ദ്വിചന്ദ്രവിഭ്രമാകാരം തന്മാത്രാകാരവിഭ്രമമ് । ഐന്ദവാബ്ജജവദ് രൂഢം ചിതശ് ചിത്ത്വം മനോ ഭവേത്
രണ്ട് ചന്ദ്രന്മാരെ കാണുന്ന ഭ്രമംപോലെയും, തന്മാത്രകളുടെ രൂപഭ്രമംപോലെയും, മനസ്സ് ചൈതന്യമായി ഉറപ്പു പ്രാപിക്കുന്നു, അതു ഇന്ദ്രന്റെ കമലജനനായവനെപ്പോലെയാണ്.
ന സന് നാസദ് അഹംരൂപം സത്ത്വാസത്ത്വേ തഥൈവ ച । ഉപലമ്ഭേന സദ്രൂപമ് അസത്യം തദ്വിരോധതഃ
ഞാൻ neither സത്തായതും അല്ല, അസത്തായതും അല്ല; neither ഭാവവുമല്ല, അഭാവവുമല്ല. അനുഭവത്തിൽ ഒരു രൂപം തോന്നുമ്പോഴും, അതു യഥാർത്ഥമല്ല, കാരണം അതിന്റെ സ്വഭാവം പരസ്പരം വിരുദ്ധമാണ്.
ജഡാജഡം മനോ വിദ്ധി സങ്കല്പാത്മ ബൃഹദ്വപുഃ । അജഡം ബ്രഹ്മരൂപത്വാജ് ജഡം ദൃശ്യാത്മതാഗമാത്
മനസ്സ് ജഡവും അജഡവും ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അതിന്റെ രൂപം വിശാലവും, ചിന്തകളാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ബ്രഹ്മസ്വഭാവം കൊണ്ടു അത് അജഡമാണ്; കാണപ്പെടുന്ന വസ്തുവായി തോന്നുമ്പോൾ അത് ജഡവുമാണ്.
ദൃശ്യാനുഭവസത്യാത്മ തദഭാവേ വിലായി തത് । കടകത്വം യഥാ ഹേമ്നി തഥാ ബ്രഹ്മണി സംസ്ഥിതമ്
കാണുന്ന അനുഭവത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം അതിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; അതില്ലാത്തപ്പോൾ അതു ലയിക്കുന്നു. ഒരു കങ്കണത്തിന്റെ സ്വഭാവം പൊന്നിൽ നിലനിൽക്കുന്നപോലെ, എല്ലാം ബ്രഹ്മത്തിൽ ആകുന്നു.
സര്വത്വാദ് ബ്രഹ്മണസ് സര്വം ജഡം ചിന്മയമ് ഏവ വാ । അസ്മദാദിശിലാന്താത്മ ന ജഡം ന ച ചേതനമ്
ബ്രഹ്മം എല്ലാം ആകയാൽ, എല്ലാം ജഡമോ ചൈതന്യമോ ആയിരിക്കും. എന്നിൽ നിന്ന് കല്ല് വരെ, ശുദ്ധമായ ജഡത്വവും ശുദ്ധമായ ചൈതന്യവും ഒന്നുമില്ല.
ദാര്വാദീനാമ് അചിത്ത്വേന നോപലമ്ഭസ്യ സമ്ഭവഃ । ഉപലമ്ഭോ ഹി സദൃശസമ്ബന്ധാദ് ഏവ ജായതേ
മരച്ചില്ലും അതുപോലുള്ളവയും ചൈതന്യം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവയെ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല; അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത് സമാനമായതുമായ ബന്ധത്തിലൂടെ മാത്രമാണ്.
ഉപലബ്ധേര് ജഡം വിദ്ധി ചേതനം സര്വമ് ഏവ ഹി । ഉപലമ്ഭോ ഹി സമ്ബന്ധാത് സമ്ബന്ധോ ഹി സമാത്മനോഃ
അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത് ജഡമായതോ ചൈതന്യമുള്ളതോ ആയവയെക്കുറിച്ചാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത് ബന്ധത്തിലൂടെ മാത്രമാണ്, ആ ബന്ധം സമാനസ്വഭാവമുള്ളവർക്കിടയിലാണ്.
ജഡചേതനശാന്താദിശബ്ദാര്ഥശ്രീര് ന വിദ്യതേ । അനിര്ദേശ്യേ പദേ പത്ത്രലതാദീവ മഹാമരൌ
ജഡം, ചൈതന്യം, ശാന്തം എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതിൽ ഇല്ല; അതുപോലെ വലിയ മരുഭൂമിയിൽ ഇലയും തണ്ടും ഇല്ലാത്തതുപോലെയാണ്.
ചിതൌ യച് ചേത്യകലനം തന് മനസ്ത്വമ് ഉദാഹൃതമ് । ചിദ്ഭാഗോ ഽത്രാജഡോ ഭാഗോ ജാഡ്യമ് അത്ര തു ചേത്യതാ
ചൈതന്യത്തിൽ ഉണരുന്ന ധാരണകളെ 'മനസ്സ്' എന്നു പറയുന്നു; അതിലെ ചൈതന്യഭാഗം ജഡമല്ലാത്തതാണ്, ജഡഭാഗം അതിന്റെ വസ്തുത്വമാണ്.
ചിദ്ഭാഗോ ഽത്രാവബോധാംശോ ജഡം ചേത്യം ഹി ദൃശ്യതാ । ഇതി ജീവോ ജഗദ്ഭ്രാന്തിം പശ്യന് ഗച്ഛതി ലോലതാമ്
ഇവിടെ ബോധത്തിന്റെ ഭാഗം ഉണര്ച്ചയാണ്, ജഡമായത് കാണപ്പെടുന്ന വസ്തുവാണ്. അങ്ങനെ, ആത്മാവ് ലോകഭ്രമം കാണുമ്പോള് അശാന്തനാകുന്നു.
ചിതാ സ്വ ഏവ ഭാവോ ഽസൌ ശുദ്ധയൈവം ദ്വയീകൃതഃ । അതസ് സര്വം ജഗത് സൈവ ദ്വൈതം ലബ്ധാംശമ് ഏവ തത്
ബോധം സ്വഭാവത്തില് ശുദ്ധമാണ്, പക്ഷേ അതു രണ്ടായി തോന്നുന്നു. അതുകൊണ്ടു തന്നെ ഈ ലോകം മുഴുവന് ബോധം തന്നെയാണ്, രണ്ടായി കാണപ്പെടുന്നത് അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം പോലെ മാത്രം.
സ്വമ് ഏവാന്യതയാ ദൃഷ്ട്വാ ചിതിര് ദൃശ്യതയാ വപുഃ । നിര്ഭാഗാപ്യ് ഏകഭാഗാഭം ഭ്രമതീവ ഭ്രമാതുരാ
ബോധം തന്നെ വേറൊന്നായി കണ്ടു, കാണപ്പെടുന്ന രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അതു വിഭജിക്കാനാവാത്തതാണെങ്കിലും, ഒരു ഭാഗം പോലെ തോന്നി, ഭ്രമിതനായി അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതുപോലെയാണ്.
ന ഭ്രാന്തിര് അസ്തി ഭ്രമഭാങ് നൈവേതീഹ ഹി നിശ്ചയഃ । പരിപൂര്ണാര്ണവപ്രഖ്യാ ചിതീത്ഥം സംസ്ഥിതാ ചിതിഃ
ഭ്രമയോ ഭ്രമത്തിന്റെ ഭാഗമോ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇല്ല; ഇതാണ് ഉറപ്പുള്ളത്. ബോധം സമ്പൂര്ണ്ണമായ സമുദ്രംപോലെ ഇങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വത്വാജ് ജാഡ്യമ് അസ്ത്വ് അസ്യാം ചിതി ചിത്ത്വം ച വേത്സി തത് । ചിദ്ഭാഗോ ഽത്രാവബോധാംശസ് ത്വ് അഹന്താജഡതോദയഃ
എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ബോധത്തിൽ ഒരു ജഡത്വം ഉണ്ടാകാം; നീ അതിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സായി അറിയുന്നു. ഇവിടെ ബോധത്തിന്റെ ഭാഗം ഉണര്ച്ചയാണ്, എന്നാൽ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് ജഡത്വം ഉരുത്തിരിയുന്നത്.
അഹന്ത്വാദി പരേ തത്ത്വേ മനാഗ് അപി ന വിദ്യതേ । ഊര്മ്യാദീവ പൃഥക് തോയേ സംവിത്സാരം ഹി തദ് യതഃ
പരമാർത്ഥത്തിൽ 'ഞാൻ' എന്നതും അതിനോടു ചേർന്നതും ഒറ്റത്തുള്ളം പോലും ഇല്ല; തിരകൾ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് വേറെയാണതുപോലെ, അതാണ് ബോധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി.
അഹമ്പ്രത്യയസന്ദൃശ്യം ചേത്യം വിദ്ധി സമുത്ഥിതമ് । മൃഗതൃഷ്ണാസ്വ് ഇവാതസ് തന് നൂനം വിദ്യത ഏവ നോ
'ഞാൻ' എന്ന അനുഭവവും കാണപ്പെടുന്ന വസ്തുവും ഉദിച്ചുവരുന്നതാണെന്ന് നീ അറിയണം; മൃഗതൃഷ്ണയിൽ കാണുന്നതുപോലെ, ഇവ ഇവിടെ ഉണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ലായിരിക്കാം.
അഹന്താപദമാത്രാത്മപദം വിദ്ധി നിരാമയമ് । വിദം വിദുര് അഹന്താദി ശൈത്യമ് ഏവ യഥാ ഹിമമ്
'ഞാൻ' എന്ന അവസ്ഥയെ രോഗമില്ലാത്ത ആത്മാവായി മാത്രം നീ അറിയണം; ജ്ഞാനികൾക്ക് 'ഞാൻ' എന്നതും അതിനോടു ചേർന്നതും മഞ്ഞുപോലെ തണുപ്പാണ് എന്നറിവുണ്ട്.
ചിതൈവ ചേത്യതേ ജാഡ്യം സ്വപ്നേ സ്വമരണോപമമ് । സര്വാത്മത്വാത് സര്വശക്തീഃ കുര്വതീ നൈതി സാമ്യതാമ്
ചൈതന്യം സ്വപ്നത്തിൽ ജഡതയായി, മരണത്തോട് സാമ്യമുള്ളതുപോലെ, പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും അത് എല്ലാറ്റിനും ആത്മാവായതിനാൽ, എല്ലാശക്തികളും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുമ്പോഴും, യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ ജഡാവസ്ഥയിലേക്കു ഒരിക്കലും ചേരുന്നില്ല.
മനഃ പദാര്ഥാദിതയാ സര്വരൂപം വിജൃമ്ഭതേ । നാനാത്മാ ചിത്തദേഹോ ഽയമ് ആകാശവിഷദാകൃതിഃ
മനസ്സ് എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, വസ്തുക്കളുടെ സാരമായി, വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ മനസ്സിന്റെ ശരീരം അനേകം ഭേദങ്ങളുള്ളതും, ആകാശംപോലെ ശുദ്ധവും വ്യക്തവുമാണ്.
ദേഹാദി ദേഹപ്രതിഭാരൂപാത്മ ത്യജതാ സദാ । വിചാര്യം പ്രതിഭാസാത്മ ചിത്ത്വം ചിത്ത്വേന വൈ സ്ഫുടമ്
ശരീരാദികളുമായി ഐക്യബോധം എല്ലായ്പ്പോഴും ഉപേക്ഷിച്ച്, അവയുടെ സ്വഭാവം വെറും പ്രതിഫലനം മാത്രമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നവൻ, മനസ്സിന്റെ സാരം മനസ്സായിട്ടു വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കണം.
ചിത്തതാമ്രേ ശോധിതേ ഹി പരമാര്ഥസുവര്ണതാമ് । ഗതേ ഽകൃത്രിമ ആനന്ദഃ കിം ദേഹോപലഖണ്ഡകൈഃ
മനസ്സിന്റെ താമ്രം ശുദ്ധീകരിച്ച് പരമാർത്ഥത്തിന്റെ പൊന്നായി മാറുമ്പോൾ, സ്വാഭാവികമായ ആനന്ദം ഉദിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശരീരാനുഭവങ്ങളുടെ തുള്ളികൾക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?
യദ് വിദ്യതേ ശോധ്യതേ തദ് ധൌതഃ കേന ഖപാദപഃ । ദേഹാദ്യവിദ്യാ സത്യാ ചേദ് യുക്ത ഏതാം പ്രതി ഗ്രഹഃ
എന്ത് വസ്തുവും ശുദ്ധീകരിക്കാവുന്നതാണ്, ആകാശത്തിന്റെ പ്രകാശം വെള്ളം ശുദ്ധമാക്കുന്നതുപോലെ. ശരീരം മുതലായവയെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞാനം യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യമായിരുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നത് ശരിയായിരിക്കും.
അസത്യാഭിനിവിഷ്ടാനാം ദേഹാദാവ് അധിയാമ് ഇഹ । യേ നാമോപദിശന്ത്യ് അജ്ഞാഃ കേചിത് തേ പുരുഷൈഡകാഃ
ശരീരം മുതലായ അസത്യമാണെന്ന് പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നവരും, അതുപോലെയുള്ള ഉപദേശങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും അജ്ഞന്മാരാണ്; ചിലർ അവരെ മനുഷ്യരിൽ കളിപ്പാവകളാണെന്ന് പറയുന്നു.
യഥൈതദ് ഭാവയേത് സ്വാന്തം തഥൈതദ് ഭവതി ക്ഷണാത് । ദൃഷ്ടാന്തോ ഽത്രൈന്ദവാഹല്യാകൃത്രിമേന്ദ്രാദിനിശ്ചയഃ
സ്വന്തം മനസ്സിൽ എങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാലും, അതുപോലെ അതിവേഗം സംഭവിക്കും; ഇതിന് ഉദാഹരണമായി ചന്ദ്രൻ, പ്രതിഫലനം, കൃത്രിമമായ ഇന്ദ്രൻ എന്നിവയിലുള്ള ഉറപ്പാണ്.
യദ് യദ് യഥാ സ്ഫുരതി സ്വപ്രതിഭാത്മ ചിത്തം തത് തത് തഥാ ഭവതി ദേഹതയോദിതാത്മ । ദേഹോ ഽയമ് അസ്തി ന ന ചാഹമ് ഇതി സ്വരൂപം വിജ്ഞാനമ് ഏകമ് അവഗമ്യ നിരിച്ഛമ് ആസ്സ്വ
മനസ്സ് എങ്ങനെ തെളിഞ്ഞ് പ്രതിഫലിക്കുകയോ, അതുപോലെ അതു ശരീരത്തിന്റെ ആത്മാവായി തോന്നുന്നു. 'ഈ ശരീരം ഉണ്ട്, പക്ഷേ ഞാൻ അതല്ല' എന്ന ഒരേ ജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കി, ആഗ്രഹമില്ലാതെ ഇരിക്കൂ.
ദേഹോ ഽയമ് ഏഷ ച കിലാഹമ് ഇതി സ്വഭാവാദ് ദേഹാര്ഥമ് ഏവ യതതേ തത ഏതി നാശമ് । യക്ഷാദികല്പനവശാദ് ഭയമ് ഏതി ബാലോ നിര്യക്ഷദേശഗത ഏവ കയാപി യുക്ത്യാ
ഈ ശരീരം എന്ന ബോധവും സ്വാഭാവികമായാണ് ഉണരുന്നത്. മനുഷ്യൻ ശരീരത്തിനുവേണ്ടിയാണ് പരിശ്രമിക്കുന്നത്, അതിനാൽ അത് ഒടുവിൽ നശിക്കുന്നു. ഒരു കുഞ്ഞ് ഭൂതങ്ങളെയും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭ്രമങ്ങളെയും കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച് ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, അത്തരമൊരു ധാരണ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, എത്രയും വാദിച്ചാലും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല.
ഇത്യ് ഉക്തവാന് സ ഭഗവാന് മയാ കമലസമ്ഭവഃ । രഘൂദ്വഹ പുനഃ പൃഷ്ടോ വാക്യമ് ആക്ഷിപ്യ ഭൂതപഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതായിരുന്നു കമലത്തിൽ ജനിച്ച മഹാത്മാവ് എന്നോട്. അതിനുശേഷം, രഘുവംശജ, ഞാൻ വീണ്ടും ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപനോട് ചോദ്യം ചെയ്തു, അവന്റെ വാക്കുകൾ ഉണർത്തി.
ത്വയൈവ ഭഗവന് പ്രോക്താശ് ശാപമന്ത്രാദിശക്തയഃ । അമോഘാ ഇതി താ ഏവ കഥം മോഘീകൃതാഃ പുനഃ
ഭഗവൻ, ശാപശക്തിയും മന്ത്രശക്തിയും അദ്ഭുതമായവയാണെന്ന് നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്. പിന്നെ, അവ എങ്ങനെ വീണ്ടും ഫലഹീനമായി?
ശാപേന മന്ത്രവീര്യേണ മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണ്യ് അപി । സര്വാണ്യ് ഏവ വിമൂഢാനി ദൃഷ്ടാനി കില ജന്തുഷു
ശാപത്താൽ, മന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, മനസ്സും ബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എല്ലാം ജീവികളിൽ ഭ്രമത്തിലാവുന്നത് നമുക്ക് കാണാം.
യഥൈതൌ പവനസ്പന്ദൌ യഥാ സ്നേഹഘൃതേ തഥാ । അഭിന്നൌ തദ്വദ് ഏവൈതൌ മനോദേഹൌ സദൈവ ഹി
എങ്ങിനെ കാറ്റിന്റെ രണ്ടു ചലനങ്ങൾ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്തതുപോലെയും, എണ്ണയും നെയ്യും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെയും, അങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സും ശരീരവും എപ്പോഴും ഒറ്റയാണു്.