യത്രാഭിലാഷസ് തന് നൂനം സന്ത്യജ്യ സ്ഥീയതേ യദി । പ്രാപ്ത ഏവാങ്ഗ തന് മോക്ഷഃ കിമ് ഏതാവതി ദുഷ്കരമ്
എവിടെയെങ്കിലും ആഗ്രഹം ഉണരുമ്പോൾ, അതു ഉപേക്ഷിച്ച് ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ, മോക്ഷം അതിൽ തന്നെ ലഭിക്കുന്നു, പ്രിയനേ; ഇതിൽ എന്താണ് അത്രയും കഠിനം?
അപി പ്രാണാംസ് തൃണമ് ഇവ ത്യജന്തീഹ മഹാശയാഃ । യത്രാഭിലാഷസ് തന്മാത്രത്യാഗേ കൃപണതാ കഥമ്
ഇവിടെ മഹാത്മാക്കൾ ജീവൻ പോലും പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ആഗ്രഹം വിട്ടൊഴിയുമ്പോൾ മറ്റെന്തെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം ഉണ്ടാകുമോ?
യത്രാഭിലാഷസ് തത് ത്യക്ത്വാ ചേതസാ നിരവഗ്രഹമ് । പ്രാപ്തം കര്മേന്ദ്രിയൈര് ഗൃഹ്ണംസ് ത്യജന്ന് ഇഷ്ടം ച തിഷ്ഠ ഭോഃ
എവിടെയെങ്കിലും ആഗ്രഹം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതു മനസ്സിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാതെ ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വരുന്നതും പോകുന്നതും സ്വീകരിച്ച് ഉപേക്ഷിച്ച് ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സഖാവേ.
യഥാ കരതലേ ബില്വം യഥാ വാ പര്വതഃ പുരഃ । പ്രത്യക്ഷമ് ഏവമ് അസ്യാലമ് അജത്വം പരമാത്മനഃ
പൊതുവെ കൈയിലൊരു ബില്വഫലം എത്രയോ വ്യക്തമായി കാണുന്നുവോ, അല്ലെങ്കിൽ കണ്ണിന് മുന്നിൽ ഒരു പർവ്വതം എങ്ങനെ വ്യക്തമാണ്, അതുപോലെ തന്നെ പരമാത്മാവിന്റെ ജനനം ഇല്ലാത്ത സ്വഭാവവും നേരിട്ട് കാണാവുന്നതാണ്.
ആത്മൈവ ഭാതി ജഗദ് ഇത്യ് ഉദിതസ് തരങ്ഗൈഃ കല്പാന്ത ഏക ഇവ വാരിധിര് അപ്രമേയഃ । ജ്ഞാതസ് സ ഏവ ഹി ദദാതി വിമോക്ഷസിദ്ധിമ് അജ്ഞാത ഏവ മനസാ ചിരബന്ധനായ
ആത്മാവാണ് ഈ ലോകം പോലെ തിളങ്ങുന്നതെന്ന് പറയുന്നു; സമുദ്രം കല്പാന്തത്തിൽ തിരകളാൽ ഉണരുന്നുവെങ്കിലും അതിന്റെ അളവ് പിടികിട്ടാത്തതുപോലെ. അതിനെ അറിയുമ്പോൾ മോക്ഷം ലഭിക്കും, അറിയാത്തപക്ഷം മനസ്സിനെ ദീർഘകാലം ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കും.
മനസ്ത്വയോഗ്യോ ജീവോ ഽയം കോ ഭവേത് പരമാത്മനഃ । കഥം വാസ്മിന് സമുത്പന്നഃ കോ വായം വദ മേ പുനഃ
ഈ ജീവൻ മനസ്സിന് യോജ്യമല്ലെങ്കിൽ, പരമാത്മാവിനോടുള്ള അവന്റെ ബന്ധം എന്താണ്? അവൻ എങ്ങനെ ഇതിൽ ഉദിച്ചുവന്നു? അവൻ ആരാണ്? ദയവായി വീണ്ടും പറഞ്ഞുതരൂ.
സമസ്തശക്തികചിതം ബ്രഹ്മ സര്വേശ്വരം സദാ । യയൈവ ശക്ത്യാ സ്ഫുരതി പ്രാപ്താം താമ് ഏവ പശ്യതി
സകല ശക്തികളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മം എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവനാണ്. ഏത് ശക്തിയാൽ അത് പ്രകടമാകുന്നു, ആ ശക്തിയെ തന്നെയാണ് അവൻ കാണുന്നത്.
സ്വയം യാം വേത്തി സര്വാത്മാ ചിതിം ചേതനരൂപിണീമ് । സാ പ്രോക്താ ജീവശബ്ദേന സൈവ സങ്കല്പകാരിണീ
സകലത്തിന്റെയും ആത്മാവായത് സ്വയം അറിയുന്ന那个 ബോധം, അതാണ് 'ജീവൻ' എന്ന പേരിൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അതു തന്നെയാണ് സങ്കല്പങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതും.
സ്വഭാവകാരണം ദ്വിത്വേ പൂര്വം സങ്കല്പ്യ ചിത് സ്വയമ് । നാനാകാരണതാം പശ്ചാദ് യാതി ജന്മമൃതിസ്ഥിതൌ
ബോധം തന്നെ ആദിയിൽ ഇരട്ടത്വം സ്വഭാവവും കാരണവും എന്ന് കരുതുന്നു; പിന്നീടു ജനനം, മരണം, നില എന്നിവയിൽ പലവിധ കാരണങ്ങളായി മാറുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതേ മുനിശ്രേഷ്ഠ ദൈവം നാമ കിമ് ഉച്യതേ । കിമ് ഉച്യതേ തഥാ കര്മ കാരണം ച കിമ് ഉച്യതേ
ഇങ്ങനെ ഉള്ളപ്പോൾ, മഹാമുനിയേ, 'വിധി' എന്ന് പറയുന്നത് എന്താണ്? 'കർമ്മം' എന്ന് പറയുന്നത് എന്താണ്? 'കാരണം' എന്ന് പറയുന്നത് എന്താണ്?
സ്പന്ദാസ്പന്ദസ്വഭാവം ഹി ചിന്മാത്രമ് ഇഹ വിദ്യതേ । ഖേ വാത ഇവ തത്സ്പന്ദാത് സോല്ലാസം ശാന്തമ് അന്യഥാ
ഇവിടെ ശുദ്ധമായ ബോധം മാത്രം ഉണ്ട്; അതിന് സ്പന്ദനവും അസ്പന്ദനവും സ്വഭാവമാണ്. ആകാശത്തിലെ കാറ്റുപോലെ, അതിന്റെ സ്പന്ദനത്തിൽ ആനന്ദം ഉണ്ട്; അല്ലാത്തപക്ഷം അതു ശാന്തമാണ്.
ചിതശ് ചിത്ത്വം ഭാവിതം സത് സ്പന്ദ ഇത്യ് ഉച്യതേ ബുധൈഃ । ദൃശ്യത്വാഭാവിതം ചൈതദ് അസ്പന്ദനമ് ഇതി സ്മൃതമ്
ബുദ്ധിമാന്മാർ പറയുന്നു: ചൈതന്യം മനസ്സിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ സ്പന്ദനം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതു പ്രകൃതിയായി കാണപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിനെ അസ്പന്ദനം എന്നു അറിയുന്നു.
സ്പന്ദാത് സ്ഫുരന്തീ ചിത് സര്ഗോ നിസ്സ്പന്ദാ ബ്രഹ്മ ശാശ്വതമ് । ജീവകാരണകര്മാദ്യാശ് ചിത്സ്പന്ദസ്യാഭിധാസ് സ്മൃതാഃ
സ്പന്ദനത്തിലൂടെ ചൈതന്യം സൃഷ്ടിയായി പ്രകടമാകുന്നു; അസ്പന്ദനത്തിൽ അത് ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മമാണ്. ജീവന്റെ കാരണങ്ങൾ, പ്രവൃത്തികൾ തുടങ്ങിയവയെല്ലാം ചൈതന്യസ്പന്ദനത്തിന്റെ പേരുകളാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
യ ഏവാനുഭവാത്മായം ചിത്സ്പന്ദോ ഽസ്തി സ ഏവ ഹി । ജീവകാരണകര്മാഖ്യോ ബീജമ് ഏതദ് ധി സംസൃതേഃ
അനുഭവസ്വഭാവമുള്ള ഈ ചൈതന്യസ്പന്ദനമേ ജീവന്റെ കാരണമെന്നോ പ്രവൃത്തിയെന്നോ വ്യക്തിത്വമെന്നോ അറിയപ്പെടുന്ന സംസാരത്തിന്റെ വിത്ത് ആകുന്നത്.
കൃതദ്വിത്വചിദാഭാസവശാദ് ദേഹ ഉപസ്ഥിതേ । സങ്കല്പവിവിധാര്ഥത്വം ചിത്സ്പന്ദോ ഽനുഭവംശ് ചിരാത്
ചൈതന്യത്തിൽ ദ്വൈതത്തിന്റെ ഭ്രമം മൂലം ശരീരം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ചൈതന്യസ്പന്ദനം വിവിധ സംകല്പങ്ങളിലൂടെ അനേകം വസ്തുക്കളെ ക്രമേണ അനുഭവിക്കുന്നു.
നാനാകാരണതാം യാതശ് ചിത്സ്പന്ദോ മുച്യതേ ചിരാത് । കശ്ചിജ് ജന്മസഹസ്രേണ കശ്ചിദ് ഏകേന ജന്മനാ
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്പന്ദനം പലവിധ കാരണങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്ത് ഒടുവിൽ മോചിതമാകുന്നു; ചിലർക്ക് ആയിരം ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം, ചിലർക്ക് ഒരു ജന്മം കഴിഞ്ഞ് തന്നെ.
സ്വഭാവകാരണാദ് ദ്വിത്വം ചിത് സമേത്യാഥ ഗച്ഛതി । സ്വര്ഗാപവര്ഗനരകബന്ധകാരണതാം ശനൈഃ
സ്വഭാവകാരണത്താൽ ചൈതന്യം രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നെ അത് സ്വർഗ്ഗം, മോക്ഷം, നരകം എന്നിവയിലേക്കുള്ള ബന്ധനത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ ക്രമേണ ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
ഹേമ്നീവ കടകാദിത്വം കാഷ്ഠലോഷ്ടസമസ്ഥിതൌ । ദേഹേ തിഷ്ഠതി നാനാത്വം ജഡേ ഭാവവികാരജമ്
പൊന്നിന് ആഭരണമായാലും, അതിന്റെ സ്വഭാവം മരത്തോ മണ്ണോ പോലെയുള്ളതായാലും ഒന്നുതന്നെ; അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരത്തിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നില്ല, ജഡത്തിൽ അത് ഭാവത്തിന്റെ മാറ്റം മാത്രമാണ്.
അജാതമ് അപ്യ് അസദ്രൂപം പശ്യതീമം ഭ്രമം മനഃ । ജാതസ് സ്ഥിതോ മൃതോ ഽസ്മീതി ഭ്രമാന്തഃപതനം യഥാ
ജനിച്ചിട്ടില്ലാത്തതും അസത്യമുള്ളതുമായ ഈ ഭ്രമം മനസ്സ് യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണുന്നു; ജനിച്ചപ്പോൾ 'ഞാൻ ഉണ്ടെന്ന്' കരുതുന്നു, മരിച്ചാൽ 'ഞാൻ ഇല്ലാതായി' എന്ന്; അങ്ങനെ ഭ്രമത്തിന്റെ അവസാനം വീഴ്ച സംഭവിക്കുന്നു.
അഹം മമേത്യ് അസദ്രൂപമ് ഏവ ചേതഃ പ്രപശ്യതി । അദൃഷ്ടപരമാര്ഥത്വാദ് ആശാവിവശസംസ്ഥിതി
മനസ്സ് 'ഞാൻ', 'എന്റെ' എന്നതുപോലുള്ള അസത്യമായ രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു. യഥാർത്ഥ സത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ, മനസ്സ് ആശകളിൽ കുടുങ്ങി നിൽക്കുന്നു.
മഥുരാധിപതേ രാജ്ഞോ യഥാ ശ്വപചസമ്ഭ്രമഃ । ആസീദ് ഏവം ഹി ചിത്തസ്യ സ്ഫുരതീയം ജഗത്സ്ഥിതിഃ
മഥുരയുടെ രാജാവിന് ഒരു ചത്തക്കുട്ടിക്കാരന്റെ സാന്നിധ്യം എങ്ങനെ മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന ആശങ്കയുണ്ടാക്കിയതുപോലെ, ഇങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സും ഉല്ലാസത്തോടെ അശാന്തമാകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ലോകം പ്രത്യക്ഷമാവുന്നത്.
സര്വമ് ഏവ മനോമാത്രഭ്രാന്ത്യുല്ലാസവിജൃമ്ഭണമ് । ഇദം ജീവതയാ നാമ പ്രസ്ഫുരത്യ് അമ്ബുഭങ്ഗവത്
ഈ എല്ലാം മനസ്സിന്റെ ഭ്രമയിലുണ്ടാകുന്ന ആവേശത്തിന്റെ വ്യാപനമാണ്. 'ജീവിതം' എന്നതിനെ നമ്മൾ വിളിക്കുന്നത് വെള്ളത്തിന്റെ ചലനത്തെപ്പോലെ ഒരു തത്സമയ പ്രകാശനമാണ്.
ശിവാത് പ്രാക് കാരണാത് പൂര്വം ചിച് ചേത്യകലനോന്മുഖീ । ഉദേതി സൌമ്യാജ് ജലധേഃ പയസ്സ്പന്ദോ മനാഗ് ഇവ
ശിവനേക്കാൾ മുമ്പ്, ആദികാരണത്തിൽ നിന്ന്, അറിയലിലേക്കു തിരിയുന്ന ചൈതന്യം സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ചെറു തിരമാലപോലെ മൃദുവായി ഉദിക്കുന്നു.
സ്ഫുരണാജ് ജീവചക്രത്വമ് ഏത്യ ചിത്തോര്മിതാം ഗതമ് । ചിദ്വാരി ബ്രഹ്മജലധൌ കുരുതേ സര്ഗബുദ്ബുദമ്
ഈ സ്പന്ദനത്തിൽ നിന്നാണ് ജീവികളുടെ ചക്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അത് മനസ്സിന്റെ തിരമാലയിലേക്കെത്തുന്നു. ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ, ചൈതന്യജലം സൃഷ്ടിയുടെ ബുധ്ബുദം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സ്വച്ഛസൌമ്യസമസ്യേഷദ് യത് സിംഹസ്യേവ ജൃമ്ഭണമ് । ബ്രഹ്മണസ് സ ചിദാഭാസസ് തത് സചേത്യമ് ഇവ സ്വയമ്
സ്വച്ഛവും ശാന്തവും സമമായ അവസ്ഥയിൽ സിംഹം അല്പം വലിച്ചുപിടിക്കുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മത്തിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം തന്നെ ജ്ഞാനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ചിത് സചേത്യോച്യതേ ജീവസ് സ സങ്കല്പാന് മനോ ഭവേത് । ബുദ്ധിശ് ചേത്യമ് അഹങ്കാരോ മായേത്യാദ്യഭിധം തതഃ
ചൈതന്യത്തെ 'ചിത്' എന്നു വിളിക്കുന്നു, ജ്ഞാനത്തെ 'ചേത്യം' എന്നു പറയുന്നു. ജീവൻ എന്നത് മനസ്സാണ്, ആലോചനകളാൽ രൂപപ്പെടുന്നത്. ബുദ്ധി ജ്ഞാനമാണ്, അഹംഭാവം 'അഹങ്കാരം' എന്നാണ്, മായ എന്നത് ഭ്രമം എന്നർത്ഥം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
തന്മാത്രകല്പനാ പൂര്വം തനോതീദം ജഗന് മനഃ । അസത്യം സത്യസങ്കാശം ഗന്ധര്വനഗരം യഥാ
ആദ്യം മനസ്സ് തന്മാത്രകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ലോകം ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെങ്കിലും യാഥാർത്ഥ്യമായി തോന്നുന്നു, ഗന്ധർവനഗരംപോലെ.
യഥാ ശൂന്യദൃശസ് താരാമുക്താവല്യാദിദര്ശനമ് । യഥാ സ്വപ്നേ ഭ്രമശ് ചൈവ തഥാ ചിത്തസ്യ സംസൃതിഃ
ശൂന്യമായ ആകാശത്ത് മുത്തുകളോ നക്ഷത്രങ്ങളോ കാണുന്ന കാഴ്ച ദൃഷ്ടിദോഷമുള്ളവന് എങ്ങനെയോ, സ്വപ്നത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും പോലെ, അതുപോലെ തന്നെയാണ് മനസ്സിന്റെ ചുറ്റുപാട്.
ശുദ്ധ ആത്മാ നിത്യതൃപ്ത ഇവ ശാന്തസ് സമസ്ഥിതിഃ । അപശ്യന് പശ്യതീവേമം ചിത്താഖ്യം സ്വപ്നവിഭ്രമമ്
ശുദ്ധമായ ആത്മാവ് എപ്പോഴും തൃപ്തിയും സമാധാനവും ഉള്ളവനായി സമതയിലിരിക്കുന്നു; ഒന്നും കാണുന്നില്ലെങ്കിലും കാണുന്നവനായി തോന്നുന്നു, ഈ മനസ്സിന്റെ സ്വപ്നസദൃശമായ മായയെ.
സംസൃതിര് ജാഗ്രദ് ഇത്യ് ഉക്തം സ്വപ്നം വിദുര് അഹങ്കൃതിമ് । ചിത്തം സുഷുപ്തഭാവസ് സ്യാച് ചിന്മാത്രം തുര്യമ് ഉച്യതേ
ജാഗ്രതാവസ്ഥയെ ലോകജീവിതം എന്ന് പറയുന്നു; 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം സ്വപ്നം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു; മനസ്സ് സുഷുപ്തി പോലെയാണ്; ശുദ്ധമായ ചൈതന്യം മാത്രം നാലാമത്തെ അവസ്ഥയാണെന്ന് പറയുന്നു.