തീവ്രവേഗേന സംസക്തം പുരുഷാ ഹ്യ് അഭിവാഞ്ഛിതേ । മനശ് ചാലയിതും ശക്താ ന മഹാദ്രിം മൃഗാ ഇവ
ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനോടു ശക്തമായ ആഗ്രഹം ഉള്ളവന്റെ മനസ്സിനെ മാറ്റാൻ കഴിയില്ല, മൃഗങ്ങൾ വലിയ പർവതത്തെ നീക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
രാമേയമ് അസിതാപാങ്ഗാ മനഃകോശേ പ്രതിഷ്ഠിതാ । ദേവാഗാരേ മഹോത്സേധേ ദേവീ ഭഗവതീ യഥാ
രാമാ, കറുത്ത കണ്ണുള്ള ഈ ദേവി മനസ്സിന്റെ ആന്തരികത്തിൽ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; ദേവതകൾക്ക് മുകളിൽ ഭവനത്തിൽ ഭഗവതി ദേവി ഇരിക്കുന്നതുപോലെ.
ന ദുഃഖമ് അനുഗച്ഛാമി പ്രിയയാ ജീവരക്ഷയാ । ഗിരിര് ഗ്രീഷ്മദശാദാഹം ലഗ്നയേവാഭ്രമാലയാ
പ്രിയപ്പെട്ടവളുടെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടാലും ഞാൻ ദു:ഖത്തെ അനുഗമിക്കില്ല; മേഘങ്ങൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നപ്പോൾ പർവതം വേനലിന്റെ ചൂട് അനുഭവിക്കാത്തതുപോലെ.
യത്ര യത്ര യഥാ രാജംസ് തിഷ്ഠാമ്യ് അഭിപതാമി വാ । തത്രേഷ്ടാസങ്ഗമാദ് അന്യത് കിങ്ചിന് നാനുഭവാമ്യ് അഹമ്
രാജാവേ, ഞാൻ എവിടെയായാലും എങ്ങനെ ആയാലും നില്ക്കുകയോ പോകുകയോ ചെയ്താൽ, അവിടെ എനിക്കു ഇഷ്ടമായ ആ ബന്ധം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.
അഹല്യാദയിതാനാമ്നാ മനസേന്ദ്രാഭിധം മനഃ । സംസക്തമ് ഇദമ് ആയാതി ന സ്വഭാവാദ് ഋതേ പരമ്
അഹല്യയുടെ പ്രിയനെന്നോ മനസ്സിന്റെ ഇന്ദ്രൻ എന്നോ വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ മനസ്സ്, ബന്ധം കൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ ആകുന്നത്, സ്വഭാവത്താൽ അല്ല.
ഏകകാര്യനിവിഷ്ടം ഹി മനോ ധീരസ്യ ഭൂപതേ । ന ചാല്യതേ മേരുര് ഇവ വരശാപബലൈര് അപി
രാജാവേ, ധൈര്യശാലിയുടെ മനസ്സ് ഒരു ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, വലിയ അനുഗ്രഹങ്ങളാലോ ശാപങ്ങളാലോ പോലും അത് കുലുങ്ങുന്നില്ല, അതുപോലെ തന്നെ മേരു പർവ്വതം അശക്തമാകുന്നില്ല.
ദേഹോ ഹി വരശാപാഭ്യാമ് അന്യത്വമ് ഉപഗച്ഛതി । ന തു ധീരം മനോ രാജന് വിജിഗീഷുതയോത്ഥിതമ്
ശരീരം അനുഗ്രഹം കൊണ്ടോ ശാപം കൊണ്ടോ മാറ്റം വരാം, പക്ഷേ ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉണർന്ന ധൈര്യശാലിയുടെ മനസ്സ്, രാജാവേ, അങ്ങനെ മാറുന്നില്ല.
ഏതാനി ചാത്ര മനസാം ന ച കാരണാനി രാജഞ് ശരീരശകലാന്യ് അസമുത്ഥിതാനി । ചേതോ ഹി കാരണമ് അമീഷു ശരീരകേഷു വാരീവ സര്വവനഷണ്ഡലതാരസേഷു
രാജാവേ, ഇവിടെയുള്ള ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ മനസ്സിന് കാരണമല്ല. ശരീരങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും മനസ്സാണ് ഇവയ്ക്കെല്ലാം കാരണം. എല്ലായിടത്തും വനങ്ങളിലും പുല്ല് തളിരുകളിലും വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ശരീരങ്ങളിലൊക്കെയും മനസ്സാണ് കാരണം.
ആദ്യം ശരീരമ് ഇഹ വിദ്ധി മനോ മഹാത്മന് സങ്കല്പിതാ ജഗതി തേന ശരീരസങ്ഘാഃ । ആദ്യം ശരീരമ് അഭിതിഷ്ഠതി യത്ര തത്ര തത് തദ് ഭൃശം ഫലതി നേതരദ് അസ്യ പുംസഃ
മഹാത്മാവേ, ഇവിടെയുള്ള ആദി ശരീരം മനസ്സാണ് എന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ആ മനസ്സുകൊണ്ടാണ് ലോകത്ത് പല ശരീരങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നത്. ആദി ശരീരം എവിടെയാണോ നിലകൊള്ളുന്നത്, അവിടെ മാത്രമേ അതിന് ഫലം ലഭിക്കൂ; മറ്റിടങ്ങളിൽ അല്ല.
മുഖ്യാങ്കുരം സുഭഗ വിദ്ധി മനോ ഹി പുംസോ ദേഹാസ് തതഃ പ്രവിസൃതാസ് തരുപല്ലവാഭാഃ । നഷ്ടേ ഽങ്കുരേ പുനര് ഉദേതി ന പല്ലവശ്രീര് ന ത്വ് അങ്കുരഃ ക്ഷയമ് ഉപൈതി ദലക്ഷയേഷു
ഭാഗ്യവാനേ, മനുഷ്യന്റെ പ്രധാന തൈ മനസ്സാണ് എന്നു അറിഞ്ഞിരിക്കണം. അതിൽ നിന്നാണ് ശരീരങ്ങൾ വൃക്ഷത്തിന്റെ തളിരുകൾപോലെ ഉണ്ടാകുന്നത്. തൈ നശിച്ചാൽ തളിരുകളുടെ ഭംഗി വീണ്ടും ഉണ്ടാവില്ല; പക്ഷേ, ഇലകൾ നശിച്ചാലും തൈ നശിക്കില്ല.
ദേഹക്ഷയേ വിവിധദേഹഗണം കരോതി സ്വപ്നാവനാവ് ഇവ വനം നവമ് ആശു ചേതഃ । ചിത്തേ ക്ഷതേ ന തു കരോതി ഹി കിഞ്ചിദ് ഏവ ദേഹസ് തതസ് സമനുപാലയ ചിത്തരത്നമ്
ശരീരം നശിച്ചാൽ, മനസ്സ് ഉടൻ പുതിയ പല ശരീരങ്ങളും സ്വപ്നത്തിലെ പോലെ പുതിയ വനങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു. എന്നാൽ മനസ്സ് നശിച്ചാൽ ശരീരത്തിന് ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് മനസ്സെന്ന രത്നം സൂക്ഷിക്കണം.
ദിശി ദിശി ഹരിണാക്ഷീമ് ഏവ പശ്യാമി രാജന് പ്രിയയുവതിമനസ്ത്വാന് നിത്യമ് ആനന്ദിതോ ഽസ്മി । തവ സുഖവികൃതീനാം യത് ഫലം ദുഃഖദായി ക്ഷണമ് അഥ സുചിരം വാ തന് ന പശ്യാമി കിഞ്ചിത്
രാജാവേ, ഏതു ദിശയിലേക്കും നോക്കിയാലും എനിക്ക് കാണുന്നത് എന്റെ കണ്മിണ്ടുള്ള പ്രിയയെ മാത്രമാണ്. പ്രിയയായ ഭാര്യയെ ഓർത്തു എന്റെ മനസ്സ് എല്ലായ്പ്പോഴും ആനന്ദത്തിലാണ്. നിന്റെ സുഖാനുഭവങ്ങൾക്കു ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലം, ഒരു നിമിഷത്തേക്കെങ്കിലും, ദീർഘകാലത്തേക്കെങ്കിലും, എനിക്ക് എങ്ങും കാണുന്നില്ല.
അഥേന്ദ്രേണൈവമ് ഉക്തോ ഽസൌ രാജാ രാജീവലോചനഃ । മുനിം ഭരതനാമാനം പാര്ശ്വസംസ്ഥമ് ഉവാച ഹ
ഇന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ള രാജാവ് സമീപം ഇരുന്ന ഭരത എന്ന മുനിയോട് പറഞ്ഞു.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ പശ്യസ്യ് അസ്യ ദുരാത്മനഃ । ഭൃശമ് അദ്യ മുഖേ സ്ഫാരം ധാര്ഷ്ട്യം മദ്ദാരഹാരിണഃ
ഭഗവൻ, എല്ലാധർമ്മവും അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ഈ ദുഷ്ടൻ ഇപ്പോൾ മുഖംമൂടി വെക്കാതെ കാണിക്കുന്ന അതിയായ ധൈര്യം കാണുന്നുവോ?
പാപാനുരൂപമ് അപ്യ് അസ്യ ശാപം ദേഹി മഹാമുനേ । യദ് അവധ്യവധാത് പാപം വധത്യാഗാത് തദ് ഏവ ഹി
മഹാമുനിയേ, ഈ പാപിക്ക് പാപത്തിന് അനുയോജ്യമായ ശാപം നൽകണം. കൊല്ലാൻ പാടില്ലാത്തവനെ കൊല്ലുന്നതിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന നാശം മാത്രമേ ഇങ്ങനെയുള്ളവർക്കു യോജിച്ച ശിക്ഷയാകൂ.
ഇത്യ് ഉക്തോ രാജസിംഹേന ഭരതോ മുനിസത്തമഃ । യഥാവത് പ്രവിചാര്യാശു പാപം തസ്യ ദുരാത്മനഃ
അങ്ങനെ രാജസിംഹനായവന്റെ ചോദ്യം കേട്ട്, മഹർഷി ഭാരതൻ ആ ദുഷ്ടന്റെ പാപം യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയാണെന്ന് വേഗത്തിൽ ആലോചിച്ചു.
സഹാനയാ ദുഷ്കൃതിന്യാ ഭര്തൃദ്രോഹാഭിഭൂതയാ । വിനാശം വ്രജ ദുര്ബുദ്ധേ ഇതി ശാപം വിസൃഷ്ടവാന്
ഭർത്താവിനെ വഞ്ചിച്ച ഈ പാപിനിയോടൊപ്പം, നീയും ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനേ, നശിക്കുവിൻ എന്നു ശാപം നൽകി.
തതസ് തൌ സ്നേഹസമ്ബദ്ധമനസ്കാവ് ഏവ ശാപതഃ । പതിതൌ ഭൂതലേ വൃക്ഷവിച്യുതാവ് ഇവ പല്ലവൌ
ശാപത്തിന്റെ ഫലമായി, പരസ്പരം സ്നേഹത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ട മനസ്സോടെ ഇരുവരും വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണ ഇലകളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു.
അഥ വ്യസനസംസക്തൌ മൃഗയോനിമ് ഉപാഗതൌ । തതോ ദ്വാവ് അപി സംസക്തൌ ഭൂയോ ജാതൌ വിഹങ്ഗമൌ
ശാപം മൂലം ദുരിതത്തിൽ കുടുങ്ങി, അവർ രണ്ടുപേരും ആദ്യം മൃഗരൂപത്തിൽ ജനിച്ചു; പിന്നെയും ബന്ധം വിട്ടില്ല, പിന്നീടവർ പക്ഷികളായി ജനിച്ചു.
അദ്യാസ്മാകം വിഭോ സര്ഗേ മിഥസ്സമ്ബദ്ധഭാവനൌ । തപഃപരൌ മഹാപുണ്യൌ ജാതൌ ബ്രാഹ്മണദമ്പതീ
സ്വാമി, ഇന്നത്തെ സൃഷ്ടിയില് ഒരു ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികള് ജനിച്ചു. ഇരുവരും തപസ്സില് മുഴുകിയവരും, പരസ്പര മനസ്സോടെ ബന്ധപ്പെട്ടവരും, മഹാപുണ്യശാലികളുമാണ്.
ഭാരതോ ഹി തയോശ് ശാപസ് സ സമര്ഥോ ബഭൂവ ഹ । ശരീരമാത്രാക്രമണേ ന മനോനിഗ്രഹേ പ്രഭോ
ഭാരതന്റെ ശാപം, സ്വാമി, അവരില് ശരീരത്തെ മാത്രം ബാധിച്ചു; മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാന് അതിന് കഴിയില്ലായിരുന്നു.
താവ് അദ്യാവധിതേനൈവ ദേഹസംസ്കാരഹേതുനാ । യത്ര യത്രോപജായേതേ ഭവതസ് തത്ര ദമ്പതീ
അന്നുമുതല് ഇന്നുവരെ, ശരീരത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു, അവര് എവിടെയായാലും ജനിച്ചാലും, ദമ്പതികളായി മാറുന്നു.
അകൃത്രിമപ്രേമരസാനുവിദ്ധം സ്നേഹം തയോസ് തം പ്രസമീക്ഷ്യ കാന്തമ് । വൃക്ഷാ അപി സ്നേഹരസാനുവിദ്ധാശ് ശൃങ്ഗാരചേഷ്ടാകുലിതാ ഭവതി
അവരുടെ സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹവും പ്രണയത്തിന്റെ രസവും കണ്ടാല്, ആ സ്നേഹത്തിന്റെ അമൃതം തൊട്ടു മരങ്ങൾ പോലും പ്രണയഭാവം നിറഞ്ഞ ചലനങ്ങളോടെ ഉണരുന്നു.
തേനൈതദ് വച്മി ഭഗവന് യഥാജാതം മനോ മുനേ । അനിഗ്രാഹ്യമ് അഭേദ്യം ച ശാപൈര് അപി ദുരാസദൈഃ
ഭഗവനേ, മഹർഷേ, എന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചുവന്നതുപോലെ ഞാൻ പറയുന്നു: ഈ മനസ്സ് പിടികൂടാനാകാത്തതും, ആരും തുളച്ചുകയറാനാവാത്തതും, ശക്തമായ ശാപങ്ങൾകൊണ്ടും കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്തതുമാണ്.
ഐന്ദവാനാമ് അതസ് സൃഷ്ടിക്രമാണാം പ്രവിനാശനമ് । യുജ്യതേ ന ന ച ബ്രഹ്മന് യുക്തമ് ഏതന് മഹാത്മനഃ
ബ്രഹ്മനേ, ചന്ദ്രവംശത്തെയും സൃഷ്ടിയുടെ ക്രമത്തെയും നശിപ്പിക്കേണ്ടതല്ല; അതു മഹാത്മാക്കളായവർക്കു യോജിച്ചതല്ല.
കിം തദ് അസ്തി ജഗത്യ് അസ്മിന് വിവിധേഷു ജഗത്സു വാ । തവാപി നാഥ നാഥസ്യ യദ് ദൈന്യായ മഹാത്മനഃ
നാഥാ, മഹാത്മാവായ നാഥന്റെ ദു:ഖത്തിന് ഈ ലോകത്തോ, അനേകം ലോകങ്ങളിലോ എന്തെങ്കിലും കാരണമുണ്ടോ?
മനോ ഹി ജഗതാം കര്തൃ മനോ ഹി പുരുഷസ് സ്മൃതഃ । മനഃകൃതം കൃതം ലോകേ ന ശരീരകൃതം കൃതമ്
ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് മനസ്സാണ്; മനുഷ്യനെന്നു പറയുന്നത് മനസ്സിനെയാണ്. ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നത് മനസ്സു ചെയ്യുന്നതാണ്, ശരീരം ചെയ്യുന്നതല്ല.
യന് മനോനിശ്ചയകൃതം തദ് ദ്രവ്യൌഷധിദണ്ഡനൈഃ । ഹന്തും ന ശക്യതേ ജന്തോഃ പ്രതിബിമ്ബം മണേര് ഇവ
മനസ്സിൽ ഉറച്ച തീരുമാനമായത് വസ്തുക്കളാലോ മരുന്നുകളാലോ ശിക്ഷകളാലോ ഒരാളിൽ നിന്നു നീക്കം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല, അതുപോലെ ഒരു മണിക്കല്ലിൽ പ്രതിഫലനം ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
തസ്മാദ് ഏതേ ഽത്ര തിഷ്ഠന്തു ഭാസുരൈസ് സര്ഗസമ്ഭ്രമൈഃ । ത്വം സൃഷ്ട്വേഹ പ്രജാസ് തിഷ്ഠ ബുദ്ധ്യാകാശേ ഽപ്യ് അനന്തകഃ
അതുകൊണ്ട്, ഈ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രകാശമുള്ള കലഹത്തിനിടയിൽ ഇവിടെയെല്ലാം ഇവർ നിലകൊള്ളട്ടെ; നീ ഇവിടെ ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, ബുദ്ധിയുടെ ആകാശത്തിൽ, അനന്തനായവനേ, നിലകൊള്ളുക.
ചിത്താകാശശ് ചിദാകാശ ആകാശശ് ച തൃതീയകഃ । അനന്താസ് ത്രയ ഏവൈതേ ചിദാകാശപ്രകാശിതാഃ
മനസ്സിന്റെ ആകാശം, ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം, മൂന്നാമത്തേതായ ഭൗതിക ആകാശം—ഈ മൂവുമാണ് അനന്തമായത്, ഇവയെല്ലാം ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് തെളിയുന്നത്.