അഹമ്ഭാവോ ഹി ദിക്കാലവ്യവച്ഛേദാങ്കിതാകൃതിഃ । ഖസ്ഥസ് സങ്കല്പവശതോ വാതസ്പന്ദ ഇവ സ്ഫുരന്
'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം ദിക്കിന്റെയും സമയത്തിന്റെയും വ്യത്യാസങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്; ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, ചിന്തയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ, കാറ്റിന്റെ ചലനത്തെപ്പോലെ അതു സ്പന്ദിക്കുന്നു.
സങ്കല്പോന്മുഖതാം യാതസ് ത്വ് അഹങ്കാരാഭിധസ് സ്ഥിതഃ । ചിത്തം ജീവോ മനോ മായാ പ്രകൃതിശ് ചേതി നാമഭിഃ
സങ്കല്പങ്ങളിലേക്കു തിരിയുമ്പോൾ അതിനെ അഹംഭാവം, മനസ്സ്, ജീവൻ, ചിന്ത, മായ, സ്വഭാവം എന്നിങ്ങനെ പല പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
തത്സങ്കല്പാത്മകം ചേതോ ഭൂതമാത്രാത്മകല്പനമ് । കുര്വംസ് തത്താം വ്രജത്യ് ഏവ സങ്കല്പാദ് യാതി പഞ്ചതാമ്
മനസ്സ് സ്വഭാവത്തിൽ സങ്കല്പം നിറഞ്ഞതായതിനാൽ, അതു ഭൗതികങ്ങളെയും താനെന്നു കരുതുന്നു; അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ അതു ആ നിലയിലേക്കു എത്തുന്നു, ഒടുവിൽ ആ സങ്കല്പം മൂലം അതു ലയിച്ചുപോകുന്നു.
തന്മാത്രപഞ്ചകാകാരം ചിത്തം തേജഃകണോ ഭവേത് । അജാതജഗതി വ്യോമ്നി താരകാ പേലവാ യഥാ
അത് അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളുടെ രൂപം സ്വീകരിച്ച മനസ്സ്, ജനിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ആകാശത്ത് മങ്ങിയ ഒരു നക്ഷത്രം പോലെ, ഒരു പ്രകാശകണമായി മാറുന്നു.
തേജഃകണത്വമ് ആദത്തേ ചിത്തം തന്മാത്രകല്പനാത് । ശനൈസ് സ്വസ്മാത് പരിസ്പന്ദാദ് ബീജമ് അങ്കുരതാമ് ഇവ
സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളെ മനസ്സിൽ സങ്കല്പിക്കുന്നതുകൊണ്ടു മനസ്സ് പ്രകാശകണമായിത്തീരും; അതിന്റെ സ്വന്തം ചലനത്തിൽനിന്ന്, വിത്ത് മുളപ്പുന്നതുപോലെ, പതിയെ അതു വളരുന്നു.
അസൌ തേജഃകണോ ഽണ്ഡാഖ്യാത് കല്പനാത് കശ്ചിദ് അണ്ഡതാമ് । പ്രയാത്യ് അന്തസ്സ്ഫുരദ്ബ്രഹ്മാ ജലമ് ആപീഡതാമ് ഇവ
ആ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു കണം, 'അണ്ഡം' എന്ന പേരിൽ, മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ അണ്ഡത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ബ്രഹ്മാവ് ഉദയിക്കുന്നതു വെള്ളം ഒരു കിളിവള്ളിയായി രൂപംകൊള്ളുന്നതുപോലെ ആണ്.
കശ്ചിദ് ദ്രാഗിതി ദേഹാദികല്പനാദ് യാതി ദേഹതാമ് । ഭ്രാന്ത്യുത്ഥാം തദതദ്രൂപാം ഗന്ധര്വേച്ഛേവ പൂശ്ശ്രിയമ്
ചിലർ അതിവേഗത്തിൽ ദേഹത്തിന്റെ രൂപം മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച് അതിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവ ഭ്രമയിൽ നിന്നുള്ളതും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവമല്ലാത്തതുമാണ്, ഗന്ധർവന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സമ്പത്ത് പോലെയാണ്.
കശ്ചിത് സ്ഥാവരതാമ് ഏതി കശ്ചിജ് ജങ്ഗമതാമ് അപി । കശ്ചിദ് യാതി ഖവാര്യാദിരൂപം സങ്കല്പതസ് സ്വജാത്
ചിലർ അചഞ്ചലമായ അവസ്ഥയിലേക്കും ചിലർ ചലിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കും എത്തുന്നു. ചിലർ സ്വയം ആഗ്രഹിച്ച് ആകാശം, വായു, വെള്ളം തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
സര്ഗാദാവ് ആദിജോ ദേഹോ ജീവസങ്കല്പസമ്ഭവഃ । ക്രമേണ പദമ് ആസാദ്യ വൈരിഞ്ചം കുരുതേ ജഗത്
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, ജീവന്റെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ആദിമ ദേഹം, ക്രമേണ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം നേടുകയും ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ആത്മഭൂഃ കലനാത്മാഭോ യത് സങ്കല്പയതി ക്ഷണാത് । തത് സ്വഭാവവശാദ് ഏവ ജാതമ് ഏവ പ്രപശ്യതി
സ്വയം ജനിച്ച ആത്മാവ്, കല്പനയാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം, ഒരു ചിന്ത മനസ്സിൽ ഉദിച്ചയുടൻ തന്നെ അതു നേരത്തെ തന്നെ സംഭവിച്ചുവെന്നപോലെ കാണുന്നു; അതിന്റെ സ്വഭാവശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ഇത് നടക്കുന്നത്.
ചിത്സ്വഭാവാത് സ്വമ് ആയാതം ബ്രഹ്മത്വം സര്വകാരണമ് । സംസൃതൌ കാരണം പശ്ചാത് കര്മ നിര്മായ സംസ്ഥിതമ്
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ അവനിൽ ബ്രഹ്മത്വം ഉദിക്കുന്നു; അതാണ് എല്ലാറ്റിനും കാരണം. ജനനമരണചക്രത്തിൽ പിന്നീട് കര്മ്മം ഉണ്ടാക്കി അതിനെ കാരണമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
ചിത്ത്വം സ്വഭാവാത് സ്ഫുരതി ചിതഃ ഫേന ഇവാമ്ഭസഃ । കര്മഭിര് ബധ്യതേ പശ്ചാദ് ദിണ്ഡീരമ് ഇവ രജ്ജുഭിഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സു ഉദിക്കുന്നു, വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പൊങ്ങുന്ന നുരെപ്പോലെ. പിന്നീട് കര്മ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് അത് കെട്ടിപ്പിടിക്കപ്പെടുന്നു, കയരുകൾ കൊണ്ട് താളം കെട്ടുന്നതുപോലെ.
സങ്കല്പഃ കര്മണോ ബീജം തദാത്മൈവ ഹി ജീവകഃ । കര്മ പശ്ചാത് തനോത്യ് ഉച്ചൈര് ഉത്ഥായാകര്മകക്രമമ്
ചിന്തയാണ് കര്മ്മത്തിന് വിത്ത്, അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് ജീവൻ. കര്മ്മം പിന്നീട് ഉയർന്ന്, അക്രമങ്ങളുടെ ഒരു ശ്രേണി സൃഷ്ടിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
ക്രോഡീകൃതാങ്കുരാം പൂര്വം ബീജം ധത്തേ സ്വബീജതാമ് । പശ്ചാന് നാനാത്വമ് ആയാതി പത്ത്രാങ്കുരഫലഭ്രമൈഃ
ഒരു വിത്ത് ആദ്യം തനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ മുളയുമായി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അതിന്റെ വിത്ത് സ്വഭാവം നിലനിൽക്കുന്നു. പിന്നീടാണ് ഇലകളും കൊമ്പുകളും പഴങ്ങളും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭ്രമത്തിലൂടെ അതിന് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
അന്യേ ഖ ഏവ യേ ജീവാ ഏവമ് ഏവാകൃതിം ഗതാഃ । പൂര്വോത്പന്നേ ജഗതി തേ യാന്തി ഭൂതാശ്രിതാസ് സ്ഥിതിമ്
ആകാശത്തിലെ മറ്റുള്ള ജീവികൾക്കും ഇതുപോലെയാണ് രൂപം ഉണ്ടാകുന്നത്; മുമ്പ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ലോകത്തിൽ, അവർ ഭൂതങ്ങൾ ആശ്രയിച്ചുള്ള നിലയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
സ്വകര്മഭിസ് തതോ ജന്മമൃതികാരണതാം ഗതൈഃ । പ്രയാന്ത്യ് ഊര്ധ്വമ് അധസ്താദ് വാ കര്മ ചിത്സ്പന്ദ ഉച്യതേ
തങ്ങളുടെ തന്നെ പ്രവൃത്തികൾ ജനനത്തിനും മരണത്തിനും കാരണമാകുമ്പോൾ, അവർ മേലോട്ടോ കീഴോട്ടോ പോകുന്നു; പ്രവൃത്തി എന്നത് ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്പന്ദനമാണ്.
ചിത്സ്പന്ദനം ഭവതി കര്മ തദ് ഏവ ദൈവം ചിത്തം തദ് ഏവ ച തദ് ഏവ ശുഭാശുഭാദി । തസ്മാദ് ഭവന്തി ഭുവനാനി ജഗന്തി പൂര്വം ഭൂതാനി ചാശു കുസുമാനി തരോര് ഇവാദ്യാത്
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്പന്ദനം തന്നെയാണ് പ്രവൃത്തി; അതാണ് വിധി, അതാണ് മനസ്സ്, അതാണ് ശുഭം, അശുഭം മുതലായവയും. അതുകൊണ്ട് ലോകങ്ങളും ജഗത്തുകളും ഉണ്ടാകുന്നു, ജീവികൾ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള പൂക്കൾ പോലെ ഉടനടി ഉദിക്കുന്നു.
ഏതസ്മാത് കാരണാദ് ഏവം മനഃ പ്രഥമമ് ഉത്ഥിതമ് । മനനാത്മകമ് ആഭോഗി തത്സ്ഥമ് ഏവ സ്ഥിതിം ഗതമ്
ഇവിടെയുള്ള കാരണം കൊണ്ടാണ് മനസ്സ് ആദ്യം ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. ചിന്തയും അനുഭവവും അതിന്റെ സ്വഭാവമാണ്, അതിനനുസരിച്ചാണ് മനസ്സ് അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നത്.
ഭാവാഭാവര്ദ്ധിമദ്ദോലസ് തേനായമ് അവലോക്യതേ । സര്ഗസ് സദസദാഭാസഃ പൂര് ഗന്ധര്വേച്ഛയാ യഥാ
ഉണ്ടാകലിന്റെയും ഇല്ലായ്മയുടെയും വർദ്ധനയും കുറയലുമെന്ന ഇളകലാണ് ഈ സൃഷ്ടി കാണപ്പെടുന്നത്. ഇത് സത്യമാണോ അസത്യമാണോ എന്നിങ്ങനെ തോന്നുന്നു, ഒരു ഗന്ധർവന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഒരു നഗരം കാണുന്നതുപോലെ.
ന കശ്ചിദ് വിദ്യതേ ഭേദോ ദ്വൈതൈക്യകലനാത്മകഃ । ബ്രഹ്മജീവമനോമായാകര്തൃകര്മജഗദ്ദൃശാമ്
ഇവിടെ യാതൊരു ഭേദവും ഇല്ല; ദ്വൈതവും ഏകത്വവും മനസ്സിൽ മാത്രം ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭാവനകളാണ്. ബ്രഹ്മം, ജീവൻ, മനസ്സ്, മായ, കർമ്മം, പ്രവർത്തകൻ, ലോകം എന്നിവയൊക്കെയും വെറും ഭ്രമങ്ങൾ മാത്രമാണ്.
അപാരവാനവിസ്താരസംവിത്സലിലവല്ഗനൈഃ । ചിദേകാര്ണവ ഏവായം സ്വയമ് ആത്മാ വിജൃമ്ഭതേ
അവസാനമില്ലാത്ത, വിശാലമായ ബോധത്തിന്റെ ജലങ്ങൾ കളിയാടുന്നതുപോലെ, ഒരേയൊരു ആത്മാവായ ബോധസമുദ്രം സ്വയം വ്യാപിക്കുന്നു.
അസത്യമ് അസ്ഥൈര്യവശാത് സത്യം സ്വപ്രതിഭാസതഃ । യഥാ സ്വപ്നസ് തഥാ ചിത്തേ ജഗത് സദസദാത്മകമ്
അസ്ഥിരത മൂലം അസത്യം ഉണ്ടാകുന്നു; സത്യം എന്നത് ഓരോരുത്തരുടെ മനസ്സിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതാണ്. സ്വപ്നം പോലെ തന്നെ, ഈ ലോകം മനസ്സിൽ സത്യമോ അസത്യമോ എന്ന ഇരട്ട സ്വഭാവം പുലർത്തുന്നു.
ന സന് നാസന്ന് അയം ജാതശ് ചേതസോ ജാഗതോ ഭ്രമഃ । ഓഷധീസമവായാനാമ് ഇന്ദ്രജാലമ് ഇവോത്ഥിതമ്
ഇത് സത്യമല്ല, അസത്യമുമല്ല; ഉണർന്നിരിക്കുന്ന മനസ്സിന്റെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്നാണ് ഇത് ജനിക്കുന്നത്. ഔഷധികൾ ചേർന്നുണ്ടാകുന്ന മായാജാലംപോലെയാണ് ഇതിന്റെ ഉദയം.
ദീര്ഘസ് സ്വപ്നസ് സ്ഥിതിം യാതസ് സംസാരാഖ്യോ മനോവശാത് । അസമ്യഗ്ദര്ശനാത് സ്ഥാണാവ് ഇവ പുമ്പ്രത്യയോ മുധാ
ദീർഘമായ ഒരു സ്വപ്നം, ദൈർഘ്യം നേടിയാൽ, മനസ്സിന്റെ ശക്തിയിൽ 'സംസാരം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ശരിയായ ദർശനം ഇല്ലാതെ, ഒരു കട്ടയെ മനുഷ്യൻ എന്നു കരുതുന്നതുപോലെ, സ്ഥിരതയുള്ള വസ്തുവിൽ വിശ്വാസം വെറുതെ തന്നെയാണ്.
അനാത്മാലോകനാച് ചിത്തം ചിത്തത്വേനാനുശോചതി । വേതാലകല്പനാദ് ബാല ഇവ സങ്കല്പിതേ ഭയേ
സ്വയം കാണാതിരുന്നതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് തന്നെ മനസ്സാണെന്ന് കരുതി ദുഃഖിക്കുന്നു. ഒരു കുട്ടി വെറുമൊരു ഭയക്കാഴ്ചയിൽ പേടിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും സ്വന്തം ഭ്രമത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭയങ്ങളിൽ പെടുന്നു.
അനാഖ്യസ്യ സ്വരൂപസ്യ സര്വാംശാതിഗതാത്മനഃ । ചേത്യോന്മുഖതയാ ചിത്ത്വം ചിത്ത്വാജ് ജീവത്വകല്പനമ്
പേരിടാൻ കഴിയാത്ത സത്യസ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു, അതിന്റെ എല്ലാം അതിക്രമിച്ച ആത്മാവിൽ നിന്നു, വസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള ആകർഷണത്താൽ മനസ്സ് ഉദിക്കുന്നു; മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ജീവന്റെ ഭാവന ഉണ്ടാകുന്നത്.
ജീവത്വാദ് അപ്യ് അഹമ്ഭാവസ് ത്വ് അഹമ്ഭാവാച് ച ചിത്തതാ । ചിത്തത്വാദ് ഇന്ദ്രിയാദിത്വം തതോ ദേഹാദിവിഭ്രമഃ
ജീവന്റെ ഭാവനയിൽ നിന്നു 'ഞാൻ' എന്ന ബോധം ഉണ്ടാകുന്നു; ആ 'ഞാൻ' എന്ന ബോധത്തിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ് ഉൽപ്പന്നമാകുന്നത്; മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഇന്ദ്രിയാദികൾ ഉളവാകുന്നത്; അതിൽ നിന്നാണ് ശരീരം മുതലായവയിലേക്കുള്ള ഭ്രമം.
ദേഹാദിമോഹതസ് സ്വര്ഗനരകൌ മോക്ഷബന്ധനേ । ബീജാങ്കുരവദ് ആരമ്ഭസ് സംരൂഢോ ദേഹകര്മണോഃ
ശരീരം മുതലായവയിലേക്കുള്ള ഭ്രമത്തിൽ നിന്നാണ് സ്വർഗ്ഗവും നരകവും മോക്ഷവും ബന്ധവും ഉണ്ടാകുന്നത്; വിത്തും മുളയും പോലെ, ശരീരസംബന്ധമായ പ്രവൃത്തികളുടെ ആരംഭവും വളർച്ചയും ഉറപ്പുവരുന്നു.
ദ്വൈതം യഥാ നാസ്തി ചിദാത്മതത്ത്വയോസ് തഥൈവ ഭേദോ ഽസ്തി ന ജീവചിത്തയോഃ । യഥൈവ ഭേദോ ഽസ്തി ന ജീവചിത്തയോസ് തഥൈവ ഭേദോ ഽസ്തി ന ദേഹകര്മണോഃ
ചൈതന്യസ്വഭാവത്തിലും ആത്മാവിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭേദം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ജീവനും മനസ്സിനും യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ശരീരുമ പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലും ഭേദം ഇല്ല.
കര്മൈവ ദേഹോ നനു ദേഹ ഏവ ചിത്തം തദ് ഏവാഹമ് ഇതീവ ജീവഃ । സ ജീവ ഏവേശ്വരചിത് സ ആത്മാ സര്വം ശിവാത് ത്വ് ഏകപദോത്ഥമ് ഏതത്
ക്രിയ തന്നെയാണ് ശരീരം, ശരീരം തന്നെയാണ് മനസ്സ്; അതാണ് 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം, അതിലൂടെയാണ് ജീവൻ. ഈ ജീവൻ, ഈശ്വരൻ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്, അതാണ് ആത്മാവ്; എല്ലാം ശിവനിൽ നിന്നാണ്, ഒരേ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ സകലവും ഉദിച്ചിരിക്കുന്നത്.