ശാന്തൈവ ദൃശ്യസത്താസ്യാശ് ശമനം നോപയുജ്യതേ । സതോ ഹി മാര്ജനം ക്ലേശോ നാസതസ് തു കദാചന
കാണപ്പെടുന്നവയുടെ സത്ത സ്വാഭാവികമായും ശാന്തമാണ്; അതിനെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിച്ചിട്ടൊന്നും പ്രയോജനം ഇല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നത് കഷ്ടമാണ്; ഇല്ലാത്തതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കേണ്ട ആവശ്യമൊന്നുമില്ല.
ജ്ഞാനേനാകാശരൂപേണ ദൃശ്യം ജ്ഞേയം ഖരൂപകമ് । ഇത്യ് ഏകീഭൂതമ് ആലോക്യ ജ്ഞസ് തിഷ്ഠത്യ് അമ്ബരോപമഃ
ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, ആകാശസ്വഭാവമുള്ളത് തന്നെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത് എന്നും കണ്ടാൽ, അങ്ങനെ ജ്ഞാനി ആകാശംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
പൃഥ്വ്യാദിരഹിതേനേദം ചിദ്ഭാസൈവ സ്വയമ്ഭുവാ । സാധിതം യദ് അസിദ്ധേന തന് ന ദ്വ്യാത്മ ന സാധിതമ്
ഭൂമി മുതലായവയൊന്നുമില്ലാതെ, ഇതെല്ലാം സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം മാത്രമാണ്. സാധിച്ചിട്ടില്ലാത്തതുകൊണ്ട് സാധിച്ചതു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇരട്ടസ്വഭാവമുള്ളതല്ല, അതും യഥാർത്ഥത്തിൽ സാധിച്ചതുമല്ല.
സംവിദ് യഥാ യാ യതതേ സാ തഥാ ബാഹ്യലേഖികാ । വിസൃതാ സൃഷ്ടിചിന്നദ്യാം യാവദ് യത്നാന് ന ബോധിതാ
ചൈതന്യം എങ്ങനെ ശ്രമിച്ചാലും, അതുപോലെ തന്നെ പുറത്തുള്ള രൂപവും കാണപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ പ്രവാഹത്തിൽ അതിനെ വിട്ടയച്ചാൽ, ശ്രമം ചെയ്യാതെ അത് ഉണരുന്നില്ല.
ചിദാകാശാവഭാസോ ഽയം ജഗദ് ഇത്യ് ഏവ ബുധ്യതേ । ചിദ്വ്യോമ്നൈവാത്മനി സ്വച്ഛേ പരമാണുകണം പ്രതി
ഈ ലോകം ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. അതുപോലെ തന്നെ, ശുദ്ധമായ ആത്മാവിൽ, അത്യന്തം ചെറുതായിട്ടുള്ള അണുവിൽ പോലും ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഏവമ് അസ്യാ മുധാഭ്രാന്തേഃ കാ സത്താ കേവ വാസനാ । കാസ്ഥാ കാ നിയതിഃ കേഹാ കാവശ്യമ്ഭാവിതോച്യതാമ്
ഇങ്ങനെ ഭ്രമയാൽ നിറഞ്ഞ ഈ അവസ്ഥയ്ക്ക് യഥാർത്ഥത എന്ത്, വാസന എന്ത്, അവസ്ഥ എന്ത്, വിധി എന്ത്, ശരീരം എന്ത്, നിർഭാഗ്യത എന്ത് എന്ന് പറയാൻ എന്തുണ്ട്?
സര്വം ചൈതദ് യഥാദൃഷ്ടം സ്ഥിതമ് ഇത്ഥമ് അഖണ്ഡിതമ് । മായൈവൈവമ് അനന്തേയം ന ച മായാസ്തി കാചന
ഇവയെല്ലാം നമ്മൾ കാണുന്നപോലെ തന്നെ, അഖണ്ഡമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. അനന്തതയിൽ ഇതെല്ലാം മായയാണെന്നു തോന്നുന്നു, പക്ഷേ യഥാർത്ഥത്തിൽ മായയെന്നു പറയാൻ ഒന്നുമില്ല.
അഹോ നു പരമാ ദൃഷ്ടിര് ദര്ശിതാ ഭഗവംസ് ത്വയാ । ദാവാര്ചിര്ദൃശ്യകക്ഷ്യാണാം ദാഹശാന്തൌ കലൈന്ദവീ
ഭഗവന്, നീ എന്നെ കാണിച്ച ഈ മഹത്തായ ദർശനം അതിമനോഹരമാണ്. കാട്ടുതീ പോലെ ദഹിക്കുന്ന ഇഹലോക വസ്തുക്കളുടെ വേദന ശമിപ്പിക്കുന്നതിൽ ചന്ദ്രൻ പോലെ തണുപ്പും ആശ്വാസവും പകരുന്നു.
അഹോ നു സുചിരേണൈതജ് ജ്ഞാതം ജ്ഞാതവ്യമ് അക്ഷതമ് । മയാ യഥേദം യച് ചേദം യാദൃക് ചേദം യതോ യദാ
ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് ഞാൻ ഈ അക്ഷയമായ ജ്ഞാനം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്താണിത്, എങ്ങനെയാണിത്, എപ്പോഴാണിത്, എവിടെയാണ് ഇതിന്റെ ആരംഭം — എല്ലാം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി.
ശാമ്യാമീവ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ നിര്വാമീവാവികല്പനഃ । ഏതദ് ആശ്ചര്യമ് ആഖ്യാനം വ്യാഖ്യാനം ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിഷു
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ അതീവ ശാന്തനായി, വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവനായി തോന്നുന്നു. ഈ അത്ഭുതകരമായ കഥയും വിശദീകരണവും ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്ന ദർശനങ്ങളോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ഇദം മേ ഭഗവന് ബ്രൂഹി സംശയം സര്വകോവിദ । തവ പാതും ന തൃപ്തോ ഽസ്മി ശ്രോത്രപാത്രൈര് വചോഽമൃതമ്
ഭഗവന്, സകലവും അറിയുന്നവനേ, എന്റെ ഈ സംശയം നീ പറഞ്ഞുതരണമേ. നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതം എന്റെ ചെവികളിലൂടെ കുടിച്ചിട്ടും ഞാൻ തൃപ്തനല്ല.
സ സര്ഗത്രിതയേ കാലോ ലീലാഭര്തുര് ഹി യോഗതഃ । സ ക്വചിത് കിമ് അഹോരാത്രഃ ക്വചിത് കിം മാസമാത്രകഃ
മൂന്ന് സൃഷ്ടികളിലും കാലം, യുക്തിയോടെ കളിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ ലീലയാണ്. ചിലപ്പോള് അത് ഒരു ദിവസം മാത്രം, ചിലപ്പോള് ഒരു മാസം മാത്രം.
ക്വചിത് കിം ബഹുവര്ഷാണി കസ്യചിത് കിം സുപേലവഃ । കസ്യചിത് കിം മഹാദീര്ഘഃ കസ്യചിത് കിം ക്ഷണസ്ഥിതഃ
ചിലപ്പോള് പല വര്ഷങ്ങളോളം നീളുന്നു, ആരെങ്കിലുമൊരാളിന് അതിവേഗം അവസാനിക്കും, മറ്റൊരാളിന് അതിവിശാലം, മറ്റൊരാളിന് ഒരു നിമിഷം മാത്രം.
ഇതി മേ ഭഗവന് ബ്രൂഹി ത്വം യഥാവദ് അനുഗ്രഹാത് । സകൃച് ഛ്രുതം ന വിശ്രാന്തിമ് ഏതി ലോഷ്ടേ യഥാ ജലമ്
അതിനാല് ദയവായി, ഭഗവനേ, ശരിയായി എന്നോട് പറയൂ. ഒരിക്കല് കേട്ടാലും മനസിന് ശാന്തി ലഭിക്കില്ല, മണ്ണ് കട്ടയില് വെള്ളം നിലനില്ക്കാത്തതുപോലെ.
യേന യേന യദാ യദ് യദ് യഥാ സംവേദ്യതേ ഽനഘ । തേന തേന തദാ തത് തത് തഥാ സമനുഭൂയതേ
പാപരഹിതനേ, എന്ത് കാര്യമായാലും, എപ്പോഴായാലും, എങ്ങനെയായാലും, അതു എങ്ങനെ അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ, അതേപോലെയാണ് അതു അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
അമൃതത്വം വിഷം യാതി സദൈവാമൃതവേദനാത് । ശത്രുര് മിത്രത്വമ് ആയാതി മിത്രസംവിത്തിവേദനാത്
അമൃതം എന്നത് എപ്പോഴും വിഷം എന്നറിഞ്ഞാൽ അതു വിഷമായിത്തീരും; ശത്രുവിനെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കുമ്പോൾ അവൻ സുഹൃത്ത് ആകും.
യഥാഭാവിതമ് ഏതേഷാം പദാര്ഥാനാം നിജം വപുഃ । തദ് ഏവ ഹി ചിരാഭ്യാസാന് നിയതേര് വശമ് ആഗതമ്
എന്തിനെയും എങ്ങനെ മനസ്സിൽ രൂപപ്പെടുത്തുന്നുവോ അതുപോലെയാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം; ദീർഘകാലം അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാൽ അതു വിധിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് വരും.
കചനൈകാത്മികൈഷാ ചിദ് യഥാ കചതി യാദൃശമ് । തഥാ തത്രാശു ഭവതി തത് സ്വഭാവൈകകാരണാത്
ഈ ചൈതന്യം ഒരൊറ്റ സ്വഭാവമുള്ളതാണു്; എങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാലോ അതുപോലെയാണ് അതു പ്രകടമാകുന്നത്. അതിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം കാരണം അതു ഉടൻ അങ്ങനെയാകും.
നിമേഷേ യദി കല്പൌഘം പ്രവിദന് പരിവിന്ദതേ । നിമേഷ ഏവ തത് കല്പീഭവത്യ് അത്ര ന സംശയഃ
ഒരു നിമിഷത്തിൽ അനേകം കാലഘട്ടങ്ങൾ കാണുന്നുവെങ്കിൽ, ആ നിമിഷത്തുതന്നെ അവയെല്ലാം സാക്ഷാൽക്കരിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
കല്പേ യദി നിമേഷത്വം വേത്തി കല്പോ ഽപ്യ് അസൌ തതഃ । നിമേഷീഭവതി ക്ഷിപ്രം താദൃഗ്രൂപാത്മികാ ഹി ചിത്
ഒരു കല്പം തന്നെ ഒരു നിമിഷം എന്നായി തിരിച്ചറിയുമ്പോള്, ആ കല്പം ഉടന് തന്നെ നിമിഷമായി മാറും; കാരണം, മനസ്സിന് ഏത് രൂപം ആഗ്രഹിക്കുമോ അതേ രൂപം അതിന് കിട്ടും.
ദുഃഖിതസ്യ നിശാ കല്പസ് സുഖിനസ് സൈവ ച ക്ഷണഃ । ക്ഷണസ് സ്വപ്നേ ഭവേത് കല്പഃ കല്പശ് ച ഭവതി ക്ഷണഃ
ദു:ഖമുള്ളവന് ഒരു രാത്രി ഒരു കല്പം പോലെ ദീര്ഘമായി തോന്നും; സന്തോഷമുള്ളവന് ആ രാത്രി ഒരു നിമിഷം പോലെ ചെറുതാവും. സ്വപ്നത്തില് ഒരു നിമിഷം കല്പം പോലെ ദീര്ഘമായി അനുഭവപ്പെടാം, കല്പം ഒരു നിമിഷം പോലെ കടന്നുപോകുകയും ചെയ്യും.
തഥാ ച മൃത്വാ ജാതോ ഽഹം തരുണോ ഽഹമ് അവസ്ഥിതഃ । യാതോ ഽസ്മി യോജനശതം സ്വപ്ന ഇത്യ് അനുഭൂയതേ
അതുപോലെ, മരണത്തിന് ശേഷം ജനിച്ചതും, യൗവനത്തിലായിരുന്നതും, ഒരാവസ്ഥയില് നിലകൊണ്ടതും, നൂറു യോജന ദൂരം യാത്ര ചെയ്തതും എല്ലാം ഞാന് സ്വപ്നത്തില് അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.
രാത്രിം ദ്വാദശവര്ഷാണി ഹരിശ്ചന്ദ്രോ ഽനുഭൂതവാന് । ലവണോ ഭുക്തവാന് ആയുര് ഏകരാത്ര്യാം സമാശ് ശതമ്
ഹരിശ്ചന്ദ്രന് ഒരു രാത്രിയില് പന്ത്രണ്ട് വര്ഷം അനുഭവമായി; ലവണന് ഒരു രാത്രിയില് നൂറു വര്ഷത്തെ ആയുസ്സ് അനുഭവിക്കാനായി.
യോ നിമേഷഃ പ്രജേശസ്യ സ മനോര് ജീവിതം മുനേഃ । ജീവിതം യദ് വിരിഞ്ചസ്യ തദ് ദിനം കില ചക്രിണഃ
സൃഷ്ടിക്കാരനായ പ്രജാപതിക്ക് ഒരു നിമിഷം മാത്രമാണ് മനുവിന്റെ ആയുസ്സ്. മനുവിന്റെ ആയുസ്സാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സോ വിഷ്ണുവിന് ഒരു ദിവസം മാത്രമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
ധ്യാനേ പ്രക്ഷീണചിത്തസ്യ ന ദിനാനി ന രാത്രയഃ । ന പദാര്ഥാ ന ച ജഗത് സത്യം നാത്മാപി യോഗിനഃ
ധ്യാനത്തിൽ മനസ്സ് ലയിച്ച യോഗിക്ക് ദിനം, രാത്രി, വസ്തുക്കൾ, ലോകം, സത്യം, അത്തരം ഒന്നും ഇല്ല. അവനു പോലും സ്വയം എന്നുള്ളതും ഇല്ല.
മധുരം കടുതാമ് ഏതി കടുഭാവേന ചിന്തിതമ് । കട്വ് അപ്യ് ആയാതി മാധുര്യം മധുരത്വേന ചേതിതമ്
മധുരമായത് കഠിനമായി തോന്നും, അതിനെ കഠിനമായി ചിന്തിച്ചാൽ. കഠിനമായതും മധുരമായി തോന്നും, അതിനെ മധുരമായി ചിന്തിച്ചാൽ.
മിത്രബുദ്ധ്യാ ദ്വിഷന് മിത്രം രിപുബുദ്ധ്യാ രിപുസ് സുഹൃത് । ഭവതീതി മഹാബാഹോ യഥാസംവേദനം ജഗത്
മിത്രഭാവത്തോടെ ശത്രുവിനെ നോക്കുമ്പോൾ അവൻ സ്നേഹിതനാകും. ശത്രുതാഭാവത്തോടെ സ്നേഹിതനെയും ശത്രുവാക്കാം. മഹാബാഹുവേ, ലോകം നമ്മൾ എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ അതുപോലെയാണ്.
അനഭ്യസ്താഃ പദാര്ഥാ യേ ശാസ്ത്രപാഠജപാദയഃ । ഏഷാം സംവേദനാഭ്യാസാന് നൂനമ് അഭ്യേതി സാത്മതാ
പഠനവും ശാസ്ത്രപാരായണവും പോലെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് മനസ്സിലാക്കാതെ ചെയ്യുമ്പോൾ അവ നമ്മുടെ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് വരാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള ശ്രദ്ധയിലൂടെ മാത്രമേ അവ ശരിക്കും നമ്മുടെ ഭാഗമാകൂ.
നൌര് യായിനാം ഭ്രമാര്താനാം വേദനാത് തു വിവര്തതേ । അവേദനാദ് ഭ്രമാര്താനാമ് അപി നൈഷാ വിവര്തതേ
തെറ്റിദ്ധാരണയിൽ അകപ്പെട്ട യാത്രികർക്ക് ബോധം ഉണ്ടെങ്കിൽ തോണി മുന്നോട്ട് നീങ്ങും; എന്നാൽ ബോധമില്ലാതെ അങ്ങനെ അകപ്പെട്ടവർക്ക് തോണി മുന്നോട്ട് പോകില്ല.
ശൂന്യമ് ആകീര്ണതാമ് ഏതി വേദനാത് സ്വപ്നദൃക്ഷ്വ് ഇവ । വേദനാത് പീതമ് ആനീലം ശുക്ലം വാപ്യ് അനുഭൂയതേ
ശൂന്യത ബോധം കൊണ്ടു നിറയുന്നു, സ്വപ്നം കാണുന്നവരെപ്പോലെ. ബോധം കൊണ്ടാണ് മഞ്ഞയും വെളുപ്പും അനുഭവപ്പെടുന്നത്.