മരണം മേ സമാസേന കഥയേന്ദുസമാനനേ । കിം സുഖം മരണം കിം വാ ദുഃഖം മൃത്വാ ച കിം ഭവേത്
ചന്ദ്രനുപമമായ മുഖമുള്ളവളേ, മരണത്തെ കുറിച്ച് എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി പറയൂ. മരണം എപ്പോഴാണ് സുഖകരമായത്, എപ്പോഴാണ് ദു:ഖകരമായത്, മരിച്ചശേഷം എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?
ത്രിവിധാഃ പുരുഷാസ് സന്തി ദേഹസ്യാന്തേ മുമൂര്ഷവഃ । മൂര്ഖോ ഽഥ ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിമാന് പുരുഷസ് തഥാ
ദേഹത്തിന്റെ അവസാനം മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് മൂന്നു തരമുണ്ട്: അജ്ഞാനികൾ, ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസികൾ, വിവേകമുള്ളവർ.
അഭ്യസ്യ ധാരണാശ് ചേഷ്ടാ ദേഹം ത്യക്ത്വാ യഥാസുഖമ് । പ്രയാതി ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിയുക്തസ് തഥൈവ ച
ഏകാഗ്രത അഭ്യസിച്ചവനും വിവേകമുള്ളവനും ദേഹം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ പോകുന്നു.
ധാരണാ യസ്യ നാഭ്യാസം പ്രാപ്താ നൈവ സ മുക്തിഭാക് । മൂര്ഖസ് സ്വമൃതികാലേ ഽസൌ ദുഃഖമ് ഏത്യ് അവശാശയഃ
ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസം നേടാത്തവന് മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല; അജ്ഞാനി തന്റെ മരണസമയത്ത് നിർഭാഗ്യവും നിരാശയും അനുഭവിക്കുന്നു.
വാസനാവേശവൈവശ്യം ഭാവയന് വിഷയാശയഃ । ദീനതാം പരമാമ് ഏതി പരിലൂനമ് ഇവാമ്ബുജമ്
വാസനകളുടെ ബലത്തിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തി വളർത്തുമ്പോൾ, ആൾ അതീവ ദുഃഖത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു, ഉണർന്നുപോയ താമരപൂവ് പോലെ.
അശാസ്ത്രസംസ്കൃതമതിര് അസജ്ജനപരായണഃ । മൃതാവ് അനുഭവത്യ് അന്തര് ദാഹമ് അഗ്നാവ് ഇവ ച്യുതഃ
ശാസ്ത്രജ്ഞാനമില്ലാത്ത മനസ്സും ദുഷ്സംഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവനും മരണസമയത്ത് അകത്തുനിന്ന് കത്തുന്ന വേദന അനുഭവിക്കുന്നു, തീയിൽ വീണതുപോലെ.
യദാ ഘര്ഘരകണ്ഠത്വം വൈരൂപ്യം ദൃഷ്ടിവര്ണജമ് । ഗച്ഛത്യ് ഏഷ വിനാശാത്മാ തദാ ഭവതി ദീനധീഃ
കണ്ഠം കഠിനമാകുകയും കാഴ്ച മങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ക്ഷയാവസ്ഥ മനസ്സിൽ ദുർബലതയും ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
പരമശ്യാമലാലോകോ ദിവാഭ്യുദിതരാത്രികഃ । ഭ്രമദ്ദിങ്മണ്ഡലാഭോഗോ ഘനമേചകിതാമ്ബരഃ
അവന്റെ രൂപം പൂർണ്ണമായും ഇരുണ്ടതാകുന്നു, പകലിൽ തന്നെ രാത്രിയായതുപോലെ; അവന്റെ ശരീരം ദിശയില്ലാതെ ഭ്രമിച്ചുനടക്കുന്നു, കനലുകൂടിയ മേഘങ്ങൾപോലുള്ള ഇരുണ്ട ആകാശത്തിൽ.
മര്മവ്യഥാവിധുരിതഃ പ്രഭ്രമദ്വൃക്ഷമണ്ഡലഃ । ആകാശീഭൂതവസുധോ വസുധീഭൂതഖാന്തരഃ
മർമ്മവേദനകൊണ്ട് വേദനിച്ചു, കണ്ണുകൾ മരങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു; ഭൂമി ആകാശമായി തോന്നുന്നു, ആകാശം ഭൂമിയായി കാണുന്നു.
പരിവൃത്തകകുപ്ചക്ര ഉഹ്യമാന ഇവാര്ണവേ । നീയമാന ഇവാകാശേ ഘനനിദ്രോന്മുഖാശയഃ
കിണറിന്റെ ചക്രം പോലെ തിരിഞ്ഞു, സമുദ്രത്തിൽ തള്ളപ്പെടുന്നതുപോലെയും ആകാശത്തിലേക്ക് വലിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും അനുഭവിക്കുന്നു; മനസ്സ് കനത്ത മേഘങ്ങളുടെ ഉറക്കത്തിലേക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അന്ധകൂപമ് ഇവാപന്നശ് ശിലാന്തര് ഇവ യോജിതഃ । സ്വയം ജഡീഭവജ്ജിഹ്വോ വികര്തിത ഇവാശയേ
കറുത്ത കിണറ്റിൽ വീണതുപോലെയും കല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെയും അനുഭവിക്കുന്നു; നാവിന് തളർച്ചയുണ്ടായി, മനസ്സ് കീറിപ്പിരിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നുന്നു.
പതതീവ നഭോമാര്ഗാദ് ഘുണാവര്ത ഇവാര്പിതഃ । രഥദ്രുത ഇവാരൂഢോ ഹിമവദ്ഗലനോന്മുഖഃ
ആകാശമാർഗത്തിൽ നിന്ന് വീഴുന്നവനായി, ചുഴലിക്കാറ്റിൽ പെട്ടവനായി, വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന രഥത്തിൽ കയറിയവനായി, ഹിമാലയത്തിന്റെ വായിലേക്കാണ് പോകുന്നത് പോലെ അനുഭവിക്കുന്നു.
ജ്യോത്കുര്വന്ന് ഇവ സംസാരം വഹ്നിമധ്യം സ്പൃശന്ന് ഇവ । ഭ്രമിതഃ ക്ഷേപണേണേവ വാതയന്ത്ര ഇവ സ്ഥിതഃ
അവൻ ലോകത്തെ പ്രകാശമാക്കുന്നവനായി, തീയുടെ നടുവിൽ സ്പർശിക്കുന്നവനായി, ഒരു ശക്തി ചുറ്റി ഇളക്കുന്നതുപോലെ, കാറ്റിൽ ഓടുന്ന യന്ത്രംപോലെ നില്ക്കുന്നു.
ഭ്രമിതോ വാ ഭ്രമ ഇവ കൃഷ്ടോ രശനയേവ വാ । ഭ്രമന്ന് ഇവ ജലാവര്തേ ശസ്ത്രയന്ത്ര ഇവാര്പിതഃ
അവൻ മായയെപ്പോലെ ചുറ്റി ഇളക്കപ്പെടുന്നു, കയറിൽ വലിച്ചുപോലെ, വെള്ളച്ചുഴിയിൽ ചുറ്റുന്നതുപോലെ, കത്തി കുത്തിയ യന്ത്രത്തിൽ വെച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രോഹ്യമാനസ് തൃണമ് ഇവ മഹത്യ് അര്ണവമാരുതേ । ദൂരോഢോ വാരിപൂരേണ നിപതന്ന് ഇവ വാഡവേ
അവൻ വലിയ കടല്കാറ്റിൽ പുല്ലുപോലെ തള്ളപ്പെടുന്നു, വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ദൂരേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു, വാടവാഗ്നിയിൽ വീഴുന്നതുപോലെ.
അനന്തഗഗനേ ശ്വഭ്രേ ചക്രാവര്തേ പതന്ന് ഇവ । അദ്രിദ്യൂര്വീവിപര്യാസദശാമ് അനുഭവന് സ്ഥിതഃ
അവൻ അനന്തമായ ആകാശത്തിൽ, ആഴമുള്ള കുഴിയിൽ, ചക്രത്തിന്റെ ചുഴിയിൽ വീഴുന്നതുപോലെ, പർവതവും ഭൂമിയും മറിഞ്ഞുപോകുന്ന അവസ്ഥ അനുഭവിച്ച് നില്ക്കുന്നു.
പതന്ന് ഇവാനവരതം പ്രോത്പതന്ന് ഇവ വാഭിതഃ । ഘൂത്കാരാകര്ണനോദ്ഭ്രാന്തഃ പൂര്ണസര്വേന്ദ്രിയവ്രജഃ
അവൻ ഒരു പക്ഷേ തുടർച്ചയായി വീഴുന്നവനായി, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലായിടത്തും കുതിച്ചുയരുന്നവനായി തോന്നുന്നു. മുഴുവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉണർവോടെ, വലിയ ശബ്ദം കേട്ട് ഭയപ്പെട്ടവനാണ്.
ക്രമാച് ഛ്യാമലതാം യാന്തി തസ്യ സര്വാര്ഥസംവിദഃ । യഥാസ്തങ്ഗച്ഛന്തി രവൌ മന്ദാലോകതയാ ദിശഃ
അവന്റെ എല്ലാ അറിവുകളും ക്രമേണ ഇരുണ്ടുപോകുന്നു, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ദിശകൾക്ക് പ്രകാശം ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ.
പൂര്വാപരം ന ജാനാതി സ്മൃതിസ് താനവമ് ആഗതാ । യഥാ പാശ്ചാത്യസന്ധ്യാന്തേ നഷ്ടാ ദൃഷ്ടിര് ദിഗഷ്ടകേ
സ്മൃതി ക്ഷയിച്ച അവൻ മുമ്പോ ശേഷമോ എന്താണെന്ന് അറിയുന്നില്ല; പടിഞ്ഞാറ് സന്ധ്യ അവസാനിക്കുമ്പോൾ കണ്ണിന് എട്ടു ദിശകളിലും ദൃശ്യം കാണാനാകാത്തതുപോലെ.
മനഃകല്പനസാമര്ഥ്യം ജഹാത്യ് അസ്യ വിമോഹിതഃ । അവിവേകേന തേനാസൌ മഹാമോഹേ നിമജ്ജതി
ഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ അവൻ ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്നു; വിവേകമില്ലായ്മ മൂലം വലിയ മായയിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.
യദേഷന്മോഹമ് ആദത്തേ നാദത്തേ പവനസ് തദാ । ന ത്വ് ആദത്തേ യഥാ പ്രാണാന് മോഹമ് ആയാത്യ് അലം തദാ
മോഹം മനസ്സിനെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ, ശ്വാസം അതിനെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നപോലെ ശ്വാസം പിടിച്ചെടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ മോഹം പൂർണ്ണമായി വരുന്നു.
അന്യോഽന്യം പുഷ്ടതാം യാതൈര് മോഹാത് സംവേദനഭ്രമൈഃ । ജന്തുഃ പാഷാണതാമ് ഏതി സ്ഥിതമ് ഇത്യ് ആദിസര്ഗതഃ
മോഹം മൂലമുള്ള ഗ്രഹണത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പം പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ജീവി കല്ലുപോലെ അജ്ഞനായ് മാറുന്നു; അതാണ് അതിന്റെ സ്വാഭാവികാവസ്ഥയെന്നപോലെ.
വ്യഥാം വിമോഹം മൂര്ഛാം ച ഭ്രമം വ്യാധിമ് അചേതനമ് । കിമ് അര്ഥമ് അയമ് ആയാതി ദേഹോ ഖണ്ഡാങ്ഗവാന് അപി
എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ശരീരം എല്ലാ അവയവങ്ങളും ഉണ്ടെങ്കിലും വേദന, മോഹം, ബോധക്ഷയം, ആശയക്കുഴപ്പം, രോഗം, അജ്ഞത എന്നിവ അനുഭവിക്കുന്നത്?
ഏവം സംവിദിതം കര്മ സര്ഗാദൌ സ്പന്ദനം വിദഃ । യദ്യ് അസ്മിന് സമയേ ദുഃഖം കാലേനൈതാവതേദൃശമ്
ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഉണ്ടായ സ്പന്ദനമായ കർമ്മം മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു; ഈ സമയത്ത് ദു:ഖം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതു ഈ സമയത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം.
സ്യാത് കചത്യ് ഏവ വിടപഗുച്ഛവത് തത് സ്വഭാവജമ് । വേത്തി ചിത്ത്വവിജൃമ്ഭോത്ഥം നാന്യദ് അത്രാസ്തി കാരണമ്
ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പുകൾ കാറ്റിൽ ആടുന്നതുപോലെ, ഇതും അതിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. മനസ്സിന്റെ വ്യാപാരത്തിൽ നിന്നാണ് ഇതെല്ലാം ഉണ്ടാകുന്നത്; ഇതിന് വേറെ കാരണമൊന്നുമില്ല.
യദാ വ്യഥാവശാന് നാഡ്യസ് സ്വസങ്കോചവികാസനേ । ത്യജന്തി മരുതോ ദേഹാത് പരിയാന്തി നിജാം സ്ഥിതിമ്
വേദനയുടെ കാരണമായി, ശരീരത്തിലെ നാഡികൾ സ്വാഭാവികമായ ചുരുങ്ങലും വികസനവും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, പ്രാണവായുകൾ ശരീരത്തെ വിട്ട് തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
പ്രവിഷ്ടാ ന വിനിര്യാന്തി നിര്യാതാഃ പ്രവിശന്തി നോ । യദാ വാതാ വിനാഡിത്വാത് തദാസ്പന്ദാന് മൃതിര് ഭവേത്
പ്രാണവായു ശരീരത്തിനുള്ളിൽ കയറി പുറത്തു വരാതെയോ, പുറത്തു പോയ് വീണ്ടും കയറാതെയോ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അഥവാ നാഡികളിലൂടെ അതിന്റെ ചലനം നിൽക്കുമ്പോൾ, അചലത്വം മൂലം മരണമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.
ന വിശത്യ് ഏവ വാ നൈവ നിര്യാതി പവനോ യദാ । ശരീരാന് നാഡിവൈധുര്യേ മൃത ഇത്യ് ഉച്യതേ തദാ
ശരീരത്തിലെ നാഡികൾ ദുർബലമായപ്പോൾ, വായു അകത്തേക്ക് കയറുകയോ പുറത്തേക്ക് പോകുകയോ ചെയ്യാതെ നിൽക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ആൾ മരിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ആഗന്തവ്യം മയാ നാശം കാലേനൈതാവതേതി യാ । പൂര്വം സംവിദിതാ സംവിദ് യാതി തച്ചോദിതാ മൃതിമ്
എനിക്ക് ഈ സമയത്ത് നശിക്കേണ്ടി വരും എന്ന ബോധം, മുമ്പേ മനസ്സിലാക്കിയ അറിവ്, അതിന് ഉചിതമായപ്പോൾ മരണത്തേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്.
ഈദൃശേന മയേഹേത്ഥം ഭാവ്യമ് ഇത്യ് ആദിസര്ഗജാ । സംവിദ് ബീജകലാനാശം ന കദാചന ഗച്ഛതി
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ചെയ്യണം എന്നതുപോലെയുള്ള ആദികാലത്തെ ബോധം, ബോധത്തിന്റെ വിത്ത് നശിക്കാനുള്ള വഴിയിലേയ്ക്ക് ഒരിക്കലും പോകുന്നില്ല.