അഥ നാസ്ത്യ് ഏവ വാ ദേഹഃ കേവലം ചേതസോഹിതഃ । മുധാനുഭൂയതേ സ്വപ്നമൃഗതൃഷ്ണാദ്വിചന്ദ്രവത്
അല്ലെങ്കിൽ ശരീരം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ല; അത് മനസ്സിനോടൊപ്പം മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നു. സ്വപ്നം, മരുഭൂമിയിലെ ജലമAYA, രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രൻ എന്നിവ പോലെയാണത് വ്യാജമായ അനുഭവം.
ഏകനാശേ ദ്വയോര് ഏവ നാശോ ഽത്രാഭ്യുപപദ്യതേ । അവശ്യഭാവീ തു മനോനാശേ ദേഹപരിക്ഷയഃ
ഇവയിൽ ഒന്നൊന്ന് നശിച്ചാൽ രണ്ടും ഇവിടെ നശിച്ചുവെന്ന് കരുതാം. എന്നാൽ മനസ്സ് നശിച്ചാൽ ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷയം നിർബന്ധമായുണ്ടാകും.
മനശ് ശാപാദിഭിര് ദോഷൈഃ കഥം നാക്രമ്യതേ പ്രഭോ । കഥമ് ആക്രമ്യതേ വാപി ബ്രൂഹി മേ പരമേശ്വര
പ്രഭോ, ശാപം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിനെ എങ്ങനെ ബാധിക്കാറില്ല, അല്ലെങ്കിൽ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു? ദയവായി എന്നോട് പറയൂ, പരമേശ്വരാ.
ന തദ് അസ്തി ജഗത്കോശേ ശുഭകര്മാനുപാതിനാ । യത് പൌരുഷേണ ശുദ്ധേന ന സമാസാദ്യതേ ജനൈഃ
ലോകത്തിൽ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർക്കു ശുദ്ധമായ ശ്രമംകൊണ്ട് നേടാൻ കഴിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
ആബ്രഹ്മസ്ഥാവരാന്തം ച സര്വദാ സര്വജാതയഃ । സര്വാ ഏവ ജഗത്യ് അസ്മിന് ദ്വിശരീരാശ് ശരീരിണാമ്
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് അചഞ്ചല ജീവികൾവരെ, എല്ലായ്പ്പോഴും ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജാതികള്ക്കും രണ്ടു ശരീരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏകം മനശ്ശരീരം തു ക്ഷിപ്രകാരി സ്ഥിതം ചലമ് । അകിഞ്ചിത്കരമ് അന്യത് തു ശരീരം മാംസനിര്മിതമ്
ഒരു ശരീരം മനസ്സാണ് — അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നതും സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും ഒന്നും സാദ്ധ്യമാക്കാത്തതുമാണ്; മറ്റേതു ശരീരം മാംസത്തിൽ നിന്നുണ്ടായതാണു.
യത്ര മാംസമയഃ കായസ് സര്വസ്യൈവ വശങ്ഗതഃ । സര്വൈര് ആയാസ്യതേ ശാപൈസ് തഥാധിവ്യാധിസഞ്ചയൈഃ
മാംസത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ശരീരം എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവരുടെയും നിയന്ത്രണത്തിലാണു, ശാപങ്ങളാലും രോഗങ്ങളാലും എളുപ്പം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
മൂകപ്രായോ ഹ്യ് അശക്തോ ഽസൌ ദീനഃ ക്ഷണവിനശ്വരഃ । പദ്മപത്ത്രാമ്ബുചപലോ ദേവാദിവിവശസ്ഥിതിഃ
അത് മിണ്ടാനാവാത്തതുപോലെയും, ശക്തിയില്ലാത്തതും, ദുർബലവും, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ഇല്ലാതാവുന്നതുമാണ്. താമരയിലത്തെ വെള്ളംപോലെ അതിന്റെ നില സ്ഥിരമല്ല; ദേവന്മാരുടേതുപോലെ അതിന്റെ നിലയും മറ്റുള്ളവരിൽ ആശ്രിതമാണ്.
മനോ നാമ ദ്വിതീയോ യഃ കായഃ കായവതാമ് ഇഹ । സ ആയത്തോ ഽപി നായത്തോ ഭൂതാനാം ഭുവനത്രയേ
ഇവിടെ ജീവികൾക്കുള്ള രണ്ടാമത്തെ ശരീരം മനസ്സാണ്. അത് ജീവികളിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നതെങ്കിലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതിന് ആ ആശ്രയം നിർബന്ധമല്ല.
പൌരുഷം സ്വമ് അവഷ്ടഭ്യ ധൈര്യമ് ആലമ്ബ്യ ശാശ്വതമ് । യദി തിഷ്ഠത്യ് അഗമ്യോ ഽസൌ ദുഃഖാനാം തദ് അനിന്ദിതഃ
സ്വന്തം പരിശ്രമം പിടിച്ചുനിൽക്കുകയും, സ്ഥിരമായ ധൈര്യത്തിൽ ആശ്രയിക്കുകയുമാണെങ്കിൽ, ആ മനസ്സിന് ദു:ഖങ്ങൾ എത്താൻ കഴിയില്ല; അങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നത് കുറ്റമില്ലാത്തതുമാണ്.
യഥാ യഥാസൌ യതതേ മനോദേഹോ ഹി ദേഹിനാമ് । തഥാ തഥാസൌ ഭവതി സ്വനിശ്ചയഫലൈകഭാക്
മനസ്സിന് എത്രമാത്രം ശ്രമം ഉണ്ടോ, അത്രത്തോളം അതിന് സ്വന്തം തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
സഫലോ മാംസദേഹസ്യ ന കശ്ചിത് പൌരുഷക്രമഃ । മനോദേഹസ്യ സഫലം സര്വമ് ഏവ സ്വചേഷ്ടിതമ്
മാംസദേഹത്തിന്റെ ശ്രമങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥ ഫലം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എല്ലാം ഫലപ്രദമാണ്.
പവിത്രമ് അനുസന്ധാനം ചേതസാ യസ് സ്മരന് സ്ഥിതഃ । നിഷ്ഫലാസ് തത്ര ശാപാദ്യാശ് ശിലായാമ് ഇവ സായകാഃ
ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ ഓർമ്മയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനോട് ശാപങ്ങളോ മറ്റേതെങ്കിലും ദോഷങ്ങളോ ഫലിക്കില്ല; കല്ലിൽ അമ്പ് വീഴുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ അവസ്ഥ.
പതത്വ് അമ്ഭസി വഹ്നൌ വാ കര്ദമേ വാ കലേവരമ് । മനോ യദ് അനുസന്ധത്തേ തദ് ഏവാപ്നോതി നിശ്ചിതമ്
ശരീരം വെള്ളത്തിലോ, അഗ്നിയിലോ, ചെളിയിലോ വീണാലും, മനസ്സ് ഏത് ലക്ഷ്യത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, അതാണ് അവൻ ഉറപ്പായി നേടുന്നത്.
പൌരുഷാതിശയസ് സര്വസ് സര്വഭാവോപമര്ദജഃ । ദദാത്യ് അവിഘ്നേന ഫലം മനോ ഹി മനസോ മുനേ
എല്ലാ അവസ്ഥകളും ജയിച്ചുള്ള അത്യധികമായ ശ്രമം എളുപ്പത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നു; മനസ്സിനാണ് മനസ്സിന്റെ ഫലങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയുന്നത്, മഹർഷേ.
പൌരുഷേണ ബലേനാന്തശ് ചിത്തം കൃത്വാ പ്രിയാമയമ് । കൃത്രിമേന്ദ്രേണ ദുഃഖാര്തിര് ന ദൃഷ്ടാ ശാസനാസ്വ് അപി
ശ്രമത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സിനെ ആനന്ദത്തോടെ നിറച്ചാൽ, കൃത്രിമമായ ദു:ഖം പോലും കർശനമായ ആജ്ഞകളിൽ പോലും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.
പൌരുഷേണ മനഃ കൃത്വാ നീരാഗം വിഗതജ്വരമ് । മാണ്ഡവ്യേന ജിതാഃ ക്ലേശാശ് ശൂലപ്രാന്തേ ഽപി തിഷ്ഠതാ
ശ്രമംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ആസക്തിയും പീഡയും ഇല്ലാതാക്കി, മാണ്ഡവ്യൻ വേദനയെ ജയിച്ചു, അഗ്രത്തിൽ കൂമ്പാരത്തിൽ നിന്നിരുന്നപ്പോഴും.
അന്ധകൂപേ സ്ഥിതേനാപി മാനസൈര് യജ്ഞസഞ്ചയൈഃ । ഋഷിണാ ദീര്ഘതപസാ സമ്പ്രാപ്തം വൈബുധം പുരമ്
കറുത്ത കുഴിയിൽ ഇരുന്നിരുന്നാലും, മനസ്സിൽ യാഗസഞ്ചയവും ദീർഘമായ തപസ്സും കൊണ്ട് ഒരു ഋഷി ദേവലോകം പ്രാപിച്ചു.
ഇന്ദോഃ പുത്രൈര് നരൈര് ഏവ പുരുഷാധ്യവസായതഃ । ധ്യാനേന ബ്രഹ്മതാ പ്രാപ്താ യാ മയാപി ന ഖണ്ഡ്യതേ
ചന്ദ്രന്റെ പുത്രന്മാരായ മനുഷ്യർ ധ്യാനശക്തിയാൽ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയെ പ്രാപിച്ചു; അതൊരു അവസ്ഥയാണ് ഞാൻ പോലും കുറയ്ക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
അന്യേ ഽപ്യ് സാവധാനാ യേ ധീരാസ് സുരമഹര്ഷയഃ । ചിത്താത് സ്വമ് അനുസന്ധാനം ന ത്യജന്തി മനാഗ് അപി
മനസ്സിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ ഒരിക്കലും വിട്ടുവിടാത്ത, ശ്രദ്ധയോടും ധൈര്യത്തോടും കൂടിയ മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരുമാണ് മറ്റുള്ളവരും.
ആധയോ വ്യാധയശ് ചൈവ ശാപാഃ പാപദൃശസ് തഥാ । ന ഖണ്ഡയന്തി താന് പദ്മപത്ത്രാഘാതാശ് ശിലാമ് ഇവ
വ്യാധികളും ദുഃഖങ്ങളും ശാപങ്ങളും ദുഷ്ടദർശനവും ഇവരെ ഒന്നും ബാധിക്കില്ല; പദ്മപ്പത്രം കൊണ്ടുള്ള അടികൾ കല്ലിനെ തകർക്കാത്തതുപോലെ.
യേ വാപി ഖണ്ഡിതാഃ കേചിച് ഛാപാദ്യൈര് ആധിസായകൈഃ । സ്വവിവേകാക്ഷമം തേഷാം മനോ മന്യേ ഽപ്യ് അപൌരുഷമ്
ശാപം പോലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ കൊണ്ട് ചിലർ ദുർബലരാകുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അവരുടെ മനസ്സ് വിവേകശൂന്യവും ശക്തിയില്ലാത്തതുമാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ന കദാചന സംസാരേ സാവധാനമനാ മനാക് । സ്വപ്നേ ഽപി കശ്ചിദ് അസ്ത്യ് ഏവ ദോഷജാലൈഃ ഖലീകൃതഃ
ശ്രദ്ധയോടെ നില്ക്കുന്ന മനസ്സ് ഒരിക്കലും, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും, ദോഷങ്ങളുടെ ചുരുളുകളിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല.
മനസൈവ മനസ് തസ്മാത് പൌരുഷേണ പുമാന് ഇഹ । സ്വകമ് ഏവ സ്വകേനൈവ യോജയേത് പാവനേ പഥി
അതിനാല് മനുഷ്യന് തന്റെ മനസ്സിനെ തന്നെ, സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലൂടെ, ശുദ്ധമായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണം.
പ്രതിഭാതം യദ് ഏവാസ്യ തഥാരൂപം ഭവത്യ് അലമ് । ക്ഷണാദ് ഏവ മനഃ പീനം ബാലവേതാലവന് മുനേ
ഏതൊക്കെ മനസ്സില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതാണ് അവന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യം; ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് തന്നെ മനസ്സ് നിറഞ്ഞുപോകുന്നു, ബാലഭൂതങ്ങളുടെ കാടുപോലെ, മഹർഷേ.
പ്രതിഭാസസ്യാനുപദം പ്രാക്തനീം സ്ഥിതിമ് ഉജ്ഝതി । കുലാലകര്മാനുപദം ഘടോ മൃത്പിണ്ഡതാമ് ഇവ
മനസ്സിന് മുന്നില് എന്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതനുസരിച്ച് അതു പഴയ നില വിട്ട് പോവുന്നു; ഒരു കുഭാരന് ചക്രത്തില് ചവിട്ടുന്ന മണ്ണ്, പാത്രം ആകുന്നതുപോലെ.
പ്രതിഭാതാര്ഥതാമ് ഏതി ക്ഷണാദ് ഏവ മനോ മുനേ । സ്പന്ദമാത്രാത്മകം വാരി യഥാ തുങ്ഗതരങ്ഗതാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സിന് മുന്നില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതു പോലെ അതു ഉടന് തന്നെ അതിന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; ജലം ചെറിയ അലയായിരുന്നത് വലിയ തിരയാകുന്നതുപോലെ.
അനുസന്ധാനമാത്രേണ സൂര്യബിമ്ബേ ഽപി യാമിനീമ് । മനഃ പശ്യത്യ് അശുദ്ധാക്ഷശ് ചന്ദ്രബിമ്ബേ ദ്വിതാമ് ഇവ
ചിന്തയുടെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സ് സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിലും രാത്രിയെ കാണുന്നു. അശുദ്ധമായ കണ്ണുകൾ ചന്ദ്രനിൽ ഇരട്ടചിത്രം കാണുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
യത് പശ്യതി തദ് ഏവാശു ഫലീഭൂതമ് ഇദം മനഃ । സഹ ഹര്ഷവിഷാദാഭ്യാം ഭുങ്ക്തേ തസ്മാത് തദ് ഏവ സത്
മനസ്സ് എന്ത് കാണുന്നുവോ അതുതന്നെ അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമായി വേഗത്തിൽ മാറുന്നു; സന്തോഷവും ദുഃഖവും കൂടെ, അതു തന്നെയാണ് മനസ്സ് അനുഭവിക്കുന്നത്.
പ്രതിഭാനുപദം ചൈതച് ചന്ദ്രേ ഽപ്യ് അഗ്നിശിഖാശതമ് । ദൃഷ്ട്വാ ദാഹമ് അവാപ്നോതി ദഗ്ധം ച പരിതപ്യതേ
ഇതുപോലെ, ചന്ദ്രനിൽ നൂറുകണക്കിന് അഗ്നിശിഖകൾ മനസ്സ് കാണുമ്പോൾ, അതിന് കത്തുന്നുവെന്നു തോന്നുന്നു, ദഹിച്ചുപോകുന്നതുപോലെയും വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.