാല് മനുഷ്യന് തന്റെ മനസ്സിനെ തന്നെ, സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലൂടെ, ശുദ്ധമായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണം.
പ്രതിഭാതം യദ് ഏവാസ്യ തഥാരൂപം ഭവത്യ് അലമ് । ക്ഷണാദ് ഏവ മനഃ പീനം ബാലവേതാലവന് മുനേ
ഏതൊക്കെ മനസ്സില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതാണ് അവന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യം; ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് തന്നെ മനസ്സ് നിറഞ്ഞുപോകുന്നു, ബാലഭൂതങ്ങളുടെ കാടുപോലെ, മഹർഷേ.
പ്രതിഭാസസ്യാനുപദം പ്രാക്തനീം സ്ഥിതിമ് ഉജ്ഝതി । കുലാലകര്മാനുപദം ഘടോ മൃത്പിണ്ഡതാമ് ഇവ
മനസ്സിന് മുന്നില് എന്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതനുസരിച്ച് അതു പഴയ നില വിട്ട് പോവുന്നു; ഒരു കുഭാരന് ചക്രത്തില് ചവിട്ടുന്ന മണ്ണ്, പാത്രം ആകുന്നതുപോലെ.
പ്രതിഭാതാര്ഥതാമ് ഏതി ക്ഷണാദ് ഏവ മനോ മുനേ । സ്പന്ദമാത്രാത്മകം വാരി യഥാ തുങ്ഗതരങ്ഗതാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സിന് മുന്നില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതു പോലെ അതു ഉടന് തന്നെ അതിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; ജലം ചെറിയ അലയായിരുന്നത് വലിയ തിരയാകുന്നതുപോലെ.
അനുസന്ധാനമാത്രേണ സൂര്യബിമ്ബേ ഽപി യാമിനീമ് । മനഃ പശ്യത്യ് അശുദ്ധാക്ഷശ് ചന്ദ്രബിമ്ബേ ദ്വിതാമ് ഇവ
ചിന്തയുടെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സ് സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിലും രാത്രിയെ കാണുന്നു. അശുദ്ധമായ കണ്ണുകൾ ചന്ദ്രനിൽ ഇരട്ടചിത്രം കാണുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
യത് പശ്യതി തദ് ഏവാശു ഫലീഭൂതമ് ഇദം മനഃ । സഹ ഹര്ഷവിഷാദാഭ്യാം ഭുങ്ക്തേ തസ്മാത് തദ് ഏവ സത്
മനസ്സ് എന്ത് കാണുന്നുവോ അതുതന്നെ അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമായി വേഗത്തിൽ മാറുന്നു; സന്തോഷവും ദുഃഖവും കൂടെ, അതു തന്നെയാണ് മനസ്സ് അനുഭവിക്കുന്നത്.
പ്രതിഭാനുപദം ചൈതച് ചന്ദ്രേ ഽപ്യ് അഗ്നിശിഖാശതമ് । ദൃഷ്ട്വാ ദാഹമ് അവാപ്നോതി ദഗ്ധം ച പരിതപ്യതേ
ഇതുപോലെ, ചന്ദ്രനിൽ നൂറുകണക്കിന് അഗ്നിശിഖകൾ മനസ്സ് കാണുമ്പോൾ, അതിന് കത്തുന്നുവെന്നു തോന്നുന്നു, ദഹിച്ചുപോകുന്നതുപോലെയും വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.
പ്രതിഭാനുപദം ചേതഃ ക്ഷാരേ ഽപി ഹി രസായനമ് । ദൃഷ്ട്വാ പീത്വാ പരാം തൃപ്തിം യാതി വല്ഗതി ദൃപ്യതി
അതിനുപോലെ തന്നെ, ഉപ്പുനീരിലും അമൃതം കാണുമ്പോൾ, അതു കാണുകയും കുടിക്കുകയും ചെയ്താൽ മനസ്സ് അത്യന്തം തൃപ്തി അനുഭവിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ഉല്ലസിക്കുന്നു.
പ്രതിഭാനുപദം ചേതോ വ്യോമന്യ് അപി മഹാവനമ് । ദൃഷ്ട്വാ ലുനാതി ലൂത്വാ ച പുനര് ആരോപയത്യ് അലമ്
അങ്ങനെ മനസ്സ് ആകാശത്തിൽ വലിയ കാടുണ്ടെന്ന് കാണുമ്പോൾ, അതിനെ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ വെട്ടുകയും ചുരണ്ടുകയും പിന്നെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥിതിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇത്ഥം യദ് ഏവ പരികല്പയതീന്ദ്രജാലം ക്ഷിപ്രം തദ് ഏവ പരിപശ്യതി താത ചേതഃ । നാസജ് ജഗന് ന ച സദ് ഇത്യ് അവഗമ്യ നൂനമ് ഏനാം ദൃശം വിവിധഭേദവതീം ജഹീഹി
ഇങ്ങനെ മനസ്സ് എന്ത് മായാജാലം ചിന്തിച്ചാലും, അതേ അതിവേഗത്തിൽ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു, പ്രിയനേ. ഈ ലോകം അസത്യമോ സത്യമോ അല്ലെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഇതിലെ പലവിധ ഭേദങ്ങളുള്ള ഈ ദൃഷ്ടി ഉപേക്ഷിക്കണം.
തസ്മാത് സര്വപദാര്ഥാനാം ത്രൈലോക്യോദരവര്തിനാമ് । ഉത്പത്തിര് ബ്രഹ്മണോ രാമ തരങ്ഗാനാമ് ഇവാര്ണവാത്
അതിനാൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും ഉത്ഭവം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു തിരകൾ ഉയരുന്നതുപോലെ.
കാശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രാഢ്യാഃ പതന്തി വനപര്ണവത് । കര്മവാത്യാ പരിഭ്രാന്താ ലുഠന്തി ഗിരികുക്ഷിഷു
ചിലർ ആയിരം ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷവും, കർമ്മത്തിന്റെ കാറ്റിൽ ചുറ്റി കാട്ടിലേക്കുള്ള ഇലപോലെ വീണു, പർവതങ്ങളിലെ കുഴികളിൽ ഉരുണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അപ്രമേയഭവാഃ കാശ്ചിത് സന്തതാജ്ഞാനമോഹിതാഃ । ചിരജാതാ ഭ്രമന്തീഹ ബഹുകല്പശതാന്യ് അപി
ചില ജീവികൾ അളക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്വഭാവമുള്ളവരാണ്; അവരെ അജ്ഞാനം തുടർച്ചയായി മയക്കുന്നു. അവർ വളരെ പഴയ കാലത്ത് ജനിച്ചവരും, അനേകം ശതാബ്ദങ്ങൾക്കാലം ഇവിടെ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നവരുമാണ്.
കാശ്ചിത് കതിപയാതീതമനോരമഭവാന്തരാഃ । വിഹരന്തി ജഗത്യ് അസ്മിഞ് ശുഭകര്മപരായണാഃ
ചിലർ കുറച്ച് മനോഹരമായ ജന്മങ്ങൾ മാത്രം അനുഭവിച്ച്, ഈ ലോകത്ത് നല്ല പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ട് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു.
കാശ്ചിദ് വിജ്ഞാതവിജ്ഞാനാഃ പരമ് ഏവ പദം ഗതാഃ । വാതോദ്ധൂതാഃ പയോമധ്യം സാമുദ്രാ ഇവ ബിന്ദവഃ
ചിലർ സത്യമായ അറിവ് നേടുകയും, പരമാവധി നിലയിലേക്ക് എത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അവർ കടൽക്കുള്ളിൽ കാറ്റ് തള്ളിയുള്ള ജലബിന്ദുക്കളെപ്പോലെയാണ്.
ഉത്പത്തിസ് സര്വബീജാനാമ് ഇതി ഹി ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । ആവിര്ഭാവതിരോഭാവഭങ്ഗുരാ ഭവരാഗിണീ
എല്ലാ വിത്തുകളുടെ ഉത്ഭവവും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ്; ഈ ലോകബന്ധം പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവും ആവുന്ന, സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും താൽക്കാലികവുമാണ്.
വാസനാ വിഷവൈഷമ്യവൈധുര്യജ്വരധാരിണീ । അനന്തസങ്കടാനര്ഥകാര്യസങ്കരകാരിണീ
വാസന എന്നത് അസമത്വവും വിഷംപോലുള്ള ചൂടും നിറഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അനന്തമായ കഷ്ടങ്ങളും ആശയക്കുഴപ്പവും ദോഷകരമായ പ്രവൃത്തികളുടെ കലക്കവും ഉണ്ടാകുന്നു.
നാനാദിഗ്ദേശകാലാന്തശൈലകന്ദരചാരിണീ । രചിതോത്തമവൈചിത്ര്യാ വിഹിതാവര്തസമ്ഭ്രമാ
അത് പല ദിക്കുകളിലും സ്ഥലങ്ങളിലും കാലങ്ങളിലും മലകുഹരങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ അതുല്യമായ വൈവിധ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ആശയക്കുഴപ്പത്തിന്റെ ചക്രങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഏഷാ ജഗജ്ജങ്ഗലജീര്ണവല്ലീ സമ്യക്സമാലോകകുഠാരകൃത്താ । വിലീനവിക്ഷുബ്ധമനശ്ശരീരാ ഭൂയോ ന സംരോഹതി രാമഭദ്ര
രാമഭദ്രാ, ഈ ലോകജീവിതം കാട്ടുപോലും പഴയതും ആയ വള്ളിപോലാണ്. സമ്പൂർണ്ണമായ വ്യക്തതയുള്ള ബുദ്ധിയുടെ കുരിശാൽ അതിനെ മുറിച്ചാൽ, മനസ്സും ശരീരവും ലയിച്ചുപോയാൽ, അത് വീണ്ടും വളരുകയില്ല.
ഉത്തമാധമമധ്യാനാം പദാര്ഥാനാമ് ഇതസ് തതഃ । ഉത്പത്തീനാം വിഭാഗോ ഽയം ശൃണു വക്ഷ്യാമി രാഘവ
രാഘവാ, ഉത്തമം, മധ്യം, അധമം എന്നിങ്ങനെ വിവിധതരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കളുടെ ഉദ്ഭവത്തിൽ ഉള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ.
ഇത്ഥമ്പ്രഥമതോത്പന്നോ യോ ഽസ്മിന്ന് ഏവ ഹി ജന്മനി । ബ്രഹ്മണസ് സാത്ത്വികീ തസ്യ പ്രഥമോത്പത്തിര് ഇഷ്യതേ
ഇങ്ങനെ, ഈ ജന്മത്തിൽ ആദ്യം ഉദിച്ചുവരുന്നത് അതിനുള്ളിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശുദ്ധമായ സാത്വികമായ ഉദ്ഭവം എന്നാണ് കരുതുന്നത്.
ഇദമ്പ്രഥമതാനാമ്നീ ശുഭാഭ്യാസസമുദ്ഭവാ । ശുഭലോകാശ്രയാ സാ ച ശുഭകാര്യാനുബന്ധിനീ
ഈ ആദ്യം ഉദയമെന്നത് നല്ല പ്രവൃത്തികളുടെ അഭ്യാസത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, നല്ല ലോകങ്ങളിൽ അടിയുറച്ചതും, നല്ല പ്രവർത്തികളുമായി ബന്ധമുള്ളതുമാണ്.
സാ ചേദ് വിചിത്രസംസാരവാസനാവ്യവഹാരിണീ । ഭാവൈഃ കതിപയൈര് മോക്ഷമ് ഈയുഷീ ഗുണപീവരീ
അത് വിവിധ ലോകവാസനകളുമായി ഇടപഴകുമ്പോഴും, കുറച്ച് ഉത്തമഭാവങ്ങളാൽ മോക്ഷം നേടുകയാണെങ്കിൽ, അതിന് ധാരാളം ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.
താദൃക്ഫലപ്രദാനൈകകാര്യാകാര്യാനുമാനദാ । തേന രാജസസത്ത്വേതി പ്രോച്യതേ സാ കൃതാത്മഭിഃ
ഇങ്ങനെ ഫലങ്ങൾ നൽകുകയും, പ്രവർത്തികളിൽ നിന്നു മനസ്സിലാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതിനെ, ജ്ഞാനികൾ രാജസസാത്വം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
അഥ ചേച് ചിത്രസംസാരവാസനാവ്യവഹാരിണീ । അത്യന്തകലുഷാ ജന്മസഹസ്രൈര് ജ്ഞാനഭാഗിനീ
അല്ലെങ്കിൽ, മനസ്സിൽ പലവിധ ലോകവാസനകളും നിറഞ്ഞു, അതീവ അശുദ്ധമായിരിക്കുകയും, ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം മാത്രമേ ജ്ഞാനം ലഭിക്കുകയുള്ളൂവെങ്കിൽ,
താദൃക്ഫലപ്രദാനൈകധര്മാധര്മാനുമാനദാ । അസാവ് അധമസത്ത്വേതി പ്രോച്യതേ സാ കൃതാത്മഭിഃ
അത്തരം ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന, പാപഫലങ്ങൾ കൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കാവുന്ന അവസ്ഥയെ, ജ്ഞാനികൾ 'അധമസത്ത്വം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
സൈവ സങ്ഖ്യാതിഗാനന്തജന്മവൃന്ദാദ് അനന്തരമ് । സന്ദിഗ്ധമോക്ഷാ യദി തത് പ്രോച്യതേ ഽത്യന്തതാമസീ
അങ്ങനെയുള്ള അനേകം ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷവും മോക്ഷം സംശയാസ്പദമായിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, അതിനെ 'മൂല്യരഹിതമായ താമസികം' എന്നു പറയുന്നു.