ഇദം മേ ഭഗവന് ബ്രൂഹി സംശയം സര്വകോവിദ । തവ പാതും ന തൃപ്തോ ഽസ്മി ശ്രോത്രപാത്രൈര് വചോഽമൃതമ്
ഭഗവന്, സകലവും അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഈ സംശയം നീ പറഞ്ഞുതരണമേ. നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതം എന്റെ ചെവികളിലൂടെ കുടിച്ചിട്ടും ഞാൻ തൃപ്തനല്ല.
സ സര്ഗത്രിതയേ കാലോ ലീലാഭര്തുര് ഹി യോഗതഃ । സ ക്വചിത് കിമ് അഹോരാത്രഃ ക്വചിത് കിം മാസമാത്രകഃ
മൂന്ന് സൃഷ്ടികളിലും കാലം, യുക്തിയോടെ കളിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ ലീലയാണ്. ചിലപ്പോള് അത് ഒരു ദിവസം മാത്രം, ചിലപ്പോള് ഒരു മാസം മാത്രം.
ക്വചിത് കിം ബഹുവര്ഷാണി കസ്യചിത് കിം സുപേലവഃ । കസ്യചിത് കിം മഹാദീര്ഘഃ കസ്യചിത് കിം ക്ഷണസ്ഥിതഃ
ചിലപ്പോള് പല വര്ഷങ്ങളോളം നീളുന്നു, ആരെങ്കിലുമൊരാളിന് അതിവേഗം അവസാനിക്കും, മറ്റൊരാളിന് അതിവിശാലം, മറ്റൊരാളിന് ഒരു നിമിഷം മാത്രം.
ഇതി മേ ഭഗവന് ബ്രൂഹി ത്വം യഥാവദ് അനുഗ്രഹാത് । സകൃച് ഛ്രുതം ന വിശ്രാന്തിമ് ഏതി ലോഷ്ടേ യഥാ ജലമ്
അതിനാല് ദയവായി, ഭഗവനേ, ശരിയായി എന്നോട് പറയൂ. ഒരിക്കല് കേട്ടാലും മനസിന് ശാന്തി ലഭിക്കില്ല, മണ്ണ് കട്ടയില് വെള്ളം നിലനില്ക്കാത്തതുപോലെ.
യേന യേന യദാ യദ് യദ് യഥാ സംവേദ്യതേ ഽനഘ । തേന തേന തദാ തത് തത് തഥാ സമനുഭൂയതേ
പാപരഹിതനേ, എന്ത് കാര്യമായാലും, എപ്പോഴായാലും, എങ്ങനെയായാലും, അതു എങ്ങനെ അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ, അതേപോലെയാണ് അതു അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
അമൃതത്വം വിഷം യാതി സദൈവാമൃതവേദനാത് । ശത്രുര് മിത്രത്വമ് ആയാതി മിത്രസംവിത്തിവേദനാത്
അമൃതം എന്നത് എപ്പോഴും വിഷം എന്നറിഞ്ഞാൽ അതു വിഷമായിത്തീരും; ശത്രുവിനെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കുമ്പോൾ അവൻ സുഹൃത്ത് ആകും.
യഥാഭാവിതമ് ഏതേഷാം പദാര്ഥാനാം നിജം വപുഃ । തദ് ഏവ ഹി ചിരാഭ്യാസാന് നിയതേര് വശമ് ആഗതമ്
എന്തിനെയും എങ്ങനെ മനസ്സിൽ രൂപപ്പെടുത്തുന്നുവോ അതുപോലെയാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം; ദീർഘകാലം അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാൽ അതു വിധിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് വരും.
കചനൈകാത്മികൈഷാ ചിദ് യഥാ കചതി യാദൃശമ് । തഥാ തത്രാശു ഭവതി തത് സ്വഭാവൈകകാരണാത്
ഈ ചൈതന്യം ഒരൊറ്റ സ്വഭാവമുള്ളതാണു്; എങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാലോ അതുപോലെയാണ് അതു പ്രകടമാകുന്നത്. അതിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം കാരണം അതു ഉടൻ അങ്ങനെയാകും.
നിമേഷേ യദി കല്പൌഘം പ്രവിദന് പരിവിന്ദതേ । നിമേഷ ഏവ തത് കല്പീഭവത്യ് അത്ര ന സംശയഃ
ഒരു നിമിഷത്തിൽ അനേകം കാലഘട്ടങ്ങൾ കാണുന്നുവെങ്കിൽ, ആ നിമിഷത്തുതന്നെ അവയെല്ലാം സാക്ഷാൽക്കരിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
കല്പേ യദി നിമേഷത്വം വേത്തി കല്പോ ഽപ്യ് അസൌ തതഃ । നിമേഷീഭവതി ക്ഷിപ്രം താദൃഗ്രൂപാത്മികാ ഹി ചിത്
ഒരു കല്പം തന്നെ ഒരു നിമിഷം എന്നായി തിരിച്ചറിയുമ്പോള്, ആ കല്പം ഉടന് തന്നെ നിമിഷമായി മാറും; കാരണം, മനസ്സിന് ഏത് രൂപം ആഗ്രഹിക്കുമോ അതേ രൂപം അതിന് കിട്ടും.
ദുഃഖിതസ്യ നിശാ കല്പസ് സുഖിനസ് സൈവ ച ക്ഷണഃ । ക്ഷണസ് സ്വപ്നേ ഭവേത് കല്പഃ കല്പശ് ച ഭവതി ക്ഷണഃ
ദു:ഖമുള്ളവന് ഒരു രാത്രി ഒരു കല്പം പോലെ ദീര്ഘമായി തോന്നും; സന്തോഷമുള്ളവന് ആ രാത്രി ഒരു നിമിഷം പോലെ ചെറുതാവും. സ്വപ്നത്തില് ഒരു നിമിഷം കല്പം പോലെ ദീര്ഘമായി അനുഭവപ്പെടാം, കല്പം ഒരു നിമിഷം പോലെ കടന്നുപോകുകയും ചെയ്യും.
തഥാ ച മൃത്വാ ജാതോ ഽഹം തരുണോ ഽഹമ് അവസ്ഥിതഃ । യാതോ ഽസ്മി യോജനശതം സ്വപ്ന ഇത്യ് അനുഭൂയതേ
അതുപോലെ, മരണത്തിന് ശേഷം ജനിച്ചതും, യൗവനത്തിലായിരുന്നതും, ഒരാവസ്ഥയില് നിലകൊണ്ടതും, നൂറു യോജന ദൂരം യാത്ര ചെയ്തതും എല്ലാം ഞാന് സ്വപ്നത്തില് അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.
രാത്രിം ദ്വാദശവര്ഷാണി ഹരിശ്ചന്ദ്രോ ഽനുഭൂതവാന് । ലവണോ ഭുക്തവാന് ആയുര് ഏകരാത്ര്യാം സമാശ് ശതമ്
ഹരിശ്ചന്ദ്രന് ഒരു രാത്രിയില് പന്ത്രണ്ട് വര്ഷം അനുഭവമായി; ലവണന് ഒരു രാത്രിയില് നൂറു വര്ഷത്തെ ആയുസ്സ് അനുഭവിക്കാനായി.
യോ നിമേഷഃ പ്രജേശസ്യ സ മനോര് ജീവിതം മുനേഃ । ജീവിതം യദ് വിരിഞ്ചസ്യ തദ് ദിനം കില ചക്രിണഃ
സൃഷ്ടിക്കാരനായ പ്രജാപതിക്ക് ഒരു നിമിഷം മാത്രമാണ് മനുവിന്റെ ആയുസ്സ്. മനുവിന്റെ ആയുസ്സാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സോ വിഷ്ണുവിന് ഒരു ദിവസം മാത്രമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
ധ്യാനേ പ്രക്ഷീണചിത്തസ്യ ന ദിനാനി ന രാത്രയഃ । ന പദാര്ഥാ ന ച ജഗത് സത്യം നാത്മാപി യോഗിനഃ
ധ്യാനത്തിൽ മനസ്സ് ലയിച്ച യോഗിക്ക് ദിനം, രാത്രി, വസ്തുക്കൾ, ലോകം, സത്യം, അത്തരം ഒന്നും ഇല്ല. അവനു പോലും സ്വയം എന്നുള്ളതും ഇല്ല.
മധുരം കടുതാമ് ഏതി കടുഭാവേന ചിന്തിതമ് । കട്വ് അപ്യ് ആയാതി മാധുര്യം മധുരത്വേന ചേതിതമ്
മധുരമായത് കഠിനമായി തോന്നും, അതിനെ കഠിനമായി ചിന്തിച്ചാൽ. കഠിനമായതും മധുരമായി തോന്നും, അതിനെ മധുരമായി ചിന്തിച്ചാൽ.
മിത്രബുദ്ധ്യാ ദ്വിഷന് മിത്രം രിപുബുദ്ധ്യാ രിപുസ് സുഹൃത് । ഭവതീതി മഹാബാഹോ യഥാസംവേദനം ജഗത്
മിത്രഭാവത്തോടെ ശത്രുവിനെ നോക്കുമ്പോൾ അവൻ സ്നേഹിതനാകും. ശത്രുതാഭാവത്തോടെ സ്നേഹിതനെയും ശത്രുവാക്കാം. മഹാബാഹുവേ, ലോകം നമ്മൾ എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ അതുപോലെയാണ്.
അനഭ്യസ്താഃ പദാര്ഥാ യേ ശാസ്ത്രപാഠജപാദയഃ । ഏഷാം സംവേദനാഭ്യാസാന് നൂനമ് അഭ്യേതി സാത്മതാ
പഠനവും ശാസ്ത്രപാരായണവും പോലെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് മനസ്സിലാക്കാതെ ചെയ്യുമ്പോൾ അവ നമ്മുടെ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് വരാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള ശ്രദ്ധയിലൂടെ മാത്രമേ അവ ശരിക്കും നമ്മുടെ ഭാഗമാകൂ.
നൌര് യായിനാം ഭ്രമാര്താനാം വേദനാത് തു വിവര്തതേ । അവേദനാദ് ഭ്രമാര്താനാമ് അപി നൈഷാ വിവര്തതേ
തെറ്റിദ്ധാരണയിൽ അകപ്പെട്ട യാത്രികർക്ക് ബോധം ഉണ്ടെങ്കിൽ തോണി മുന്നോട്ട് നീങ്ങും; എന്നാൽ ബോധമില്ലാതെ അങ്ങനെ അകപ്പെട്ടവർക്ക് തോണി മുന്നോട്ട് പോകില്ല.
ശൂന്യമ് ആകീര്ണതാമ് ഏതി വേദനാത് സ്വപ്നദൃക്ഷ്വ് ഇവ । വേദനാത് പീതമ് ആനീലം ശുക്ലം വാപ്യ് അനുഭൂയതേ
ശൂന്യത ബോധം കൊണ്ടു നിറയുന്നു, സ്വപ്നം കാണുന്നവരെപ്പോലെ. ബോധം കൊണ്ടാണ് മഞ്ഞയും വെളുപ്പും അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
ആപദ്വദ് ഉത്സവഃ ഖേദം കരോതി പരിമോഹിനഃ । കുഡ്യേ ഽപി ഖ ഇവാചാരോ ദൃഷ്ടോ ധാതുവികാരിണഃ
വലിയ ഭ്രമത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കു ഉത്സവം പോലും ദുരിതം തന്നെയാണ്. ദേഹത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ അശാന്തരായാൽ മതിലിലും ആകാശത്തിലും പെരുമാറ്റം കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
അസദ്യക്ഷോ വിമൂഢാനാം പ്രാണാന് അപ്യ് അപകര്ഷതി । വേദനാത് സ്വപ്നവനിതാ ജാഗ്രതീവ രതിപ്രദാ
അസത്യമായ ഭൂതം മൂഢരായവരുടെ പ്രാണനെയും കവർന്നെടുക്കുന്നു. ബോധം കൊണ്ടു സ്വപ്നത്തിലെ സ്ത്രീയെന്നു തോന്നുന്നവൾ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോലെ ആനന്ദം നൽകുന്നു.
യദ് യഥാഭ്യാസമ് ആയാതം തത് തഥാ സ്ഥിരതാം ഗതമ് । അസദ് ഏവ നഭസ്യ് ഏവ നഭ ഏവ ചിദാത്മനി
ഏത് കാര്യവും എത്രയോ ആവർത്തിച്ച് ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന് അതുപോലെ സ്ഥിരതയുണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ അതെല്ലാം ആകാശംപോലെ അസത്യമാണ്, മനസ്സിന്റെ ആകാശത്തിലും മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു.
ശതഹസ്തഖുരച്ഛായാനടവൃത്തമ് ഇവാതതമ് । ഗഗനേ മാനസം സ്പന്ദം ജഗദ് വിദ്ധി ന വസ്തു തത്
നൂറുകൈകളുള്ള കുതിരയുടെ നിഴൽ കളി ആകാശത്ത് പടർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ലോകത്തിന്റെ ചലനം—അത് മനസ്സിന്റെ ഒരു സ്പന്ദനം മാത്രമാണ്, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
മിഥ്യാജ്ഞാനപിശാചസ്യ സന്ദര്ശനമ് അനാകൃതി । കായാമാത്രകമ് ഏവേദമ് അരോധകമ് അഭിത്തിമത്
അസത്യമായ അറിവെന്ന ഭൂതത്തിന്റെ ദർശനം രൂപരഹിതമാണ്. ഇതെല്ലാം ശരീരത്തിന്റെ മാത്രം ഒരു പരിധിയാണ്, തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും പൊരുത്തക്കേടുള്ളതുമാണ്.
ഇദം ഭാസ്വരമ് ആഭാസം സ്വപ്നസന്ദര്ശനം ചിതഃ । അപൂര്വമ് ഏവ സുപ്തായാ നരസ്യേവോദിതം വിദുഃ
ഈ പ്രകാശമുള്ള ഭാവം, മനസ്സിൽ സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ, ഉറക്കത്തിലിരിക്കുന്ന ഒരാളിൽപോലെ പുതുതായി ഉദയിക്കുന്നു എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നു.
അഖാതാശ് ചേതതി സ്തമ്ഭോ യാദൃശം സാലഭഞ്ജികാഃ । പരമാര്ഥമഹാസ്തമ്ഭസ് സൃഷ്ടീശ് ചേതതി താദൃശമ്
മരം കൊത്തിയിട്ടില്ലാത്ത ഒരു തൂണുപോലെ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, പരമാർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്തായ തൂണായ സൃഷ്ടിയും അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യാദൃശോ മാനവഃ പാര്ശ്വേ സ്വപ്നേ ക്ഷുബ്ധോ മഹാഭടൈഃ । താദൃശോ ബ്രഹ്മണസ് സര്ഗോ ബുദ്ധ ഏവ സുഷുപ്തവത്
സ്വപ്നത്തിൽ വലിയ യോദ്ധാക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഒരു മനുഷ്യൻ അലമുറയിടുന്നതുപോലെ, ബുദ്ധനായവർക്കു ബ്രഹ്മയുടെ സൃഷ്ടി, ഗൗഢനിദ്രയിൽപോലെയാണ്.
തൃണഗുല്മലതായുക്തശ് ശിശിരാന്തേ യഥാ രസഃ । വാസന്തസ് സംസ്ഥിതോ ഭൂമൌ തഥാ സര്ഗഃ പരേ പദേ
പുല്ലിലും കുറ്റിച്ചെടികളിലും വള്ളികളിലും ഉള്ള രസം ശീതകാലം കഴിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വസന്തകാലത്ത് നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, സൃഷ്ടിയും പരമാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
യഥാ ദ്രവത്വം കനകേ സ്ഥിതമ് അന്തര് അനുന്മിഷത് । തഥാ സ്ഥിതഃ പരേ സര്ഗഃ ഖാത്മാ വല്ഗന്ന് അണാവ് അണൌ
പൊന്നിനുള്ളിൽ ദ്രവത്വം അപ്രത്യക്ഷമായി നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, അതീവ സൂക്ഷ്മമായതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സൃഷ്ടിയും പരമമായ ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ആത്മാവിൽ അപ്രത്യക്ഷമായി നിലകൊള്ളുന്നു.