സര്ഗാദാവ് ഏവ മേ വൈഷാ ജങ്ഗമേ ഽധിഷ്ഠിതാ സ്ഥിതിഃ । ചേതനാ അപി നിസ്സ്പന്ദാസ് തേന തേ പാദപാദയഃ
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തുതന്നെ ഈ അവസ്ഥ സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവികളിൽ സ്ഥാപിതമായിരുന്നു. ചൈതന്യം അചലമായിരുന്നാലും അതിനാൽ മരങ്ങൾ മുതലായവ അപ്രകാരം തന്നെയാണ്.
ചിദാകാശോ ഽയമ് ഏവാംശം കുരുതേ ചേതനോദിതമ് । സ ഏവ സംവിദ് ഭവതി ശേഷം തദ് അപി നൈവ തത്
ഈ ചൈതന്യാകാശം തന്നെയാണ് ചൈതന്യത്തിൽ ഉണരുന്ന ഒരു ഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്നത്. അതാണ് ബോധം ആകുന്നത്; ശേഷിക്കുന്നതെല്ലാം അതല്ല.
നരോ യദി ഖുരപ്രാന്തം ചേതത്യ് അക്ഷിപടം ന തു । തത് തസ്യ നാക്ഷിണിര്ജീവം നാജീവത്യ് ഏവ സര്വതഃ
ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ കുതിരയുടെ കുതിരക്കാലിന്റെ അറ്റം അല്ലെങ്കില് കണ്പാവിന്റെ അറ്റം മാത്രം അറിയാമെങ്കില്, പക്ഷേ കണ്ണിനെ തന്നെ അറിയുന്നില്ലെങ്കില്, അവന് കണ്ണിന്റെ ജീവന് അവിടെ ഇല്ല, അതു എങ്ങും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നില്ല.
തഥാ ഖം ഖതയാ ഭൂമിര് ഭൂമിത്വേനാപ്തയാ ജലമ് । യദ് യഥാ ചേതതി സ്വൈരം തദ് വേത്ത്യ് ഏവ തഥാവപുഃ
അതു പോലെ തന്നെ, ആകാശം ആകാശമായി, ഭൂമി ഭൂമിയായി, വെള്ളം വെള്ളമായി, ഓരോന്നും എങ്ങനെ മനസ്സില് കരുതുന്നുവോ അതുപോലെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; എന്തിനെ എങ്ങനെയോ ചിന്തിച്ചാല് അതു അതുപോലെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഇതി സര്വശരീരേണ ജങ്ഗമത്വേന ജങ്ഗമമ് । സ്ഥാവരം സ്ഥാവരത്വേന സര്വാത്മാ ഭാവയന് സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെ, എല്ലാ ശരീരങ്ങളെയും ചലിക്കുന്നതെന്നു ചിന്തിച്ച്, അചലമായവയെ അചലമായതെന്നു മനസ്സിലാക്കി, എല്ലായിടത്തും ആത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്.
തസ്മാദ് യജ് ജങ്ഗമം നാമ തത് സചോപനരൂപധൃത് । തേന ബുദ്ധം തതസ് തദ്വത് തദ് ഏവാദ്യാപി സംസ്ഥിതമ്
അതിനാല്, ചലിക്കുന്നതെന്നു പറയുന്നതെന്താണോ അതു അതുപോലെ സത്യമായും നിലകൊള്ളുന്നു; അതു അങ്ങനെ അറിയപ്പെടുമ്പോള്, ഇന്നും അതു അതേപോലെയാണ് നിലനില്ക്കുന്നത്.
യജ് ജഡാഭിധമ് ആബുദ്ധം സ്ഥാവരം തേന വൈ പുനഃ । ജഡമ് അദ്യാപി സംവിദ്ധി ശിലാതരുതൃണാദി തത്
ജഡം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നതും അറിയപ്പെടാത്തതും അതാണ് അചഞ്ചലമായത്. ഇന്നും കല്ല്, മരങ്ങൾ, പുല്ല് തുടങ്ങിയവയെ ജഡം എന്നറിയണം.
ന തു ജാഡ്യം പൃഥക് കിഞ്ചിദ് അസ്തി നാപി ച ചേതനമ് । നാസ്തി ഭേദോ ഽത്ര സര്ഗാദൌ സത്താസാമാന്യകേന തു
ജഡത്വത്തിനും ചൈതന്യത്തിനും വേറിട്ടുള്ള സ്വതന്ത്രമായ നില യാതൊന്നുമില്ല. സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ എല്ലായിടത്തും സത്ത എന്ന ഒരേ അടിസ്ഥാനമാണ് ഉള്ളത്, അതിനാൽ വ്യത്യാസമില്ല.
വൃക്ഷാണാമ് ഉപലാനാം യാ നാമാന്തസ്സ്ഥാസ് സ്വസംവിദഃ । ബുദ്ധ്യാദീനീഹിതാന്യ് ഏവ താനി തേഷാമ് ഇഹ സ്ഥിതിഃ
മരങ്ങൾക്കും കല്ലുകൾക്കും ഉള്ള പേരുകൾ അവയുടെ ഉള്ളിലുള്ള ബോധം മാത്രമാണ്. അവയുടെ നില ബുദ്ധി മുതലായവയുടെ സാന്നിധ്യത്താൽ മാത്രമേ ഇവിടെ ഉറപ്പുള്ളതാകൂ.
വിദോ ഽന്തസ് സ്ഥാവരാദേര് യാസ് തസ്യാ ബുദ്ധ്യാദയോ ഹി തേ । അന്യാഭിധാനാസ് ത്വ് അന്യാര്ഥാസ് സങ്കേതൈര് അപരൈസ് സ്ഥിതാഃ
അചഞ്ചലമായവയുടെ ഉള്ളിൽ ഉള്ള ബുദ്ധി മുതലായവ മറ്റൊരു പേരിൽ, മറ്റൊരു അർത്ഥത്തിൽ, വ്യത്യസ്തമായ സമ്മതികൾ പ്രകാരം നിലകൊള്ളുന്നവയാണ്.
ക്രിമികീടപതങ്ഗാനാം യേഷാമ് അന്തസ് സ്വസംവിദഃ । താന്യ് ഏവ തേഷാം ബുദ്ധ്യാദീന്യ് അന്യാഭിഖ്യാര്ഥകാനി തു
പുഴുക്കളുടെയും കീടങ്ങളുടെയും പറക്കുന്ന ജീവികളുടെയും ഉള്ളിലെ ബോധം മാത്രമാണ് അവർക്കുള്ള യാഥാർത്ഥ്യം; അവയുടെ ബുദ്ധിയും മറ്റു ശേഷികളും വെറു പേരുകൾക്കായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
യഥോത്തരാബ്ധിജനതാ ദക്ഷിണാബ്ധിജനസ്ഥിതിമ് । ന കിഞ്ചിദ് അപി ജാനാതി നിജസംവേദനാദ് ഋതേ
പൂർവ കടലിലെ ആളുകൾക്ക് തെക്ക് കടലിലെ ജനങ്ങളുടെ നിലയെക്കുറിച്ച് സ്വന്തം ബോധം ഒഴികെ ഒന്നും അറിയില്ലാത്തതുപോലെയാണ്,
സ്വസംജ്ഞാനുഭവേ ലീനാസ് തഥാ സ്ഥാവരജങ്ഗമാഃ । പരസ്പരജഡാസ് സര്വേ സ്വസങ്കേതപരായണാഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, നിലകൊള്ളുന്നവരും ചലിക്കുന്നവരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ബോധത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു; പരസ്പരം അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അറിവിൽ മാത്രം ആകൃഷ്ടരാണ്.
യഥാ ശിലാന്തസ്സംസ്ഥാനാം ബഹിസ്സ്ഥാനാം ച വേദനമ് । അസജ് ജഡം ച ഭേകാനാം മിഥോഽന്തസ് തസ്ഥുഷാം തഥാ
ശിലകൾക്ക് പുറത്തുള്ളവയെ അറിയാൻ കഴിയാത്തതുപോലെയും, തനിക്കുള്ളിൽ മാത്രം കഴിയുന്ന പാമ്പുകൾ പരസ്പരം ഒന്നും അറിയാത്തതുപോലെയും, അവശബോധമുള്ളവർക്കിടയിൽ അങ്ങനെ തന്നെ.
തത്ര സര്വഗതം ചിത്ത്വാച് ചിദ്വ്യോമ്നാ യത് പ്രചേതിതമ് । സര്ഗാദൌ ചോപനം വായുസ് സ ഇഹാദ്യാപി സംസ്ഥിതഃ
അവിടെ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന മനസ്സെന്നത്, ബോധത്തിന്റെ ആകാശം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ എങ്ങനെ വായു ഉണ്ടായിരുന്നു, അതുപോലെ ഇന്നും അതു നിലനിൽക്കുന്നു.
വിദിതം യത് തു സൌശിര്യം തന് നഭസ് തത്ര മാരുതഃ । സ്പന്ദാത്മേത്യാദി സ മഹാന് പദാര്ഥേഷ്വ് ഇതി ചോപനമ്
അവിടെ ശൂന്യതയായി അറിയപ്പെടുന്നതാണ് ആകാശം, അതിനകത്ത് വായു നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന് സ്പന്ദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഉള്ളതുകൊണ്ടു, വസ്തുക്കളിൽ അതിനെ മഹാബൂതം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ചിത്ത്വം തു പരമാര്ഥേന സ്ഥാവരേ ജങ്ഗമേ സ്ഥിതമ് । ചോപനാന്യ് അനിലൈര് ഏവ ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച
എന്നാൽ പരമാർത്ഥത്തിൽ, മനസ്സെന്നത് ചലനമില്ലാത്തതിലും ചലിക്കുന്നതിലും നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ പ്രകടനങ്ങൾ വായുവിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നതും ഇല്ലാതാകുന്നതും.
ഏവം ഭ്രാന്തിമയം വിശ്വം പദാര്ഥാസ് സംവിദംശവഃ । സര്ഗാദിഷു യഥൈവാസംസ് തഥൈവാദ്യാപി സംസ്ഥിതാഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ ലോകം മായയാൽ നിറഞ്ഞതും, ബോധത്തിന്റെ കിരണങ്ങളായ വസ്തുക്കളാൽ രൂപപ്പെട്ടതുമാണ്. സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ എങ്ങനെയുണ്ടായിരുന്നുവോ, അതുപോലെ ഇന്നും അവ നിലനിൽക്കുന്നു.
യഥാ വിശ്വപദാര്ഥാനാം സ്വഭാവസ്യ വിജൃമ്ഭണമ് । അസത്യമ് ഏവ സത്യാഭം തദ് ഏതത് കഥിതം തവ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സ്വഭാവം പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കും, പക്ഷേ അതിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ യാതൊരു സത്യവും ഇല്ല, സത്യമായി തോന്നുന്ന അസത്യമാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം — ഇതാണ് ഞാൻ നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചത്.
അയമ് അസ്തങ്ഗതപ്രായഃ പശ്യ രാജാ വിദൂരഥഃ । മാലാശവസ്യ പദ്മസ്യ പത്യുസ് തേ യാതി ഹൃദ്ഗുഹാമ്
നോക്കു, മാലപോലെയുള്ള താമരയുടെ രാജാവായ വിദ്യുരഥൻ ഇപ്പോൾ മായ്ച്ചുപോകുന്നവനാണ്; അവൻ നിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ ആന്തരിക ഗുഹയിലേക്ക് കടക്കുകയാണ്.
കേന മാര്ഗേണ ദേവേശി യാന്ത്യൌ വൈ ശവമണ്ഡപമ് । ഏനമ് ഏവാശു പശന്ത്യാവ് ആവാം ഗച്ഛാവ ഉത്തമേ
ദേവതകളുടെ രാജ്ഞേ, ഇവർ ഏത് വഴി ശവമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പോകുന്നു? നാം ഈ വഴിയേ ഉടൻ കണ്ടറിഞ്ഞ് ഉന്നതമായതിലേക്ക് പോകാം.
മനുഷ്യവാസനാന്തസ്സ്ഥം മാര്ഗമ് ആശ്രിത്യ ഗച്ഛതി । ഏഷോ ഽഹമ് അപരം ലോകം ദൂരം യാമീതി ചിന്മയമ്
മനുഷ്യവാസനകളുടെ ശേഷിച്ചിരുന്ന വഴി ആശ്രയിച്ച് അവൻ പോകുന്നു; 'ഞാൻ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്ക്, ദൂരെയുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുന്നു' എന്ന ചിന്തയോടെ, അവന്റെ മനസ്സ് ശുദ്ധചൈതന്യമാണ്.
മാര്ഗേണാവാസനേനൈവ യാ വസ് തേനൈവ സമ്മതമ് । പരസ്പരേച്ഛാ സംവിത്തിര് ന ഹി സൌഹാര്ദബന്ധിനീ
ഏത് വഴി പോകുന്നുവോ, അതെല്ലാം ഓരോരുത്തരുടെയും പഴയ സ്വഭാവങ്ങളാൽ മാത്രമാണ് നടക്കുന്നത് എന്ന് എല്ലാവരും സമ്മതിക്കുന്നു. തമ്മിലുള്ള ആഗ്രഹവും ബോധവും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്നേഹബന്ധങ്ങൾ അല്ല.
ഇതി വിഹിതകഥാശമക്രമായാം പരമദൃശി പ്രസൃതേ പ്രബോധഭാനൌ । നൃപതിവരസുതാമനസ്യ് ഉദാരേ വിഗലിതവിജ് ജരഢോ വിദൂരഥോ ഽഭൂത്
ഇങ്ങനെ കഥകൾക്ക് വിരാമം നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങൾ പുരോഗമിച്ചപ്പോൾ, ഉണർവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരമമായ ദർശനം പടർന്നപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ വിദൂരഥൻ, മായയൊഴിഞ്ഞ്, രാജകുമാരിയുടെ മുമ്പിൽ ജീവൻ ഇല്ലാത്തവനായി മാറി.
ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ രാജാ പരിവൃത്താക്ഷിതാരകഃ । ബഭൂവൈകതനുപ്രാണസ് സദ്യശ് ശുഷ്കസിതാധരഃ
അതിനിടെ, രാജാവിന്റെ കണ്ണുകൾ മുകളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു; അവന്റെ ജീവൻ ഒറ്റയാക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി. ഉടൻ അവന്റെ അധരങ്ങൾ ഉണങ്ങി വെളുത്തു.
ജീര്ണപര്ണസവര്ണാഭഃ ക്ഷീണപാണ്ഡുമുഖച്ഛവിഃ । ഭൃങ്ഗകൂജിതസച്ഛായാശ്വാസകൂടാവികൂണിതഃ
അവന്റെ നിറം ചുരുണ്ട ഇലകളെപ്പോലെയും മുഖം ക്ഷീണിച്ച് പാണ്ടുവും ആയിരുന്നു. അവന്റെ ശ്വാസം തേൻചീറ്റകളുടെ മുരളിപ്പോലെ നെഞ്ചിൽ നിന്ന് ഒട്ടും ഒത്തില്ലാതെ പുറത്ത് വന്നിരുന്നു.
മഹാമരണമൂര്ഛാന്ധകൂപേ നിപതിതാശയഃ । അന്തര്നിലീനനിശ്ശേഷനേത്രാദീന്ദ്രിയവൃത്തിമാന്
അവന്റെ മനസ്സ് മഹാമരണത്തിന്റെ ആഴമുള്ള അന്ധകാര കുഴിയിലേക്കു വീണുപോയി; കണ്ണുകളും മറ്റും ഉൾക്കൊണ്ടു, അവന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ അകത്തേക്ക് പൂർണ്ണമായി ഒളിച്ചുപോയിരുന്നു.
ചിത്രന്യസ്ത ഇവാകാരമാത്രദൃശ്യോ വിചേതനഃ । നിസ്സ്പന്ദസര്വാവയവസ് സമുത്കീര്ണ ഇവോപലേ
അവൻ ചിതറിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു ചിത്രപോലെയായിരുന്നു; രൂപം മാത്രം കാണാവുന്ന, ബോധമില്ലാത്ത, ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും അചഞ്ചലമായ്, ഒരു കല്ലിന്മേൽ ഇടിച്ചിട്ടുള്ളതുപോലെ.
ബഹുനാത്ര കിമ് ഉക്തേന താലുദേശേന തം ജഹൌ । പ്രാണഃ പിപതിഷും വൃക്ഷം സുപക്ഷീവാന്തരിക്ഷഗഃ
ഇവിടെ കൂടുതൽ പറയേണ്ടതുണ്ടോ? താലുവിലൂടെ അവന്റെ ജീവൻ, നല്ല ചിറകുള്ള ഒരു പക്ഷി വൃക്ഷം വിട്ട് ആകാശത്തേക്ക് പറക്കുന്നതുപോലെ, പുറപ്പെട്ടു.
തം തേ ദദൃശതുര് ബാലേ ദിവ്യദൃഷ്ടീ നഭോഗതമ് । ജീവം പ്രാണമയം സംവിദ്ഗന്ധലേശമ് ഇവാനിലേ
ദിവ്യദൃഷ്ടിയോടെ ആ രണ്ടു ബാലികകളും ആ ജീവനെ—പ്രാണനും ബോധവും ചേർന്നതിനെ—ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത് കണ്ടു; കാറ്റിൽ കലർന്ന സുഗന്ധത്തിന്റെ അല്പംപോലെ.