യഥാ യഥാസൌ യതതേ മനോദേഹോ ഹി ദേഹിനാമ് । തഥാ തഥാസൌ ഭവതി സ്വനിശ്ചയഫലൈകഭാക്
മനസ്സിന് എത്രമാത്രം ശ്രമം ഉണ്ടോ, അത്രത്തോളം അതിന് സ്വന്തം തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
സഫലോ മാംസദേഹസ്യ ന കശ്ചിത് പൌരുഷക്രമഃ । മനോദേഹസ്യ സഫലം സര്വമ് ഏവ സ്വചേഷ്ടിതമ്
മാംസദേഹത്തിന്റെ ശ്രമങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥ ഫലം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എല്ലാം ഫലപ്രദമാണ്.
പവിത്രമ് അനുസന്ധാനം ചേതസാ യസ് സ്മരന് സ്ഥിതഃ । നിഷ്ഫലാസ് തത്ര ശാപാദ്യാശ് ശിലായാമ് ഇവ സായകാഃ
ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ ഓർമ്മയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനോട് ശാപങ്ങളോ മറ്റേതെങ്കിലും ദോഷങ്ങളോ ഫലിക്കില്ല; കല്ലിൽ അമ്പ് വീഴുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ അവസ്ഥ.
പതത്വ് അമ്ഭസി വഹ്നൌ വാ കര്ദമേ വാ കലേവരമ് । മനോ യദ് അനുസന്ധത്തേ തദ് ഏവാപ്നോതി നിശ്ചിതമ്
ശരീരം വെള്ളത്തിലോ, അഗ്നിയിലോ, ചെളിയിലോ വീണാലും, മനസ്സ് ഏത് ലക്ഷ്യത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, അതാണ് അവൻ ഉറപ്പായി നേടുന്നത്.
പൌരുഷാതിശയസ് സര്വസ് സര്വഭാവോപമര്ദജഃ । ദദാത്യ് അവിഘ്നേന ഫലം മനോ ഹി മനസോ മുനേ
എല്ലാ അവസ്ഥകളും ജയിച്ചുള്ള അത്യധികമായ ശ്രമം എളുപ്പത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നു; മനസ്സിനാണ് മനസ്സിന്റെ ഫലങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയുന്നത്, മഹർഷേ.
പൌരുഷേണ ബലേനാന്തശ് ചിത്തം കൃത്വാ പ്രിയാമയമ് । കൃത്രിമേന്ദ്രേണ ദുഃഖാര്തിര് ന ദൃഷ്ടാ ശാസനാസ്വ് അപി
ശ്രമത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സിനെ ആനന്ദത്തോടെ നിറച്ചാൽ, കൃത്രിമമായ ദു:ഖം പോലും കർശനമായ ആജ്ഞകളിൽ പോലും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.
പൌരുഷേണ മനഃ കൃത്വാ നീരാഗം വിഗതജ്വരമ് । മാണ്ഡവ്യേന ജിതാഃ ക്ലേശാശ് ശൂലപ്രാന്തേ ഽപി തിഷ്ഠതാ
ശ്രമംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ആസക്തിയും പീഡയും ഇല്ലാതാക്കി, മാണ്ഡവ്യൻ വേദനയെ ജയിച്ചു, അഗ്രത്തിൽ കൂമ്പാരത്തിൽ നിന്നിരുന്നപ്പോഴും.
അന്ധകൂപേ സ്ഥിതേനാപി മാനസൈര് യജ്ഞസഞ്ചയൈഃ । ഋഷിണാ ദീര്ഘതപസാ സമ്പ്രാപ്തം വൈബുധം പുരമ്
കറുത്ത കുഴിയിൽ ഇരുന്നിരുന്നാലും, മനസ്സിൽ യാഗസഞ്ചയവും ദീർഘമായ തപസ്സും കൊണ്ട് ഒരു ഋഷി ദേവലോകം പ്രാപിച്ചു.
ഇന്ദോഃ പുത്രൈര് നരൈര് ഏവ പുരുഷാധ്യവസായതഃ । ധ്യാനേന ബ്രഹ്മതാ പ്രാപ്താ യാ മയാപി ന ഖണ്ഡ്യതേ
ചന്ദ്രന്റെ പുത്രന്മാരായ മനുഷ്യർ ധ്യാനശക്തിയാൽ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയെ പ്രാപിച്ചു; അതൊരു അവസ്ഥയാണ് ഞാൻ പോലും കുറയ്ക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
അന്യേ ഽപ്യ് സാവധാനാ യേ ധീരാസ് സുരമഹര്ഷയഃ । ചിത്താത് സ്വമ് അനുസന്ധാനം ന ത്യജന്തി മനാഗ് അപി
മനസ്സിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ ഒരിക്കലും വിട്ടുവിടാത്ത, ശ്രദ്ധയോടും ധൈര്യത്തോടും കൂടിയ മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരുമാണ് മറ്റുള്ളവരും.
ആധയോ വ്യാധയശ് ചൈവ ശാപാഃ പാപദൃശസ് തഥാ । ന ഖണ്ഡയന്തി താന് പദ്മപത്ത്രാഘാതാശ് ശിലാമ് ഇവ
വ്യാധികളും ദുഃഖങ്ങളും ശാപങ്ങളും ദുഷ്ടദർശനവും ഇവരെ ഒന്നും ബാധിക്കില്ല; പദ്മപ്പത്രം കൊണ്ടുള്ള അടികൾ കല്ലിനെ തകർക്കാത്തതുപോലെ.
യേ വാപി ഖണ്ഡിതാഃ കേചിച് ഛാപാദ്യൈര് ആധിസായകൈഃ । സ്വവിവേകാക്ഷമം തേഷാം മനോ മന്യേ ഽപ്യ് അപൌരുഷമ്
ശാപം പോലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ കൊണ്ട് ചിലർ ദുർബലരാകുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അവരുടെ മനസ്സ് വിവേകശൂന്യവും ശക്തിയില്ലാത്തതുമാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ന കദാചന സംസാരേ സാവധാനമനാ മനാക് । സ്വപ്നേ ഽപി കശ്ചിദ് അസ്ത്യ് ഏവ ദോഷജാലൈഃ ഖലീകൃതഃ
ശ്രദ്ധയോടെ നില്ക്കുന്ന മനസ്സ് ഒരിക്കലും, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും, ദോഷങ്ങളുടെ ചുരുളുകളിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല.
മനസൈവ മനസ് തസ്മാത് പൌരുഷേണ പുമാന് ഇഹ । സ്വകമ് ഏവ സ്വകേനൈവ യോജയേത് പാവനേ പഥി
അതിനാല് മനുഷ്യന് തന്റെ മനസ്സിനെ തന്നെ, സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലൂടെ, ശുദ്ധമായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണം.
പ്രതിഭാതം യദ് ഏവാസ്യ തഥാരൂപം ഭവത്യ് അലമ് । ക്ഷണാദ് ഏവ മനഃ പീനം ബാലവേതാലവന് മുനേ
ഏതൊക്കെ മനസ്സില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതാണ് അവന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യം; ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് തന്നെ മനസ്സ് നിറഞ്ഞുപോകുന്നു, ബാലഭൂതങ്ങളുടെ കാടുപോലെ, മഹർഷേ.
പ്രതിഭാസസ്യാനുപദം പ്രാക്തനീം സ്ഥിതിമ് ഉജ്ഝതി । കുലാലകര്മാനുപദം ഘടോ മൃത്പിണ്ഡതാമ് ഇവ
മനസ്സിന് മുന്നില് എന്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതനുസരിച്ച് അതു പഴയ നില വിട്ട് പോവുന്നു; ഒരു കുഭാരന് ചക്രത്തില് ചവിട്ടുന്ന മണ്ണ്, പാത്രം ആകുന്നതുപോലെ.
പ്രതിഭാതാര്ഥതാമ് ഏതി ക്ഷണാദ് ഏവ മനോ മുനേ । സ്പന്ദമാത്രാത്മകം വാരി യഥാ തുങ്ഗതരങ്ഗതാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സിന് മുന്നില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതു പോലെ അതു ഉടന് തന്നെ അതിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; ജലം ചെറിയ അലയായിരുന്നത് വലിയ തിരയാകുന്നതുപോലെ.
അനുസന്ധാനമാത്രേണ സൂര്യബിമ്ബേ ഽപി യാമിനീമ് । മനഃ പശ്യത്യ് അശുദ്ധാക്ഷശ് ചന്ദ്രബിമ്ബേ ദ്വിതാമ് ഇവ
ചിന്തയുടെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സ് സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിലും രാത്രിയെ കാണുന്നു. അശുദ്ധമായ കണ്ണുകൾ ചന്ദ്രനിൽ ഇരട്ടചിത്രം കാണുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
യത് പശ്യതി തദ് ഏവാശു ഫലീഭൂതമ് ഇദം മനഃ । സഹ ഹര്ഷവിഷാദാഭ്യാം ഭുങ്ക്തേ തസ്മാത് തദ് ഏവ സത്
മനസ്സ് എന്ത് കാണുന്നുവോ അതുതന്നെ അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമായി വേഗത്തിൽ മാറുന്നു; സന്തോഷവും ദുഃഖവും കൂടെ, അതു തന്നെയാണ് മനസ്സ് അനുഭവിക്കുന്നത്.
പ്രതിഭാനുപദം ചൈതച് ചന്ദ്രേ ഽപ്യ് അഗ്നിശിഖാശതമ് । ദൃഷ്ട്വാ ദാഹമ് അവാപ്നോതി ദഗ്ധം ച പരിതപ്യതേ
ഇതുപോലെ, ചന്ദ്രനിൽ നൂറുകണക്കിന് അഗ്നിശിഖകൾ മനസ്സ് കാണുമ്പോൾ, അതിന് കത്തുന്നുവെന്നു തോന്നുന്നു, ദഹിച്ചുപോകുന്നതുപോലെയും വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.
പ്രതിഭാനുപദം ചേതഃ ക്ഷാരേ ഽപി ഹി രസായനമ് । ദൃഷ്ട്വാ പീത്വാ പരാം തൃപ്തിം യാതി വല്ഗതി ദൃപ്യതി
അതിനുപോലെ തന്നെ, ഉപ്പുനീരിലും അമൃതം കാണുമ്പോൾ, അതു കാണുകയും കുടിക്കുകയും ചെയ്താൽ മനസ്സ് അത്യന്തം തൃപ്തി അനുഭവിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ഉല്ലസിക്കുന്നു.
പ്രതിഭാനുപദം ചേതോ വ്യോമന്യ് അപി മഹാവനമ് । ദൃഷ്ട്വാ ലുനാതി ലൂത്വാ ച പുനര് ആരോപയത്യ് അലമ്
അങ്ങനെ മനസ്സ് ആകാശത്തിൽ വലിയ കാടുണ്ടെന്ന് കാണുമ്പോൾ, അതിനെ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ വെട്ടുകയും ചുരണ്ടുകയും പിന്നെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥിതിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇത്ഥം യദ് ഏവ പരികല്പയതീന്ദ്രജാലം ക്ഷിപ്രം തദ് ഏവ പരിപശ്യതി താത ചേതഃ । നാസജ് ജഗന് ന ച സദ് ഇത്യ് അവഗമ്യ നൂനമ് ഏനാം ദൃശം വിവിധഭേദവതീം ജഹീഹി
ഇങ്ങനെ മനസ്സ് എന്ത് മായാജാലം ചിന്തിച്ചാലും, അതേ അതിവേഗത്തിൽ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു, പ്രിയനേ. ഈ ലോകം അസത്യമോ സത്യമോ അല്ലെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഇതിലെ പലവിധ ഭേദങ്ങളുള്ള ഈ ദൃഷ്ടി ഉപേക്ഷിക്കണം.
തസ്മാത് സര്വപദാര്ഥാനാം ത്രൈലോക്യോദരവര്തിനാമ് । ഉത്പത്തിര് ബ്രഹ്മണോ രാമ തരങ്ഗാനാമ് ഇവാര്ണവാത്
അതിനാൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും ഉത്ഭവം ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ്, സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു തിരകൾ ഉയരുന്നതുപോലെ.
കാശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രാഢ്യാഃ പതന്തി വനപര്ണവത് । കര്മവാത്യാ പരിഭ്രാന്താ ലുഠന്തി ഗിരികുക്ഷിഷു
ചിലർ ആയിരം ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷവും, കർമ്മത്തിന്റെ കാറ്റിൽ ചുറ്റി കാട്ടിലേക്കുള്ള ഇലപോലെ വീണു, പർവതങ്ങളിലെ കുഴികളിൽ ഉരുണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അപ്രമേയഭവാഃ കാശ്ചിത് സന്തതാജ്ഞാനമോഹിതാഃ । ചിരജാതാ ഭ്രമന്തീഹ ബഹുകല്പശതാന്യ് അപി
ചില ജീവികൾ അളക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്വഭാവമുള്ളവരാണ്; അവരെ അജ്ഞാനം തുടർച്ചയായി മയക്കുന്നു. അവർ വളരെ പഴയ കാലത്ത് ജനിച്ചവരും, അനേകം ശതാബ്ദങ്ങൾക്കാലം ഇവിടെ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നവരുമാണ്.
കാശ്ചിത് കതിപയാതീതമനോരമഭവാന്തരാഃ । വിഹരന്തി ജഗത്യ് അസ്മിഞ് ശുഭകര്മപരായണാഃ
ചിലർ കുറച്ച് മനോഹരമായ ജന്മങ്ങൾ മാത്രം അനുഭവിച്ച്, ഈ ലോകത്ത് നല്ല പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ട് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു.
കാശ്ചിദ് വിജ്ഞാതവിജ്ഞാനാഃ പരമ് ഏവ പദം ഗതാഃ । വാതോദ്ധൂതാഃ പയോമധ്യം സാമുദ്രാ ഇവ ബിന്ദവഃ
ചിലർ സത്യമായ അറിവ് നേടുകയും, പരമാവധി നിലയിലേക്ക് എത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അവർ കടൽക്കുള്ളിൽ കാറ്റ് തള്ളിയുള്ള ജലബിന്ദുക്കളെപ്പോലെയാണ്.
ഉത്പത്തിസ് സര്വബീജാനാമ് ഇതി ഹി ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । ആവിര്ഭാവതിരോഭാവഭങ്ഗുരാ ഭവരാഗിണീ
എല്ലാ വിത്തുകളുടെ ഉത്ഭവവും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ്; ഈ ലോകബന്ധം പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവും ആവുന്ന, സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും താൽക്കാലികവുമാണ്.
വാസനാ വിഷവൈഷമ്യവൈധുര്യജ്വരധാരിണീ । അനന്തസങ്കടാനര്ഥകാര്യസങ്കരകാരിണീ
വാസന എന്നത് അസമത്വവും വിഷംപോലുള്ള ചൂടും നിറഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അനന്തമായ കഷ്ടങ്ങളും ആശയക്കുഴപ്പവും ദോഷകരമായ പ്രവൃത്തികളുടെ കലക്കവും ഉണ്ടാകുന്നു.